آنچه در این مطلب می‌خوانید
وضعیت ایران در نوآوری یکی از معیارهای مهم برای ارزیابی توان علمی، فناوری و اقتصادی کشور است. شاخص جهانی نوآوری (Global Innovation Index یا GII) عملکرد کشورها را در زمینه تولید دانش، توسعه فناوری و تبدیل ایده‌های خلاقانه به ارزش اقتصادی بررسی می‌کند. بررسی رتبه ایران در این شاخص طی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که کشور، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی، با چالش‌هایی در زمینه زیرساخت‌ها، محیط نهادی، تأمین مالی و فضای کسب‌وکار روبه‌رو است.
بر اساس داده‌های گزارش مبنا، رتبه ایران در شاخص جهانی نوآوری پس از بهبود در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲، در سال‌های بعد روند نزولی داشته و در سال ۲۰۲۵ به رتبه ۷۰ رسیده است. بررسی جزئیات این آمار نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام نوآوری ایران، ضعف در عوامل زمینه‌ساز نوآوری است؛ عواملی که امکان تبدیل دانش و پژوهش به محصولات، خدمات و ارزش اقتصادی را فراهم می‌کنند.
شاخص جهانی نوآوری چیست و چه ارتباطی با وضعیت ایران در نوآوری دارد؟
شاخص جهانی نوآوری (GII) ابزاری برای ارزیابی و مقایسه عملکرد نوآورانه کشورهاست که توسط سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) با مشارکت نهادهای همکار منتشر می‌شود. هدف این شاخص، فراتر رفتن از معیارهای سنتی رشد اقتصادی مانند تولید ناخالص داخلی و بررسی ظرفیت کشورها برای استفاده از دانش، فناوری و خلاقیت در مسیر توسعه است.
این شاخص عملکرد کشورها را در دو حوزه اصلی ارزیابی می‌کند: ورودی‌های نوآوری و خروجی‌های نوآوری. این دو حوزه در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که یک کشور تا چه اندازه از بسترهای لازم برای نوآوری برخوردار است و تا چه میزان می‌تواند از این بسترها نتایج عملی و اقتصادی به دست آورد.
۱. ورودی‌های نوآوری
ورودی‌های نوآوری به عوامل و شرایطی اشاره دارند که زمینه شکل‌گیری و توسعه فعالیت‌های نوآورانه را فراهم می‌کنند. این حوزه شامل پنج مؤلفه اصلی است:
- نهادها: کیفیت محیط سیاسی، قوانین و مقررات، ثبات، کارآمدی دولت و شرایط عمومی فعالیت‌های اقتصادی.
- سرمایه انسانی و پژوهش: کیفیت آموزش، عملکرد دانشگاه‌ها، نیروی انسانی متخصص و فعالیت‌های تحقیق و توسعه.
- زیرساخت‌ها: زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، انرژی، حمل‌ونقل و سایر امکانات پشتیبان فعالیت‌های اقتصادی و فناورانه.
- پیچیدگی بازار: دسترسی به اعتبار و منابع مالی، سرمایه‌گذاری، تجارت و میزان رقابت در بازار.
- پیچیدگی کسب‌وکار: کیفیت نیروی انسانی بنگاه‌ها، پیوند میان دانشگاه و صنعت، همکاری‌های فناورانه و توانایی جذب و به‌کارگیری دانش.
این مؤلفه‌ها مشخص می‌کنند که آیا محیط اقتصادی و نهادی یک کشور برای شکل‌گیری، رشد و توسعه نوآوری مناسب است یا خیر.
۲. خروجی‌های نوآوری
خروجی‌های نوآوری نتایج حاصل از فعالیت‌های علمی، فناورانه و خلاقانه را ارزیابی می‌کنند. این بخش دو مؤلفه اصلی دارد:
- خروجی‌های دانش و فناوری: شامل تولید دانش، ثبت اختراع، انتشار مقالات علمی و برخی آثار اقتصادی و بهره‌وری ناشی از دانش و فناوری.
- خروجی‌های خلاقانه: شامل دارایی‌های نامشهود، برندها، طرح‌های صنعتی، صنایع خلاق، محصولات فرهنگی و فعالیت‌های خلاقانه دیجیتال.
