آنچه در این مطلب می‌خوانید
هوش مصنوعی به‌سرعت در حال تغییر شیوه تولید، سازمان‌دهی و بازیابی اطلاعات است و کتابخانه‌های عمومی نیز از این تحول تأثیر می‌پذیرند. سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی به کتابداران و مدیران کمک می‌کند درباره استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، حفاظت از حریم خصوصی مراجعان، آموزش کارکنان و ارزیابی کیفیت اطلاعات تصمیم‌های روشن‌تری بگیرند. پیمایش سال ۲۰۲۶ مؤسسه Library Futures نشان می‌دهد که بسیاری از کتابخانه‌ها هنوز سیاست مشخصی در این زمینه ندارند یا از کارآمدی سیاست‌های موجود رضایت کافی ندارند (Park et al., ۲۰۲۶).
خلاصه سریع
- پیمایش Library Futures در بهار ۲۰۲۶ انجام شد و ۳۲۷ نفر در آن مشارکت کردند.
- تنها ۹ درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کردند که کتابخانه محل کارشان سیاست هوش مصنوعی دارد.
- ۵۳ درصد گفتند کتابخانه آن‌ها سیاستی در این زمینه ندارد و ۲۱ درصد از تدوین سیاست خبر دادند.
- حریم خصوصی، استفاده مراجعان، ارزیابی ابزارهای هوش مصنوعی و آموزش کارکنان از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه بودند.
- نتایج نشان می‌دهد سیاست‌های موجود نیز لزوماً نیازهای عملی کتابداران را برآورده نمی‌کنند.
- برای تدوین سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی باید ارزش‌های حرفه‌ای کتابداری، حقوق کاربران، امنیت اطلاعات و شرایط محلی در نظر گرفته شوند.
سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی چیست؟
سیاست هوش مصنوعی مجموعه‌ای از اصول، ضوابط و فرایندهای اجرایی است که مشخص می‌کند کتابخانه چگونه می‌تواند از سامانه‌های هوش مصنوعی استفاده کند، چه محدودیت‌هایی باید رعایت شوند و مسئولیت تصمیم‌گیری و نظارت بر عهده چه کسانی است.
این سیاست صرفاً فهرستی از ابزارهای مجاز یا ممنوع نیست. یک چارچوب مناسب باید موضوعاتی مانند محرمانگی اطلاعات، حقوق مراجعان، شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی، ارزیابی اعتبار خروجی‌ها، آموزش کارکنان و مدیریت قراردادهای فناوری را پوشش دهد. راهنمای انجمن کتابداری آمریکا نیز بر ارزیابی فناوری‌های هوش مصنوعی بر اساس ارزش‌های حرفه‌ای، اخلاق، حریم خصوصی، نیازهای جامعه و اعتماد عمومی تأکید می‌کند (American Library Association [ALA], n.d.).
در عمل، سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی باید به پرسش‌هایی روشن پاسخ دهد: آیا کارکنان مجازند اطلاعات مراجعان را در ابزارهای هوش مصنوعی وارد کنند؟ چه کسی ابزارهای جدید را ارزیابی و تأیید می‌کند؟ آیا استفاده از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی باید به کاربران اعلام شود؟ و اگر یک سامانه اطلاعات نادرست تولید کند، مسئولیت بررسی و اصلاح آن با چه کسی است؟
پیمایش سال ۲۰۲۶ درباره سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی
گزارش Library Futures با عنوان «سیاست هوش مصنوعی برای کتابخانه‌های عمومی: نتایج پیمایش سال ۲۰۲۶» وضعیت تدوین و اجرای سیاست‌های مرتبط با هوش مصنوعی را از دید کارکنان کتابخانه‌های عمومی بررسی کرده است. این مطالعه در بهار ۲۰۲۶ انجام شد و در ۱۵ اکتبر همان سال انتشار یافت (Park et al., ۲۰۲۶).
روش پژوهش و محدودیت‌های آن
در مجموع ۳۲۷ نفر در این پیمایش مشارکت کردند. پاسخ‌هایی که معیارهای کنترل کیفیت سامانه نظرسنجی را برآورده نمی‌کردند، از جمله از نظر کامل‌بودن پاسخ‌ها و شناسایی فعالیت‌های خودکار، کنار گذاشته شدند.
