مهارتهای کتابدار کودک و نوجوان

در جهان امروز، دسترسی به دانش و مهارت‌های یادگیری مادام‌العمر و سوادآموزی به اولویت نخست تبدیل شده است. کتابخانه‌ها نیز باید بتوانند نیازهای کاربران به‌ویژه کودکان و نوجوانان را برآورده سازند. از این‌رو، اهمیت مهارت‌های فردی، حرفه‌ای و دانش تخصصی کتابداران در بهبود خدمات اطلاعاتی به کودکان و نوجوانان امری بدیهی است. در این نوشتار به بررسی مهارتهای کتابدار کودک و نوجوان مستند به پژوهشی علمی خواهیم پرداخت.

معرفی پژوهش

چهرخانی و کریمی (۱۴۰۱) پژوهشی با عنوان مهارتهای موردنیاز کتابداران کتابخانه‌های عمومی در بخش کودک و نوجوان انجام دادند که در نشریه تحقیقات اطلاع رسانی و کتابخانه‌های عمومی به چاپ رسیده است.

پژوهش با هدف کشف مهارت‌های کتابداران بخش کودک و نوجوان کتابخانه‌های عمومی چهار استان قم، مرکزی، زنجان و همدان انجام شد. این مطالعه که از نوع کاربردی بود، با استفاده از روش توصیفی پیمایشی به بررسی ۱۰۰ نفر از کتابداران شاغل در این بخش‌ها پرداخت. داده‌ها از طریق پرسشنامه‌ای که توسط محققان طراحی شده بود، جمع‌آوری و تحلیل شد. پرسشنامه شامل ۹ مؤلفه بود که مهارت‌های کتابداران را در سه زمینه شخصی، حرفه‌ای و فنی مورد بررسی قرار می‌داد. ضریب پایایی پرسشنامه نیز با استفاده از آلفای کرونباخ، ۰.۹۶ گزارش شد.

نتایج نشان داد که کتابداران این مناطق مهارت‌هایی در سطح متوسط دارند. مهارت‌های علاقه و اشتیاق، ارتباطی، روانشناسی کودک، آشنایی با ادبیات کودک و نوجوان، مجموعه‌سازی، فناوری اطلاعات، مدیریت و خدمات‌رسانی به ترتیب بالاترین رتبه‌ها را کسب کردند. استان زنجان، مرکزی و همدان نیز به ترتیب بالاترین امتیازات را دریافت کردند. همچنین، یافته‌ها نشان داد که مهارت فناوری اطلاعات با سنوات خدمت و مهارت مدیریت اطلاعات و مدیریت زمان با سطح تحصیلات رابطه معناداری دارند. پژوهش توانسته است مهارت‌های کتابداران کودک و نوجوان را در کتابخانه‌های عمومی این چهار استان ارزیابی کند.

در ادامه و مستند به پژوهش یاد شده، مهارتهای کتابدار کودک و نوجوان را بر اساس محتویات مقاله مهارتهای موردنیاز کتابداران کتابخانه‌های عمومی در بخش کودک و نوجوان فهرست نموده و توضیح داده‌ایم.

مهارت‌های مورد نیاز

بر اساس پژوهش یاد شده کتابداران کودک و نوجوان باید دارای مهارت‌های متعددی داشته باشند که در سه زمینه شخصی، حرفه‌ای و فنی دسته‌بندی می‌شوند:

√ مهارت‌های شخصی: علاقه و اشتیاق، مهارت ارتباطی، روانشناسی کودک، آشنایی با ادبیات کودک و نوجوان.

√ مهارت‌های حرفه‌ای: مهارت مدیریت، خدمات‌رسانی، مجموعه‌سازی ، خدمات اطلاعات.

√ مهارت‌های فنی: مهارت فناوری اطلاعات.

مهارت‌های شخصی

مهارت‌های فردی شامل علاقه و اشتیاق، مهارت ارتباطی، روانشناسی کودک و آشنایی با ادبیات کودک و نوجوان است. در ادامه برای هر کدام از این مهارت‌ها توضیح مختصری ارائه کرده‌ایم:

مهارت علاقه و اشتیاق:

√ مهارت کار و انجام فعالیت با کودکان و نوجوانان
√ اشتیاق انجام بازیهای مناسب با گروه کودکان
√ آگاهی از علایق و انتظارات مخاطبان

مهارت ارتباطی:

√ استفاده از حرکات و حالات چهره و بدنی مناسب
√ استفاده از کششهای کلامی، ریتم و آهنگ کلام مناسب
√ آشنایی با اصول جذب مخاطب
√ برقراری ارتباط با فرهنگهای مختلف
√ مهارت در برقراری ارتباط با سازمانها و نهادهای تخصصی ادبیات کودکان و نوجوان
√ مهارت برقراری ارتباط فردی، ارتباطات کلامی و نوشتاری (روابط عمومی خوب)

مهارت روانشناسی کودک:

√ ایجاد و تقویت عادتهای خواندن از کودکی
√ راههای برانگیختن تخیل و خلاقیت کودکان و نوجوانان
√ آشنایی با مباحث روانشناسی کودک و نوجوان

مهارت آشنایی با ادبیات کودک و نوجوان:

√ آشنایی با متخصصان و نویسندگان فعال در حوزۀ ادبیات کودک
√ آشنایی با ناشران داخلی و خارجی در حوزۀ ادبیات کودک
√ برقراری ارتباط مؤثر با ناشران کودکان
√ آگاهی از بانکهای اطلاعاتی آنلاین منابع کودک
√ آشنایی با مشخصات محتوایی
√ دانش در زمینۀ ادبیات کودک
√ آگاهی از بانکهای اطلاعاتی آفلاین منابع کودک

مهارت‌های حرفه‌ای

مهارت‌های حرفه‌ای شامل مهارت مدیریت، خدمات‌رسانی، مجموعه‌سازی ، خدمات اطلاعات. است. همچنین، کتابداران باید با ادبیات کودک و نوجوان آشنا باشند (پریرخ و ایلخانی، ۱۳۹۳). این مهارت‌ها را به صورت مختصر در ادامه خواهید شناخت.

مهارت آشنایی با ادبیات کودک و نوجوان:

√ تسلط کافی در امور کاری مربوطه
√ مهارت مدیریت زمان
√ توانایی مدیریت اطلاعات
√ مهارت مدیریت

مهارت خدمات رسانی:

√ آگاهی از جامعۀ هدف کتابخانه
√ استفاده از مشارکت کودکان و نوجوانان
√ پاسخگویی به نیاز اطلاعاتی کاربران

مهارت مجموعه سازی:

√ دانش و کاربرد ابزارهای کتابشناختی منابع (اعم از تک نگاشت‌ها و ادواری‌ها)
√ ارزیابی نیازهای کاربران
√ مشخصات ظاهری

مهارت خدمات اطلاعات:

√ مصاحبۀ مرجع در بخش کودک
√ ارائۀ خدمات اطلاعاتی با منابع گوناگون چاپی و دیجیتالی
√ بازیابی اطلاعات منابع کودکان و نوجوانان

مهارت‌های فنی

مهارت‌های فنی شامل مهارت فناوری اطلاعات است. فناوری اطلاعات نقش مهمی در بهبود خدمات اطلاعاتی دارد (فاروق و همکاران، ۲۰۱۶). دسته آخر مهارت‌ها نیز در پایین به شکل مختصر توصیف شده است.

مهارت فناوری اطلاعات:

√ استفاده از نرم افزار بخش امانت
√ آشنایی با موتور جستجو و راهبردهای جستجوی منابع کودکان
√ مهارت استفاده از امکانات اطلاع یابی در اینترنت
√ آشنایی با سواد اطاعاتی
√ توانایی خلق، توسعه و نگهداری شبکه‌های اجتماعی
√ توانایی استفاده از نرم افزارهای کتابخانه‌ای و جستجو

پیشنهادهای پژوهش

چهرخانی و کریمی (۱۴۰۱) در پژوهش خود پیشنهادهای زیر را جهت بهبود وضعیت مهارت‌‌های یاد شده عنوان داشته‌اند:

⇐ ایجاد اداره آموزش به منظور هدفمند کردن برنامه‌های آموزشی کتابداران کودک و نوجوان.

⇐ تلفیق آموزش‌های تئوری و عملی در دوره‌های دانشگاهی و ضمن خدمت.

⇐ ارزیابی مهارت‌های کتابداران به صورت سالانه.

⇐ طراحی و ایجاد بستر نرم‌افزاری برای ارزیابی آنلاین مهارت کتابداران.

نکته: مهارتهای کتابدار کودک و نوجوان در کتابخانه کودک محور در این نوشتار مستند به پژوهش انجام شده توسط تیم پژوهشی یاد شده بوده است؛ بنابراین ممکن است در سایر پژوهش‌ها این فهرست به نحو دیگری آورده شده باشد.