تفاوت ورودی‌ها و خروجی‌ها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تولید دانش به‌تنهایی برای دستیابی به نوآوری پایدار کافی نیست. کشورها باید بتوانند دانش و توان علمی خود را به محصولات، خدمات، کسب‌وکارهای رقابت‌پذیر و ارزش اقتصادی تبدیل کنند.
رتبه ایران در شاخص جهانی نوآوری از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵
بررسی وضعیت ایران در نوآوری طی سال‌های اخیر نشان می‌دهد که عملکرد کشور در این دوره یکسان نبوده است. ایران در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ بهبود رتبه را تجربه کرد، اما از سال ۲۰۲۳ روند نزولی آغاز شد و در سال ۲۰۲۵ رتبه کلی کشور به ۷۰ رسید.
جدول زیر روند رتبه ایران را در سه بخش شاخص جهانی نوآوری، ورودی‌های نوآوری و خروجی‌های نوآوری نشان می‌دهد.
| سال | رتبه کلی ایران | رتبه ورودی‌های نوآوری | رتبه خروجی‌های نوآوری |
|---|---|---|---|
| ۲۰۲۰ | ۶۷ | ۹۰ | ۵۰ |
| ۲۰۲۱ | ۶۰ | ۸۶ | ۴۴ |
| ۲۰۲۲ | ۵۳ | ۷۳ | ۳۸ |
| ۲۰۲۳ | ۶۲ | ۸۷ | ۴۸ |
| ۲۰۲۴ | ۶۴ | ۸۵ | ۴۸ |
| ۲۰۲۵ | ۷۰ | ۱۰۹ | ۴۶ |
منبع: داده‌های درج‌شده در گزارش «ایران ۲۰۳۵». رتبه‌ها بر اساس اطلاعات همان گزارش نقل شده‌اند.
مهم‌ترین تغییرات رتبه نوآوری ایران
بهبود رتبه تا سال ۲۰۲۲: رتبه کلی ایران از ۶۷ در سال ۲۰۲۰ به ۵۳ در سال ۲۰۲۲ رسید. در همین دوره، رتبه ورودی‌های نوآوری از ۹۰ به ۷۳ و رتبه خروجی‌ها از ۵۰ به ۳۸ بهبود یافت.
افت رتبه از سال ۲۰۲۳: رتبه کلی ایران در سال ۲۰۲۳ به ۶۲ رسید و در سال ۲۰۲۴ نیز به ۶۴ تنزل پیدا کرد. این روند در سال ۲۰۲۵ ادامه یافت و رتبه کشور به ۷۰ رسید.
افت قابل‌توجه ورودی‌های نوآوری: رتبه ورودی‌های نوآوری ایران در سال ۲۰۲۵ به ۱۰۹ رسید؛ درحالی‌که این رتبه در سال ۲۰۲۴ برابر با ۸۵ بود. بنابراین، ایران در این بخش با افت ۲۴ پله‌ای مواجه شد.
تغییر محدودتر در رتبه خروجی‌ها: رتبه خروجی‌های نوآوری از ۴۸ در سال ۲۰۲۴ به ۴۶ در سال ۲۰۲۵ رسید. برخلاف افت شدید ورودی‌ها، رتبه خروجی‌ها در این مقایسه اندکی بهبود یافت.
این تفاوت نشان می‌دهد که ضعف در شرایط زمینه‌ساز نوآوری لزوماً به افت هم‌زمان و هم‌اندازه تمام خروجی‌ها منجر نمی‌شود. ظرفیت‌های علمی و پژوهشی موجود ممکن است در کوتاه‌مدت به حفظ بخشی از نتایج کمک کنند؛ بااین‌حال، استمرار این وضعیت بدون تقویت زیرساخت‌ها و محیط کسب‌وکار تضمین‌شده نیست.
مهم‌ترین گلوگاه‌های وضعیت ایران در نوآوری کدام‌اند؟
برای تحلیل دقیق وضعیت ایران در نوآوری، بررسی مؤلفه‌هایی که عملکرد ضعیف‌تری دارند اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس رتبه‌های درج‌شده در گزارش برای سال ۲۰۲۵، نهادها، پیچیدگی کسب‌وکار، زیرساخت‌ها و پیچیدگی بازار از حوزه‌های مهم چالش‌برانگیز هستند.