بااین‌حال، نویسندگان تأکید می‌کنند که نمونه پژوهش نماینده تمام کارکنان کتابخانه‌های عمومی نیست. بنابراین، ارقام گزارش‌شده را باید توصیفی از پاسخ‌دهندگان این پیمایش دانست، نه برآوردی قطعی از وضعیت تمام کتابخانه‌ها. این محدودیت هنگام مقایسه نتایج با کشورهای دیگر، از جمله ایران، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند (Park et al., ۲۰۲۶).
وضعیت تدوین سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی
یکی از مهم‌ترین یافته‌های پیمایش، فاصله میان نیاز به سیاست‌گذاری و میزان تدوین سیاست‌های رسمی است.
| وضعیت سیاست در کتابخانه | درصد پاسخ‌دهندگان |
|---|---|
| کتابخانه دارای سیاست هوش مصنوعی است | ۹٪ |
| کتابخانه فاقد سیاست است | ۵۳٪ |
| سیاست در حال تدوین است | ۲۱٪ |
| پاسخ‌دهنده از وجود یا نبود سیاست مطمئن نیست | ۱۷٪ |
منبع: Park et al. (۲۰۲۶).
بر اساس این داده‌ها، فقط بخش کوچکی از پاسخ‌دهندگان از وجود سیاست رسمی در کتابخانه خود خبر داده‌اند. در مقابل، بیش از نیمی گفته‌اند که کتابخانه محل کارشان هنوز چنین سیاستی ندارد. سهم قابل توجه پاسخ‌دهندگانی که از وضعیت سیاست‌گذاری اطلاع نداشتند نیز نشان می‌دهد ارتباطات داخلی و اطلاع‌رسانی درباره تصمیم‌های سازمانی می‌تواند یکی از مسائل مهم باشد.
نبود سیاست الزاماً به معنای استفاده‌نکردن از هوش مصنوعی نیست. کارکنان ممکن است برای جست‌وجو، خلاصه‌سازی، نگارش، ترجمه یا انجام امور اداری از این ابزارها استفاده کنند، بی‌آنکه دستورالعمل مشخصی برای حفاظت از داده‌ها یا کنترل کیفیت خروجی‌ها داشته باشند. در چنین شرایطی، تصمیم‌ها ممکن است بر اساس برداشت شخصی افراد گرفته شوند و رویه‌های متفاوتی در بخش‌های مختلف یک کتابخانه شکل بگیرد.
آیا سیاست‌های موجود نیازهای کتابداران را برآورده می‌کنند؟
پیمایش نشان داد که داشتن سیاست رسمی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند کارکنان آن را برای کار روزمره مفید بدانند.
از میان پاسخ‌دهندگان، ۲۹ نفر گفتند کتابخانه آن‌ها دست‌کم یک سیاست مرتبط با هوش مصنوعی دارد. بیشتر این افراد سیاست موجود را برای ارزیابی ابزارهای هوش مصنوعی، آموزش مراجعان، آموزش حرفه‌ای کارکنان و رسیدگی به مسائل اخلاقی و حریم خصوصی «اصلاً مفید» ارزیابی کردند. تنها در زمینه شناخت موارد مجاز استفاده کارکنان از هوش مصنوعی، اکثریت سیاست را مفید دانستند؛ آن هم در سطح «کمی مفید» (Park et al., ۲۰۲۶).
این یافته تفاوت مهمی را آشکار می‌کند: وجود سند رسمی با وجود یک چارچوب اجرایی کارآمد یکسان نیست. سیاستی که صرفاً چند ممنوعیت کلی را اعلام کند، اما درباره انتخاب ابزار، مدیریت اطلاعات، آموزش یا پاسخ‌گویی توضیح ندهد، ممکن است نتواند نیازهای واقعی کارکنان را پوشش دهد.
