در طول جنگ ایران و عراق، کتابخانه‌های سیار نقش مهمی در ارتقای روحیه و افزایش دانش سربازان و مردم داشتند. این کتابخانه‌ها با ارائه کتابهای مختلف در زمینه‌های علمی، مذهبی و فرهنگی، به سربازان و مردم کمک می‌کردند تا در شرایط سخت جنگی، به مطالعه و یادگیری بپردازند و از این طریق، روحیه خود را حفظ کنند (سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ). در این نوشتار بر اساس یک مقاله تالیفی، نگاهی به کتابخانه در جنگ تحمیلی خواهیم داشت.
حق تالیف: این متن خلاصه یک مقاله منتشر شده است.
بابایی، مجتبی (۱۳۷۱). کتاب، کتابخانه و کتابداری در جبهه‌های حق علیه باطل. نشریه پیام کتابخانه، ۲(۳)، ۱۲۶-۱۲۸.
♣ کتابدارانی که در کتابخانه های ملی عمومی و اختصاصی فعالیت دارند حتماً با کتابخانه هایی که تحت عنوان واحد سیار فعالیت دارند آشنا هستند. من نیز به عنوان یک کتابدار، جسته و گریخته اطلاعاتی درباره نحوه کار و فعالیت آن دارم، ولی پس از شروع جنگ تحمیلی، همیشه در این فکر بودم که آیا این همه انسان مؤمن و فعال که به جبهه های جنگ حق علیه باطل هجوم می برند اوقات فراغتی هم دارند؟ اگر چنین است چگونه آن را می گذرانند؟ بنابه وظیفه شغلی خود، در این فکر بودم که آیا رزمندگان فرصت مطالعه دارند، و در آن صورت آیا کتابی در اختیارشان قرار داده لای شود؟ آیا کتابخانه ای به صورت ثابت یا سیار در جبهه ها وجود دارد؟ پس از چندی با دیدن وانت هایی که به جمع آوری کتاب برای رزمندگان اسلام مشغول بودند پاسخ سؤالاتم را دریافت کردم.
♣ نخست آنکه در جبهه ها اوقات فراغت هم هست و دوم اینکه برای گذراندن آن از کتاب هم استفاده می شود. اما سؤالات بعدی هنوز بی جواب بود. این کتابها در کجا و به وسیله چه کسانی در اختیار رزمندگان قرار می گیرد؟ آیا به آنها اهداء می شود؟ آیا در محلی (سوله مانند) جمع آوری می گردد و افراد برای استفاده به آنجا می روند؟ کتابها چگونه انتخاب می شوند؟ توسط رزمندگان یا به طریق دیگری؟ اگر کتابی و یا موضوعی در دست نبود چطور از آن مطلع شده و چگونه کتاب مورد نظر تهیه می گردد؟ و بسیاری سؤالات دیگر.
هر چه از زمان شروع جنگ تحمیلی می گذشت اشتیاقم برای یافتن پاسخ بیشتر می شد. تا اینکه توسط چند تن از دوستان که در جبهه ها حضور پیدا کرده بودند، متوجه شدم که در مرکز قرارگاهها کتابخانه هایی وجود دارد که افراد مختلفی در آنجا به ارائه خدمات مشغولند. از طرفی هجوم همه افشار مختلف به جبهه سؤال دیگری برایم مطرح کرده بود: آیا کتابداران بنا به موقعیت شغلی خود وظیفه حضور در جبهه های نور علیه ظلمت را ندارند؟ البته عده ای از کتابداران و کارکنان کتابخانه های کشور به وظیفه خود عمل کرده و به نحوی در جبهه ها مشارکت کرده بودند و تعدادی از آنان نیز به شهادت رسیده بودند. لذا مسأله را با چند تن از دوستان کتابدار مطرح کردم. همه تمایل به حضور در جبهه ها را داشتند. با مشورت با یکی از کتابداران صلاح دیدیم که از طریق بسیج به صورت عادی وارد جبهه شویم. پس از انجام مراحل نام نویسی و گرفتن موافقت از واحد مربوط به سوی جبهه حرکت کردیم.
♣ در جمع ما از هر قشر و گروه اجتماعی از قبیل دانشجو استاد، معلم، کاسب، کارمند و خیره در سنین مختلف و از شهرهای سراسر کشور حضور داشتند. ما در ابتداء تصمیم داشتیم با توجه به داشتن گواهینامه رانندگی به عنوان راننده آمبولانس ضمن انجام وظیفه شرعی و انسانی خود با حضور در قسمهای مختلف جبهه پاسخ سؤالات خود را پیدا کنیم. ولی از آنجا که تقسیم افراد بر مبنای فرمهای پر شده و شغلهای ذکر شده بود من و همکارم را به معاونت فرهنگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مستقر در قرارگاه خاتم الانبیاء معرفی کردند. آنها پس از آگاهی از کار و مسئولیت ما، درخواست نمودند که کتابخانه قرارگاه را راه اندازی کنیم.