۱. ضعف نهادها؛ مهم‌ترین چالش ساختاری
در گزارش مبنا، ایران در مؤلفه نهادها رتبه ۱۳۸ را کسب کرده است. این رتبه، در میان مؤلفه‌های ذکرشده در گزارش، ضعیف‌ترین جایگاه ایران را نشان می‌دهد.
کیفیت نهادها بر شکل‌گیری و تداوم فعالیت‌های نوآورانه اثر می‌گذارد. ثبات قوانین و مقررات، شفافیت، کارآمدی دولت، امنیت سرمایه‌گذاری و پیش‌بینی‌پذیری محیط فعالیت اقتصادی می‌توانند بر تصمیم شرکت‌ها برای سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و توسعه فناوری تأثیر بگذارند.
هنگامی که کسب‌وکارها با نااطمینانی حقوقی، تغییرات پیش‌بینی‌ناپذیر مقررات یا موانع اداری مواجه باشند، برنامه‌ریزی بلندمدت و سرمایه‌گذاری در پروژه‌های نوآورانه دشوارتر می‌شود. ازاین‌رو، اصلاح محیط نهادی می‌تواند یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری برای بهبود عملکرد نوآوری در ایران باشد.
۲. پیچیدگی کسب‌وکار؛ چالش پیوند دانش و صنعت
رتبه ایران در مؤلفه پیچیدگی کسب‌وکار در گزارش سال ۲۰۲۵ برابر با ۱۰۷ اعلام شده است. این مؤلفه به توانایی بنگاه‌ها برای جذب دانش، بهره‌گیری از نیروی انسانی متخصص، همکاری فناورانه و استفاده از ظرفیت‌های نوآوری مربوط می‌شود.
وجود دانشگاه‌ها و پژوهشگران توانمند زمانی به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل می‌شود که ارتباط مؤثری میان پژوهش، صنعت و بازار برقرار باشد. اگر شرکت‌ها نتوانند از نتایج پژوهش استفاده کنند یا انگیزه و منابع کافی برای توسعه فناوری نداشته باشند، بخشی از ظرفیت علمی کشور بدون بهره‌برداری اقتصادی باقی می‌ماند.
تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت، توسعه همکاری‌های پژوهشی، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و افزایش توان جذب فناوری در بنگاه‌ها می‌تواند به بهبود این وضعیت کمک کند.
۳. ضعف زیرساخت‌ها؛ محدودیت در توسعه نوآوری
بر اساس گزارش مبنا، ایران در مؤلفه زیرساخت‌ها در سال ۲۰۲۵ رتبه ۹۸ را داشته است.
زیرساخت‌های مناسب از پیش‌شرط‌های توسعه نوآوری محسوب می‌شوند. فناوری اطلاعات و ارتباطات، دسترسی پایدار به انرژی، حمل‌ونقل کارآمد و سایر زیرساخت‌های موردنیاز کسب‌وکارها، بر هزینه، سرعت و کیفیت فعالیت‌های فناورانه اثر می‌گذارند.
ضعف زیرساختی می‌تواند فعالیت شرکت‌های فناوری‌محور را دشوارتر کند، هزینه تولید و ارائه خدمات را افزایش دهد و امکان توسعه محصولات و خدمات جدید را محدود سازد. به همین دلیل، بهبود زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال باید در کنار اصلاحات نهادی و اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
۴. پیچیدگی بازار؛ دشواری تأمین مالی و رقابت
رتبه ایران در مؤلفه پیچیدگی بازار در گزارش سال ۲۰۲۵ برابر با ۷۹ است.
دسترسی به اعتبار، منابع سرمایه‌گذاری، بازارهای رقابتی و امکان تأمین مالی پروژه‌های جدید از عوامل مؤثر بر رشد فعالیت‌های نوآورانه هستند. بسیاری از طرح‌های فناورانه به سرمایه‌گذاری اولیه نیاز دارند و ممکن است پیش از رسیدن به مرحله سودآوری، دوره‌ای طولانی از توسعه و آزمایش را پشت سر بگذارند.