مهم‌ترین خلأهای سیاست‌های موجود
از میان پاسخ‌دهندگانِ شاغل در کتابخانه‌های دارای سیاست، ۱۵ نفر به پرسش مربوط به کمبودهای سیاست پاسخ دادند. امکان انتخاب چند گزینه وجود داشت.
| موضوع نیازمند پوشش بیشتر | تعداد انتخاب‌ها |
|---|---|
| استفاده مراجعان از هوش مصنوعی | ۱۲ |
| فرایند ارزیابی و تأیید ابزارهای جدید | ۱۰ |
| ملاحظات اخلاقی | ۹ |
| حفاظت از حریم خصوصی | ۹ |
| آموزش کارکنان | ۸ |
| موارد مجاز استفاده کارکنان | ۷ |
| سایر موارد | ۵ |
| ارزیابی و به‌روزرسانی منظم سیاست | ۴ |
منبع: Park et al. (۲۰۲۶).
این نتایج نشان می‌دهد سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی باید فراتر از تعیین مجاز یا ممنوع بودن استفاده کارکنان باشد. موضوعاتی مانند استفاده مراجعان، ارزیابی ابزارهای جدید و حفاظت از اطلاعات، مستقیماً با خدمات عمومی کتابخانه ارتباط دارند.
همچنین، پایین‌بودن تعداد پاسخ‌ها به این پرسش مهم است: این ارقام بازتاب دیدگاه ۱۵ پاسخ‌دهنده‌اند و نباید آن‌ها را نماینده همه کتابخانه‌های دارای سیاست دانست.
چرا کتابخانه‌های عمومی به سیاست هوش مصنوعی نیاز دارند؟
پاسخ‌دهندگان پیمایش، دلایل گوناگونی برای تدوین سیاست مطرح کردند. بخش مهمی از این دلایل به مأموریت عمومی کتابخانه و مسئولیت آن در فراهم‌کردن دسترسی قابل اعتماد به اطلاعات مربوط می‌شود (Park et al., ۲۰۲۶).
۱. حفاظت از حریم خصوصی مراجعان
مراجعان ممکن است هنگام استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، اطلاعات شخصی، پرسش‌های حساس یا اسناد محرمانه را وارد سامانه کنند. اگر شرایط نگهداری، پردازش یا استفاده مجدد از این داده‌ها روشن نباشد، خطر افشای اطلاعات یا استفاده از آن‌ها برای اهداف نامشخص وجود دارد.
بنابراین، سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی باید مشخص کند چه داده‌هایی نباید وارد ابزارهای بیرونی شوند، چه سامانه‌هایی از نظر امنیتی تأیید شده‌اند و کارکنان در صورت بروز حادثه چگونه باید گزارش دهند. بررسی شیوه استفاده فروشندگان از داده‌ها نیز باید بخشی از ارزیابی ابزارها باشد (ALA, n.d.; National Institute of Standards and Technology [NIST], ۲۰۲۳).
۲. حفظ اعتبار و صحت اطلاعات
سامانه‌های هوش مصنوعی ممکن است پاسخ‌هایی روان اما نادرست، ناقص یا گمراه‌کننده تولید کنند. این مسئله در خدمات مرجع، راهنمایی پژوهشی، معرفی منابع و آموزش سواد اطلاعاتی اهمیت ویژه‌ای دارد.
کتابخانه نباید خروجی هوش مصنوعی را بدون بررسی انسانی به‌عنوان اطلاعات تأییدشده ارائه کند. در عوض، کارکنان باید بتوانند منابع اصلی را بررسی کنند، ادعاهای مهم را با شواهد معتبر بسنجند و محدودیت‌های ابزار را به مراجعان توضیح دهند. رویکرد مدیریت ریسک NIST نیز بر شناسایی، ارزیابی و مدیریت خطرهای سامانه‌های هوش مصنوعی در سراسر چرخه استفاده تأکید دارد (NIST, ۲۰۲۳).
۳. شفافیت درباره محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی
هوش مصنوعی می‌تواند در تولید محتوا، تصویر، جلد کتاب، توضیحات منابع و محتوای آموزشی به کار رود. این محتوا ممکن است از نظر دقت، منشأ و کیفیت با محتوای تولیدشده به شیوه‌های دیگر تفاوت داشته باشد.
کتابخانه‌ها باید متناسب با نوع خدمت و میزان اهمیت محتوا، درباره شیوه اطلاع‌رسانی به کاربران تصمیم بگیرند. برای مثال، اگر محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی در یک منبع اطلاعاتی یا محصول اشتراکی به کار رفته باشد، بررسی شرایط قرارداد و امکان دریافت اطلاعات شفاف از فروشنده اهمیت پیدا می‌کند.
