آنچه در این مطلب می‌خوانید
کتاب طواف عشق از آن کتاب‌هایی نیست که بخواهیم فقط با چند جمله دربارهٔ «عاشورا» و «ایثار» خلاصه‌اش کنیم و از کنار جزئیات بگذریم. این اثر، بازنویسی و تلخیصی از لهوف سید بن طاووس است؛ روایتی که از پیش‌زمینه‌های قیام امام حسین(ع) آغاز می‌شود، به کربلا و عاشورا می‌رسد و سپس سراغ روزهای پس از شهادت و رنج اسارت می‌رود. ارزش کتاب برای خوانندهٔ امروز در این است که متن کهن و فشردهٔ لهوف را در قالبی کوتاه‌تر و روان‌تر دنبال می‌کند، اما همچنان با همان پرسش اصلی روبه‌رویمان می‌کند: در لحظه‌ای که حقیقت هزینه دارد، آدم‌ها واقعاً چه چیزی را انتخاب می‌کنند؟
شناسنامه کتاب طواف عشق
نویسنده: محمدحسین رجبی دوانی
ناشر: شرکت چاپ و نشر بین الملل
قطع: رقعی
تعداد صفحه: 112
خرید این اثر ارزشمند از کتاب جمکران!
آشنایی با محمدحسین رجبی دوانی
محمدحسین رجبی دوانی، مورخ و پژوهشگر تاریخ اسلام، در سال ۱۳۳۹ در قم و در خانواده‌ای روحانی به دنیا آمد. او فرزند مورخ شناخته‌شده، علامه علی دوانی، است و تحصیلات دانشگاهی خود را در حوزهٔ تاریخ و تمدن ملل اسلامی دنبال کرد و به دریافت دکتری این رشته از دانشگاه تهران رسید. رجبی دوانی سال‌ها در زمینهٔ تاریخ صدر اسلام و تاریخ تشیع پژوهش و تدریس کرده و در آثار خود کوشیده است حوادث تاریخی را با رویکردی تحلیلی و تاریخی بررسی کند؛ از جمله در آثاری دربارهٔ دوران امامت حضرت علی(ع)، تاریخ کوفه و ساختارهای نظامی صدر اسلام.
در میان آثار او، طواف عشق جایگاه متفاوتی دارد؛ زیرا برخلاف آثار پژوهشی تحلیلی او، در این کتاب به سراغ بازنویسی و تلخیص یکی از مشهورترین مقتل‌های شیعی، یعنی لهوف سید بن طاووس، رفته است. ساختار کتاب بر همان چارچوب کلی لهوف استوار است: روایت پیش از واقعهٔ عاشورا، گزارش رخدادهای کربلا و شهادت امام حسین(ع) و یارانش، و سپس وقایع پس از عاشورا و سرگذشت اسیران اهل‌بیت(ع). در معرفی این اثر نیز تصریح شده است که هدف اصلی، خلاصه‌سازی و بازنویسی لهوف برای مخاطب امروز بوده است؛ بنابراین طواف عشق را باید بیش از آنکه اثری مستقل در تاریخ‌نگاری عاشورا بدانیم، بازخوانی معاصر یک متن کلاسیک و اثرگذار عاشورایی تلقی کنیم (شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۴۰۰؛ ابن‌طاووس، قرن ۷ق).
رجبی دوانی در این بازنویسی، متن را کوتاه‌تر و قابل‌دسترس‌تر کرده و بخش‌هایی مانند اشعار را که برای روایت مستقیم حوادث ضروری نبوده‌اند، کاهش داده است. به همین دلیل، طواف عشق برای خواننده‌ای که می‌خواهد با خط اصلی روایت لهوف و حوادث مهم عاشورا آشنا شود، متنی فشرده‌تر از اصل اثر به شمار می‌آید. با این حال، باید میان «بازنویسی ادبی و تاریخی» و «پژوهش انتقادی اسناد» تفاوت گذاشت؛ خود لهوف نیز متنی قرن هفتمی است که در روایت‌های عاشورا جایگاه مهمی دارد، اما دربارهٔ اعتبار تاریخی برخی گزارش‌های آن میان پژوهشگران بحث وجود دارد (ابن‌طاووس، قرن ۷ق؛ جعفریان، ۱۳۸۶).