اگر تأمین مالی این فعالیت‌ها دشوار باشد، شرکت‌ها ممکن است از ورود به پروژه‌های پرریسک اما نوآورانه خودداری کنند. بهبود دسترسی به منابع مالی، توسعه ابزارهای سرمایه‌گذاری و تقویت رقابت می‌تواند به افزایش ظرفیت نوآوری بنگاه‌ها کمک کند.
چرا خروجی‌های نوآوری ایران نسبتاً بهتر از ورودی‌هاست؟
یکی از نکات قابل‌توجه در داده‌های گزارش، تفاوت میان رتبه ورودی‌ها و خروجی‌های نوآوری ایران است. در سال ۲۰۲۵، رتبه ورودی‌های نوآوری ۱۰۹ و رتبه خروجی‌های نوآوری ۴۶ گزارش شده است.
این فاصله نشان می‌دهد که جایگاه ایران در بخش نتایج نوآوری، در مقایسه با جایگاه آن در عوامل زمینه‌ساز، بهتر بوده است. به بیان دیگر، عملکرد خروجی‌ها نسبت به شرایط نهادی، زیرساختی و اقتصادی کشور وضعیت مطلوب‌تری دارد.
بااین‌حال، این موضوع نباید به معنای نبود مشکل در نظام نوآوری تلقی شود. رتبه‌های خروجی و ورودی، جایگاه نسبی کشور در دو بخش متفاوت شاخص را نشان می‌دهند و به‌تنهایی میزان بهره‌وری یا رابطه علّی میان سرمایه‌گذاری و نتایج نوآوری را اثبات نمی‌کنند.
برای حفظ و تقویت خروجی‌های نوآوری، لازم است بسترهای تولید و تجاری‌سازی دانش نیز بهبود یابند. تداوم تولید دانش و فناوری در بلندمدت به نیروی انسانی متخصص، منابع مالی، زیرساخت‌های مناسب و محیط نهادی قابل‌اتکا وابسته است.
مقایسه وضعیت ایران در نوآوری با عربستان و ترکیه
مقایسه ایران با کشورهای منطقه می‌تواند تصویر روشن‌تری از روند رقابت در حوزه نوآوری ارائه دهد. بر اساس اطلاعات گزارش مبنا، عربستان و ترکیه در بخش قابل‌توجهی از دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ نسبت به ایران جایگاه بهتری در شاخص جهانی نوآوری داشته‌اند.
داده‌های گزارش نشان می‌دهد که رتبه کلی ایران از ۵۳ در سال ۲۰۲۲ به ۷۰ در سال ۲۰۲۵ تغییر کرده است؛ درحالی‌که عربستان در سال ۲۰۲۵ رتبه ۴۳ و ترکیه رتبه ۴۶ را داشته‌اند.
این مقایسه نشان می‌دهد که ارزیابی عملکرد نوآوری تنها با بررسی ظرفیت علمی یا تعداد دستاوردهای پژوهشی کامل نمی‌شود. کیفیت محیط اقتصادی، زیرساخت‌ها، نهادها و توانایی بنگاه‌ها برای تبدیل دانش به ارزش اقتصادی نیز اهمیت دارد.
البته رتبه‌بندی به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره تمام ابعاد نظام نوآوری کشورها کافی نیست. برای تحلیل دقیق‌تر، باید امتیازهای هر مؤلفه، روش‌شناسی شاخص و شرایط اقتصادی و نهادی کشورهای مورد مقایسه نیز بررسی شود.
راهکارهای بهبود وضعیت ایران در نوآوری
بهبود جایگاه ایران در شاخص جهانی نوآوری مستلزم مجموعه‌ای هماهنگ از اصلاحات نهادی، اقتصادی، زیرساختی و علمی است. با توجه به چالش‌های مطرح‌شده در گزارش، چند محور سیاستی اهمیت ویژه‌ای دارند.
۱. افزایش ثبات و پیش‌بینی‌پذیری محیط کسب‌وکار
شفافیت مقررات، کاهش موانع اداری، افزایش کارآمدی نهادها و تقویت امنیت سرمایه‌گذاری می‌تواند ریسک فعالیت‌های نوآورانه را کاهش دهد. شرکت‌ها برای سرمایه‌گذاری بلندمدت در تحقیق و توسعه به محیطی نیاز دارند که تصمیم‌گیری در آن امکان‌پذیر و هزینه‌های ناشی از نااطمینانی قابل‌کنترل باشد.