۴. ارزیابی ابزارها پیش از استفاده
استفاده از یک ابزار رایگان یا پرطرفدار به‌خودی‌خود به معنای مناسب‌بودن آن برای کتابخانه نیست. پیش از تأیید هر ابزار باید هدف استفاده، کیفیت خروجی، شرایط حفظ داده‌ها، دسترس‌پذیری، هزینه، پیامدهای احتمالی و تناسب آن با نیازهای جامعه بررسی شود.
سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی باید فرایند مشخصی برای درخواست، آزمایش، تأیید، پایش و کنارگذاشتن ابزارها تعیین کند. چنین فرایندی از تصمیم‌های عجولانه جلوگیری می‌کند و مسئولیت ارزیابی را از دوش یک کارمند منفرد برمی‌دارد (ALA, n.d.; NIST, ۲۰۲۳).
۵. آموزش کارکنان و مراجعان
حتی سیاست دقیق نیز بدون آموزش کافی اثربخشی محدودی دارد. کارکنان باید با محدودیت‌های هوش مصنوعی، خطرهای محرمانگی، روش ارزیابی پاسخ‌ها و شیوه اطلاع‌رسانی به کاربران آشنا باشند.
آموزش مراجعان نیز می‌تواند شامل تشخیص خطاهای احتمالی، بررسی منابع، شناخت سوگیری و حفاظت از اطلاعات شخصی باشد. هدف این نیست که همه کاربران به متخصص هوش مصنوعی تبدیل شوند؛ هدف، توانمندکردن آنان برای استفاده آگاهانه و انتقادی از ابزارهاست.
دیدگاه کارکنان درباره استفاده از هوش مصنوعی
پاسخ‌های تشریحی پیمایش نشان داد که کارکنان درباره جایگاه هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها دیدگاه یکسانی ندارند. برخی آن را با ارزش‌های کتابداری ناسازگار می‌دانند، برخی کاربردهای مفیدی برای آن می‌بینند و گروهی دیگر با وجود تردید، خواهان دستورالعمل‌های روشن هستند (Park et al., ۲۰۲۶).
در مجموع، ۲۵۶ نفر درباره رویکرد سازمان خود به هوش مصنوعی نظر تشریحی ارائه کردند. موضوعات مطرح‌شده شامل نگرانی درباره امنیت شغلی، کیفیت محتوا، اعتماد عمومی، قراردادهای فروشندگان، آموزش و تفاوت دیدگاه مدیران و کارکنان بود.
این اختلاف دیدگاه اهمیت مشارکت کارکنان در تدوین سیاست را برجسته می‌کند. اگر تصمیم‌ها تنها از سوی مدیران اتخاذ شوند، ممکن است نگرانی‌های عملی کارکنان نادیده گرفته شود. در مقابل، مشارکت کارکنان می‌تواند به شناسایی موارد استفاده واقعی، خطرهای روزمره و نیازهای آموزشی کمک کند.
تفاوت شرایط کتابخانه‌های کوچک و بزرگ
کتابخانه‌های کوچک و روستایی ممکن است با محدودیت بودجه، نیروی انسانی، زیرساخت فنی و دسترسی به آموزش تخصصی روبه‌رو باشند. برخی پاسخ‌دهندگان نیز کوچک‌بودن جامعه یا استفاده محدود از هوش مصنوعی را از دلایل غیرضروری‌دانستن سیاست رسمی مطرح کرده‌اند (Park et al., ۲۰۲۶).
بااین‌حال، اندازه کتابخانه به‌تنهایی خطرهای مربوط به حریم خصوصی یا صحت اطلاعات را از بین نمی‌برد. راه‌حل مناسب لزوماً تدوین سندی طولانی نیست؛ کتابخانه‌های کوچک نیز می‌توانند از دستورالعملی کوتاه، روشن و متناسب با منابع خود استفاده کنند و در صورت امکان، از الگوهای مشترک یا راهنمایی نهادهای بالادستی بهره ببرند.