خلاصه کتاب طواف عشق
کتاب از زمینه‌ای آغاز می‌شود که در نهایت به قیام امام حسین(ع) می‌انجامد: پس از مرگ معاویه، یزید می‌خواهد از امام حسین(ع) بیعت بگیرد، اما امام این خواسته را نمی‌پذیرد. در ادامه، فشار سیاسی بر امام افزایش می‌یابد و ایشان از مدینه به مکه می‌رود. نامه‌های فراوان مردم کوفه، دعوت از امام برای آمدن و پذیرش رهبری او، فضای تازه‌ای ایجاد می‌کند؛ اما این امید به‌تدریج با تغییر شرایط سیاسی و سرکوب کوفیان فرو می‌ریزد. مسلم بن عقیل، که برای بررسی وضعیت کوفه فرستاده شده بود، ابتدا با استقبال گسترده روبه‌رو می‌شود، اما پس از آمدن عبیدالله بن زیاد، مردم پراکنده می‌شوند و مسلم تنها می‌ماند و به شهادت می‌رسد. امام حسین(ع) نیز در مسیر حرکت، با خبر شهادت مسلم و دگرگونی اوضاع روبه‌رو می‌شود، اما مسیر بازگشت به زندگی عادی را انتخاب نمی‌کند.
در ادامه، کاروان امام به کربلا می‌رسد و در محاصرهٔ سپاه عمر بن سعد قرار می‌گیرد. راه آب بر امام و یارانش بسته می‌شود و گفت‌وگوها و تلاش‌ها برای جلوگیری از جنگ به نتیجه نمی‌رسد. شب عاشورا، امام حسین(ع) یارانش را از بیعت خود آزاد می‌کند و به آنان اجازه می‌دهد در تاریکی شب او را ترک کنند؛ اما یارانش یکی‌یکی بر ماندن و وفاداری تأکید می‌کنند. روز عاشورا با شهادت یاران و خاندان امام آغاز می‌شود و در نهایت علی‌اکبر، فرزندان و برادران امام، از جمله حضرت عباس(ع)، به شهادت می‌رسند. سرانجام امام حسین(ع) تنها می‌ماند و پس از نبردی سخت به شهادت می‌رسد. روایت کتاب در این بخش، عاشورا را فقط مجموعه‌ای از صحنه‌های اندوهناک نمی‌بیند؛ بلکه آن را لحظهٔ نهاییِ تقابل میان انسانی می‌داند که حاضر نیست برای حفظ جان و موقعیت خود با قدرت فاسد بیعت کند و نظامی که می‌خواهد اطاعت را جای حقیقت بنشاند.
پس از شهادت امام، روایت کتاب وارد مرحله‌ای دیگر می‌شود: غارت خیمه‌ها، اسارت زنان و کودکان، حرکت کاروان اسیران به کوفه و شام و مواجههٔ آنان با جامعه‌ای که در برابر این فاجعه سکوت کرده یا در ایجاد آن نقش داشته است. خطبه‌ها و سخنان حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) در این بخش اهمیت ویژه‌ای دارند؛ زیرا پس از آنکه شمشیرها کار خود را کرده‌اند، روایت و سخن به میدان می‌آید تا اجازه ندهد حقیقت کربلا در روایت فاتحان گم شود. در پایان، کتاب از عاشورا فقط یک خاطرهٔ تاریخی باقی نمی‌گذارد؛ بلکه آن را به پرسشی اخلاقی تبدیل می‌کند: اگر انسان در برابر ظلم سکوت کند، آیا بی‌طرف مانده یا عملاً در سمت قدرت ایستاده است؟ ساختار سه‌گانهٔ لهوف نیز دقیقاً همین مسیر را دنبال می‌کند: پیش از عاشورا، خود واقعهٔ عاشورا و حوادث پس از شهادت امام (ابن‌طاووس، قرن ۷ق؛ اسلام‌کوئست، ۲۰۱۲).
