کتاب مرد نخستین

پروفسور سید محمود حسابی (۱۲۸۱–۱۳۷۱ش) از چهره‌های تأثیرگذار در تاریخ علم و آموزش عالی ایران است که نقش او بیش از آنکه به یک دستاورد علمی خاص محدود شود، در نهادسازی علمی و انتقال آموزش مدرن علوم به ایران معنا پیدا می‌کند. او پس از گذراندن سال‌های کودکی در ایران و لبنان، برای ادامه تحصیل راهی فرانسه شد و در دانشگاه سوربن به تحصیل در رشته فیزیک پرداخت. بازگشت او به ایران هم‌زمان با دوره‌ای بود که کشور به‌شدت به متخصصان علوم پایه و مهندسی نیاز داشت؛ ازاین‌رو، حسابی بخش عمده زندگی خود را صرف ایجاد زیرساخت‌های آموزشی، تربیت نیروی انسانی متخصص و گسترش فرهنگ پژوهش کرد. بسیاری از پژوهشگران تاریخ علم، سهم اصلی او را نه در ارائه یک نظریه فیزیکی، بلکه در شکل‌گیری آموزش دانشگاهی فیزیک و استقرار نهادهای علمی نوین در ایران دانسته‌اند (آقاجری، ۱۳۹۴؛ معتمدنژاد، ۱۳۸۹).

فعالیت‌های علمی و اجرایی حسابی دامنه‌ای گسترده داشت. او از نخستین استادان دانشکده فنی و دانشکده علوم دانشگاه تهران بود و در تأسیس یا توسعه نهادهایی همچون دانشکده علوم دانشگاه تهران، مؤسسه ژئوفیزیک، مرکز تحقیقات اتمی دانشگاه تهران و شورای عالی معارف نقش داشت. افزون بر این، در مسئولیت‌هایی مانند وزارت فرهنگ، عضویت در نهادهای علمی و برنامه‌ریزی آموزشی نیز فعالیت کرد و همواره بر ضرورت پیوند میان آموزش، پژوهش و توسعه ملی تأکید داشت. شاگردان و همکارانش، ویژگی‌هایی چون نظم، سخت‌کوشی، انضباط علمی، دقت در آموزش و احساس مسئولیت نسبت به آینده کشور را از برجسته‌ترین خصوصیات شخصیتی او برشمرده‌اند؛ خصوصیاتی که موجب شد نسل‌های متعددی از دانشجویان فیزیک و مهندسی، او را یکی از معماران آموزش عالی ایران بدانند (حسابی، ۱۳۸۶؛ نصر، ۲۰۰۶).

با وجود شهرت گسترده پروفسور حسابی، در سال‌های اخیر برخی روایت‌های رایج درباره زندگی و دستاوردهای علمی او، به‌ویژه ادعاهایی مانند «شاگرد مستقیم آلبرت اینشتین بودن» یا «ارائه نظریه بی‌نهایت بودن ذرات» با بررسی‌های تاریخی و اسناد دانشگاهی مورد نقد قرار گرفته‌اند. پژوهشگران تاریخ علم تأکید می‌کنند که جایگاه واقعی حسابی نیازی به این روایت‌های اغراق‌آمیز ندارد؛ زیرا خدمات مستند او در پایه‌گذاری آموزش نوین فیزیک، تربیت استادان دانشگاه، توسعه مؤسسات علمی و ترویج فرهنگ پژوهش، به‌تنهایی برای قرار گرفتن او در شمار اثرگذارترین دانشمندان معاصر ایران کافی است. کتاب مرد نخستین نیز با تمرکز بر همین ابعاد مستند از زندگی پروفسور حسابی، تلاش می‌کند تصویری انسانی و الهام‌بخش از شخصیتی ارائه دهد که علم را با مسئولیت اجتماعی و خدمت به توسعه کشور پیوند زده بود (اکبرزاده، ۱۳۹۶؛ معتمدنژاد، ۱۳۸۹).

برداشت شخصی من

نام پرفسور محمود حسابی برای همه ایرانیان، اسمی کاملاً شناخته شده و عجین با علم و دانش هست، به همین خاطر، شناخت زندگی ایشون الهام بخش بسیاری از علاقمندان عرصه فعالیت‌های علمی بود و خواهد بود. محمود اکبرزاده با قلم روایت‌گونه و جذاب تونسته، زندگی این دانشمند ایرانی رو قابل فهم و شیرین‌تر از همیشه بکنه و مثل مُهری روی مغز انسان حک کنه تا همیشه یاد و خاطرش در ذهن بمونه. از سفر به شامات تا از جدایی از پدر، رفتن به مدرسه فرانسوی‌ها، جنگ جهانی و رفتن به مدرسه آمریکایی‌ها، اشتغال در لبنان، سفر به فرانسه و تحصیل در سوربن تا بازگشت به ایران، کار در دوایر دولتی، نمایندگی مجلس سنا، مسند وزارت و در نهایت ده‌ها فعالیت علمی دیگه‌ها حاصل زندگی مردی هست که شیفته دانش بود.