چگونه سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی تدوین شود؟
تدوین سیاست مؤثر به شناخت نیازهای سازمان، تعیین مسئولیت‌ها و بازبینی مستمر نیاز دارد. چارچوب مدیریت ریسک هوش مصنوعی NIST می‌تواند برای ساختاردهی فرایند شناسایی و مدیریت خطرها مفید باشد؛ بااین‌حال، باید با مأموریت، منابع و مقررات هر کتابخانه تطبیق داده شود (NIST, ۲۰۲۳).
گام اول: شناسایی کاربردهای فعلی و احتمالی
ابتدا باید مشخص شود کارکنان و مراجعان در چه موقعیت‌هایی از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند یا ممکن است به استفاده از آن نیاز داشته باشند. این موارد می‌تواند شامل جست‌وجو، خلاصه‌سازی، ترجمه، نگارش، تولید محتوای آموزشی، پاسخ‌گویی و امور اداری باشد.
گام دوم: تعیین اصول پایه
سیاست باید اصولی روشن و قابل اجرا داشته باشد؛ از جمله:
- حفاظت از اطلاعات شخصی و محرمانه؛
- بررسی انسانی خروجی‌های مهم؛
- شفافیت در موارد ضروری استفاده از هوش مصنوعی؛
- دسترس‌پذیری و رعایت نیازهای متنوع کاربران؛
- توجه به سوگیری و تبعیض احتمالی؛
- تعیین مسئولیت افراد و واحدهای سازمانی؛
- بازبینی دوره‌ای سیاست و ابزارهای تأییدشده.
این اصول باید به رویه‌های اجرایی مشخص تبدیل شوند، نه اینکه صرفاً در مقدمه سند باقی بمانند (ALA, n.d.; NIST, ۲۰۲۳).
گام سوم: تدوین فهرست کاربردهای مجاز و محدود
به‌جای ممنوعیت یا اجازه کلی، می‌توان کاربردها را بر اساس سطح خطر دسته‌بندی کرد. برای نمونه، استفاده از ابزار برای ایده‌پردازی عمومی ممکن است با استفاده از آن برای پردازش اطلاعات محرمانه مراجعان یکسان نباشد.
هر دسته باید شرایط روشنی داشته باشد: چه ابزاری مجاز است، چه داده‌هایی می‌توان وارد کرد، آیا بررسی انسانی لازم است و چه کسی مسئول تأیید استفاده خواهد بود.
گام چهارم: ارزیابی فروشندگان و قراردادها
پیش از خرید یا استفاده سازمانی از ابزارهای هوش مصنوعی باید شرایط قرارداد، نحوه پردازش داده‌ها، امکان حذف اطلاعات، سیاست نگهداری داده، گزینه‌های انصراف و شیوه پاسخ‌گویی فروشنده بررسی شود.
کتابخانه‌ها همچنین باید بررسی کنند آیا می‌توانند خدمات اصلی را بدون الزام کاربران به استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی ارائه دهند. حفظ گزینه‌های غیرهوش‌مصنوعی، به‌ویژه برای افرادی که درباره حریم خصوصی یا دسترس‌پذیری نگرانی دارند، اهمیت دارد (ALA, n.d.).
گام پنجم: آموزش و مشارکت کارکنان
کارکنان باید در تدوین و ارزیابی سیاست نقش داشته باشند. آموزش اولیه، راهنمای کاربردی، نمونه‌های واقعی و مسیر گزارش خطا می‌توانند اجرای سیاست را ساده‌تر کنند.
همچنین، بهتر است کتابخانه مشخص کند چه کسی پرسش‌های کارکنان را پاسخ می‌دهد و در صورت مشاهده خطای جدی، نقض حریم خصوصی یا استفاده نامناسب از ابزار، چه فرایندی باید دنبال شود.
گام ششم: بازبینی و به‌روزرسانی
ابزارها، شرایط قراردادها و شیوه‌های استفاده از هوش مصنوعی تغییر می‌کنند؛ بنابراین سیاست نباید سندی ثابت و دائمی تلقی شود. تعیین زمان‌بندی برای بازبینی و تعریف معیارهایی مانند تعداد رخدادهای امنیتی، کیفیت خروجی‌ها، میزان استفاده و بازخورد کارکنان به اصلاح سیاست کمک می‌کند (NIST, ۲۰۲۳).