۲. توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و فیزیکی
بهبود کیفیت و دسترس‌پذیری زیرساخت‌های ارتباطی، انرژی و حمل‌ونقل می‌تواند هزینه فعالیت‌های اقتصادی و فناورانه را کاهش دهد. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها باید متناسب با نیازهای کسب‌وکارهای نوآور و فناوری‌محور انجام شود.
۳. تسهیل تأمین مالی نوآوری
پروژه‌های نوآورانه ممکن است به سرمایه اولیه، تأمین مالی مستمر و پذیرش ریسک نیاز داشته باشند. توسعه ابزارهای تأمین مالی، تسهیل دسترسی بنگاه‌ها به اعتبار و گسترش فرصت‌های سرمایه‌گذاری می‌تواند زمینه رشد ایده‌های جدید و تجاری‌سازی فناوری را فراهم کند.
۴. تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت
ایجاد ارتباط مؤثر میان پژوهشگران، دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و بازار یکی از مسیرهای مهم تبدیل دانش به محصول و خدمت است. حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور، توسعه همکاری‌های فناورانه و افزایش مشارکت بنگاه‌ها در فعالیت‌های تحقیق و توسعه می‌تواند اثربخشی سرمایه علمی کشور را افزایش دهد.
۵. تمرکز بر تجاری‌سازی دانش و فناوری
تولید مقاله علمی یا ثبت اختراع به‌تنهایی به معنای ایجاد ارزش اقتصادی پایدار نیست. توسعه محصولات رقابت‌پذیر، شکل‌گیری شرکت‌های نوآور، گسترش بازار و افزایش بهره‌وری از جمله مسیرهایی هستند که می‌توانند دستاوردهای علمی را به نتایج اقتصادی تبدیل کنند.
۶. ارزیابی مستمر عملکرد نوآوری
پایش سالانه شاخص جهانی نوآوری و بررسی جزئیات مؤلفه‌های آن می‌تواند به شناسایی نقاط ضعف و ارزیابی نتایج سیاست‌ها کمک کند. به‌جای تمرکز صرف بر رتبه کلی، لازم است تغییرات هر مؤلفه، روندهای بلندمدت و کیفیت خروجی‌های نوآوری نیز بررسی شوند.
جمع‌بندی؛ آینده وضعیت ایران در نوآوری به چه عواملی وابسته است؟
بررسی وضعیت ایران در نوآوری طی سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که کشور پس از بهبود رتبه کلی تا سال ۲۰۲۲، در سال‌های بعد با افت جایگاه مواجه شده است. بر اساس داده‌های گزارش مبنا، رتبه کلی ایران در سال ۲۰۲۵ به ۷۰ رسیده و رتبه ورودی‌های نوآوری با افت قابل‌توجهی به ۱۰۹ تنزل یافته است؛ درحالی‌که رتبه خروجی‌های نوآوری در همان سال ۴۶ بوده است.
این تفاوت، اهمیت بررسی هم‌زمان ظرفیت‌های علمی و پژوهشی و شرایط اقتصادی و نهادی را نشان می‌دهد. بهبود عملکرد نوآوری تنها با افزایش تولید دانش محقق نمی‌شود؛ بلکه به زیرساخت‌های مناسب، دسترسی به منابع مالی، ارتباط مؤثر دانشگاه و صنعت و محیط کسب‌وکار قابل‌پیش‌بینی نیز نیاز دارد.
در نهایت، ارتقای جایگاه ایران در شاخص جهانی نوآوری مستلزم رویکردی جامع و بلندمدت است. تقویت نهادها، توسعه زیرساخت‌ها، بهبود شرایط تأمین مالی و افزایش توان بنگاه‌ها برای جذب و تجاری‌سازی دانش می‌تواند زمینه بهره‌گیری مؤثرتر از ظرفیت‌های علمی کشور را فراهم کند.
منبع داده‌ها: گزارش «ایران ۲۰۳۵»، بخش شاخص جهانی نوآوری و بررسی رتبه ایران در سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵. اعداد و رتبه‌های مقاله بر اساس اطلاعات گزارش ایران ۲۰۳۵ نوبیتکس تنظیم شده‌اند.
دیدگاه‌ها