منابع کتابخانه در جنگ تحمیلی
√ قرآن ادعیه
√ مفاتیح الجنان
√ رساله توضیح المسائل
√ سیره ائمه (ع)
√ تفسیر قرآن
√ آثار استاد مطهری
√ شهید دستغیب
√ کتب ادبیات و شعر
√ کتب سیاسی و تاریخی
√ کتابهای کمک درسی
√ نشریات کثیر الانتشار و خبرنامه ها :
√ کتابهای آموزشی زبانهای خارجی
√ کتب و جزوات مربوط به جنگ افزارها و دفاع فردی
بررسی اوقات فراغت و نیاز رزمندگان به کتاب و کتابخانه سیار در همه خطوط و ضرورت حضور کتابدار از جمله فعالیتهای ما بود که مورد توجه معاونت فرهنگی واحد مربوط قرار گرفت. به همین دلیل ضمن ابلاغ تقدیر کتبی ما را به قرارگاه کربلا معرفی کردند. در آنجا ضمن سر و سامان دادن به کتابخانه مستقر در قرارگاه به درستی و صحت بررسی انجام شده پی بردیم. در پایان مأموریت با کسب اطلاعات نسبتاً خوبی از وضعیت و چگونگی گذران اوقات فراغت رزمندگان در جبهه ها و میزان گرایش آنها به کتب مختلف به تهران بازگشتیم. در تهران با مسؤولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و هیأت امنای کتابخانه های عمومی کشور گفت و گو کرده و اطلاعات به دست آمده را در اختیار آنان قرار دادیم. خوشبختانه ضرورت این امر از طریق دیگری هم مطرح شده بود که باعث تسریع در کارهای بعدی گردید.
ساخت کتابخانه در جنگ تحمیلی
به دستور وزیر محترم وقت حجه الإسلام والمسلمین آقای دکتر خاتمی از طرف معاونت جنگ و معاونت فرهنگی دو دستگاه اتومبیل آهوی وانت در اختیار ما قرار گرفت تا با هماهنگی معاونت سینمایی نسبت به ساخت واحد سیار فرهنگی -هنری اقدام شود. لذا با در نظر گرفتن جوانب امر طرحی تهیه کردیم (تصویر) و با کارخانه اتاق سازی آریا که یکی از سازندگان اتاق اتوبوس است وارد مذاکره شدیم. در طول ساخت تغییراتی را ضروری دیدیم که به خوبی لحاظ شد و برای اینکه بتوانیم از این وسیله نقلیه کوچک با امکانات محدود حداکثر استفاده را ببریم قسمتهای زیر را پیش بینی کردیم.
≡ اتاق بندی خودرو
√ قسمت چپ با در نظر گرفتن سه قفسه ۵ طبقه ای دردار و به عرض ۳۰ سانتیمتر و طول اتاق
√ سمت راست با در نظر گرفتن سه قفسه ۵ طبقه ای دردار و به عرض ۳۰ سانتیمتر و طول اتاق
√ قسمت میانی با یک در عقب به منظور استراحتگاه کتابدار، محل قرار دادن ویدئو و تلویزیون، محل نصب حلقه های فیلم‌های سینمایی، محل قرار دادن پروژکتور و دیگر وسایل.
≡ درب قفسه‌ها
این درها را به صورتی پیش بینی کردیم که دارای ۵ طبقه با ۵ سانتیمتر عمق و ۵ سانتیمتر لیه جهت نمایش دادن کتابها بود و در زمان حرکت این ها از جابجایی کتابها جلوگیری می کرد و در زمان توقف نیز درهای اطراف اتومبیل باز می شد و به صورت نمایشگاه در می‌آمد.
≡ امکانات جانبی
√ در بالای سقف اتاق راننده بخشی را به صورت شیب دار در نظر گرفتیم که جای وسایل و ابزارهای راننده و کتابدار بود.
√ دستگاه خبر کننده شامل بلندگو و آژیر) جهت مطلع کردن رزمندگان در پشت جبهه ها برای دریافت کتاب و یا دیدن فیلم بود.
√ تعبیه پلکان یا رکاب جهت دسترسی به بالاترین طبقه قفسه ها.
√ اضافه کردن دو کمک فتر در اطراف جهت تحمل بار سنگین اتاق.
روش فعالیت کتابخانه
واحد سیار به دلیل کیفیت مطلوب اتومبیل می توانست تا نزدیک به خط اول جبهه حضور پیدا کرده و در محل مناسبی با توجه به موقعیت منطقه نسبت به ارائه خدمات اقدام نماید. اگر در محل استقرار امکان نمایش فیلم وجود داشت واحد سیار می توانست با استفاده از ویدئو و تلویزیون و پروژکتور به نمایش فیلم پرداخته یا کتاب به امانت دهد. در غیر این صورت، واحد فقط به علاقه مندان کتاب امانت می داد.
≡ شیوه امانت کتاب
در مورد درخواست کتاب، واحد سیار به شرح زیر عمل می کرد.
√ کتاب مورد درخواست پس از ثبت مشخصات امانت گیرنده (رزمنده) در دفتر مخصوص به او تحویل می شد (حداکثر ۲ کتاب)
√ در صورتیکه کتاب مورد درخواست. وجود نداشت کتابدار نام و مشخصات آن را جهت تهیه کتاب یادداشت می کرد؛
≡ شیوه بازگشت کتاب
در بازگشت واحد سیار که معمولاً و حداکثر دو هفته یکبار بود کتاب عودت داده می شد و در صورتیکه واحد مربوط تغییر مکان داده بود در محل جدید کتاب تحویل می گردید.
💡 در پایان شاید این سوال برای برخی از کتابداران مطرح باشد که با توجه به وسعت و گستردگی جبهه ها و انجام فعالتیهای نظامی و جابجایی ها، سرنوشت کتابها چه می شد. بدون هیچگونه اغراق و مبالغه باید گفت که همان اخلاص و تعهدی که رزمندگان نسبت به دفاع مقدس و پاسداری از میهن اسلامی خود داشتند. نسبت به امانات ناچیز و کم بهای خویش که متعلق به است و مملکت اسلامیشان بود، ابراز می داشتند. ای کاش این روحیه متعالی اسلامی و انقلابی در همه ابعاد جامعه رسوخ می کرد. کتابخانه در جنگ تحمیلی نماد این روحیه بود.
شادی ارواح طیبه شهداء صلوات
دیدگاه‌ها