پیامدهای یافته‌ها برای کتابخانه‌های ایران
نتایج پیمایش Library Futures مستقیماً وضعیت کتابخانه‌های ایران را نشان نمی‌دهد؛ زیرا پژوهش درباره پاسخ‌دهندگان و محیط‌های سازمانی مورد مطالعه انجام شده است. بااین‌حال، موضوعات مطرح‌شده می‌توانند نقطه شروعی برای بررسی نیازهای کتابخانه‌های فارسی‌زبان باشند.
در ایران نیز تدوین سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی می‌تواند از چند جهت اهمیت داشته باشد:
حفاظت از اطلاعات کاربران: کتابخانه باید مشخص کند اطلاعات مربوط به پرسش‌های مراجعان، اسناد و فعالیت‌های آنان چگونه نگهداری می‌شود و در چه شرایطی استفاده از ابزارهای بیرونی مجاز است.
کیفیت منابع فارسی: خروجی ابزارهای هوش مصنوعی به زبان فارسی ممکن است از نظر دقت، ارجاع‌دهی، اصطلاحات تخصصی و بازنمایی منابع با محدودیت‌هایی همراه باشد. بررسی منابع اصلی و نظارت انسانی برای خدمات اطلاعاتی ضروری است.
آموزش سواد هوش مصنوعی: کتابخانه‌ها می‌توانند در آموزش روش‌های ارزیابی پاسخ‌ها، شناسایی اطلاعات نادرست، تشخیص سوگیری و حفاظت از داده‌های شخصی نقش داشته باشند.
تناسب با منابع سازمانی: کتابخانه‌ها با توجه به اندازه، بودجه، نیروی انسانی و زیرساخت خود به راهکارهای متفاوتی نیاز دارند. تدوین دستورالعمل کوتاه و قابل اجرا می‌تواند برای برخی مراکز عملی‌تر از یک سند مفصل باشد.
شفافیت و پاسخ‌گویی: اگر از هوش مصنوعی در تولید یا ارائه خدمات استفاده می‌شود، باید مسئولیت بررسی خروجی‌ها، رسیدگی به خطاها و اطلاع‌رسانی به کاربران روشن باشد.
برای تدوین سیاست متناسب با شرایط ایران، لازم است مقررات و الزامات حقوقی داخلی، قراردادهای فناوری و نیازهای واقعی جامعه محلی به‌طور جداگانه بررسی شوند. نتایج یک پیمایش خارجی به‌تنهایی برای تعیین این الزامات کافی نیست.
چه منابعی برای تدوین سیاست هوش مصنوعی مورد نیاز است؟
در پیمایش Library Futures، پاسخ‌دهندگان خواهان راهنمایی‌های عمومی درباره بهترین شیوه‌ها، توصیه‌های اختصاصی برای کاربردهای مختلف و الگوهای سیاست‌گذاری برای موضوعات مشخص بودند. نویسندگان نیز از برنامه خود برای تهیه راهنمای عمومی، الگوهای قابل تطبیق، توصیه‌هایی برای مذاکره با فروشندگان، پیشنهادهایی درباره توسعه مجموعه‌ها و منابع آموزشی خبر دادند (Park et al., ۲۰۲۶).
در کنار این منابع، راهنمای انجمن کتابخانه‌های آمریکا برای بررسی کاربرد هوش مصنوعی در محیط کتابخانه و چارچوب مدیریت ریسک هوش مصنوعی NIST برای ساختاردهی ارزیابی خطرها قابل استفاده‌اند (ALA, n.d.; NIST, ۲۰۲۳).
منابع معتبر زمانی بیشترین فایده را دارند که به تصمیم‌های اجرایی تبدیل شوند: کتابخانه باید بتواند بر اساس آن‌ها ابزارها را ارزیابی کند، مسئولیت‌ها را مشخص سازد، کارکنان را آموزش دهد و درباره کیفیت اجرای سیاست شواهد جمع‌آوری کند.
جمع‌بندی
پیمایش سال ۲۰۲۶ Library Futures تصویری از وضعیت در حال شکل‌گیری سیاست‌گذاری هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی ارائه می‌کند. در این مطالعه، تنها ۹ درصد پاسخ‌دهندگان از وجود سیاست در کتابخانه خود خبر دادند؛ درحالی‌که ۵۳ درصد نبود سیاست را گزارش کردند و ۲۱ درصد گفتند سیاست در حال تدوین است (Park et al., ۲۰۲۶).