پیام کتاب طواف عشق
۱. بی‌طرفی در برابر ظلم همیشه بی‌گناهی نیست.
در کربلا بسیاری از آدم‌ها شمشیر نکشیدند، اما سکوت، ترس یا منفعت‌طلبی‌شان به قدرت ظالم فرصت داد. گاهی «هیچ کاری نکردن» خودش نوعی انتخاب است.
۲. حقیقت همیشه با پیروزی ظاهری سنجیده نمی‌شود.
امام حسین(ع) از نظر نظامی شکست خورد، اما روایت کربلا نشان می‌دهد که شکست ظاهری الزاماً به معنای شکست اخلاقی و تاریخی نیست.
۳. قدرت وقتی از اخلاق جدا شود، برای حفظ خودش به هر جنایتی تن می‌دهد.
در روایت عاشورا، مسئله فقط دشمنی چند فرد با امام نیست؛ مسئلهٔ نظامی است که برای گرفتن بیعت، حقیقت را قربانی حفظ قدرت می‌کند.
۴. وفاداری واقعی زمانی معنا دارد که هزینه داشته باشد.
یاران امام در شب عاشورا می‌توانستند بروند و زنده بمانند. ماندن آنان زمانی ارزش پیدا می‌کند که انتخابشان آگاهانه و برخلاف مصلحت شخصی باشد.
۵. روایت‌کردن حقیقت می‌تواند ادامهٔ مبارزه باشد.
پس از شهادت امام، حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) اجازه نمی‌دهند حادثه فقط از زبان حکومت روایت شود. گاهی وقتی قدرت می‌خواهد حقیقت را دفن کند، سخن‌گفتن خودش یک مقاومت است.
برداشت شخصی من
باید یه درود به استاد محمدحسین رجبی دوانی فرستاد که کتاب طواف عشق رو با ساختاری منسجم، متنی روان و اعتباری قابل تحسین به رشته تحریر در آوردند. این کتاب رو با سوز و آه و اشک باید خوند، کتابی هست که از اولین روز زندگی اباعبدالله (ع) تا عروج ملکوتی ایشون رو به زیبایی هر چه تمام‌تر به تصویر میکشه، کتابی که بعد از خوندنش، محرم و علم و بیرق معنای جدیدی پیدا می‌کنه و قلب آدم تا ابد داغدار تلخ‌‌ترین حادثه غیرانسانی تاریخ زندگی بشر میشه. در کنار تصاویر نابی که از شجاعت، کرامت و آزادگی اباعبدالله (ع) و یارانش در ذهن میمونه، بزدلی، پستی و خفت جبهه باطل هم روی دل آدم سنگینی می‌کنه که مبادا طوری زندگی کنیم که مثل اون‌ها باشیم و خلاف آرمان‌های حسین (ع) حرکت کنیم…
منابع
ابن‌طاووس، علی بن موسی. (قرن ۷ق). اللهوف علی قتلی الطفوف.
جعفریان، رسول. (۱۳۸۶). تأملی در نهضت عاشورا. قم: مؤسسهٔ فرهنگی دانش و اندیشهٔ معاصر.
شرکت چاپ و نشر بین‌الملل. (۱۴۰۰). طواف عشق: خلاصهٔ لهوف سید بن طاووس (محمدحسین رجبی دوانی، گردآورنده و بازنویس).
رجبی دوانی، محمدحسین. (بی‌تا). زندگی‌نامه و آثار. پایگاه معرفی آثار و فعالیت‌های علمی نویسنده.
دیدگاه‌ها