یافته‌ها همچنین نشان می‌دهد وجود سیاست به‌تنهایی کافی نیست. کارکنان به راهنمایی‌های عملی درباره استفاده مراجعان، ارزیابی ابزارها، حریم خصوصی، اخلاق و آموزش نیاز دارند. ازاین‌رو، سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی باید چارچوبی زنده و قابل بازبینی باشد که ارزش‌های حرفه‌ای کتابداری را با نیازهای واقعی کاربران و الزامات مدیریت فناوری پیوند دهد.
برای کتابخانه‌های فارسی‌زبان، این گزارش فرصتی برای طرح پرسش‌های مهم فراهم می‌کند: چه کاربردهایی از هوش مصنوعی باید مجاز باشند؟ چگونه می‌توان از اطلاعات مراجعان محافظت کرد؟ چه کسی مسئول ارزیابی پاسخ‌های تولیدشده است؟ و چگونه می‌توان دسترسی عادلانه به خدمات اطلاعاتی را حفظ کرد؟ پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها به بررسی شرایط محلی، مشارکت کارکنان و تدوین دستورالعمل‌هایی روشن و قابل اجرا نیاز دارد.
پرسش‌های متداول
سیاست هوش مصنوعی در کتابخانه‌های عمومی چه کاربردی دارد؟
این سیاست نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را مشخص می‌کند و برای حفاظت از حریم خصوصی، ارزیابی کیفیت خروجی‌ها، آموزش کارکنان و تعیین مسئولیت‌ها چارچوبی فراهم می‌سازد.
چند درصد از کتابخانه‌های بررسی‌شده سیاست هوش مصنوعی داشتند؟
در پیمایش Library Futures در سال ۲۰۲۶، ۹ درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کردند که کتابخانه محل کارشان سیاست هوش مصنوعی دارد. این رقم به پاسخ‌دهندگان پیمایش مربوط است و برآورد قطعی از تمام کتابخانه‌های عمومی نیست (Park et al., ۲۰۲۶).
مهم‌ترین چالش‌های سیاست‌های موجود چه بود؟
پاسخ‌دهندگان به کمبود راهنمایی درباره استفاده مراجعان، فرایند ارزیابی ابزارها، ملاحظات اخلاقی، حریم خصوصی و آموزش کارکنان اشاره کردند (Park et al., ۲۰۲۶).
آیا کتابخانه‌های کوچک نیز به سیاست هوش مصنوعی نیاز دارند؟
بله، اما شکل سیاست می‌تواند متناسب با منابع و نیازهای هر کتابخانه باشد. یک دستورالعمل کوتاه و روشن نیز می‌تواند موارد مجاز، محدودیت‌های داده‌ای و مسئولیت کارکنان را مشخص کند.
کتابخانه‌ها چگونه می‌توانند استفاده ایمن‌تری از هوش مصنوعی داشته باشند؟
با ارزیابی ابزارها پیش از استفاده، محدودکردن ورود داده‌های محرمانه، بررسی انسانی خروجی‌ها، آموزش کارکنان، شفافیت در ارائه خدمات و بازبینی منظم سیاست‌ها می‌توان خطرها را بهتر مدیریت کرد (ALA, n.d.; NIST, ۲۰۲۳).
منابع
American Library Association. (n.d.). Guidance on the use of artificial intelligence in libraries. https://www.ala.org/tools/standards-and-guidelines/guidance-use-artificial-intelligence-libraries
Google Search Central. (n.d.). Creating helpful, reliable, people-first content. Google for Developers. https://developers.google.com/search/docs/fundamentals/creating-helpful-content
National Institute of Standards and Technology. (2023). Artificial intelligence risk management framework (AI RMF 1.0) (NIST AI 100-1). U.S. Department of Commerce. https://doi.org/10.6028/NIST.AI.100-1
Park, H., Baer, A., Money Priddy, K., Carpenter, T., & Garcia, N. P. (2026, October 15). AI policy for public libraries: 2026 Library Futures survey results. Library Futures. https://www.libraryfutures.net/post/ai-policy-for-public-libraries-2026
دیدگاه‌ها