کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی

مرگ برای بیشتر آدم‌ها یک واقعیت است که ترجیح می‌دهند زیاد درباره‌اش فکر نکنند. زندگی آن‌قدر با کار، خانواده، پول، نگرانی و برنامه‌های روزمره پر می‌شود که معمولاً جایی برای این سؤال نمی‌ماند که «بعدش چه؟» مرتضی مطهری در کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی دقیقاً سراغ همین پرسش می‌رود؛ نه با یک جواب کوتاه و احساسی، بلکه با این فرض که اگر قرار است به زندگی پس از مرگ باور داشته باشیم، باید بفهمیم این باور بر چه اساسی شکل می‌گیرد و چه تصویری از انسان و جهان پشت آن قرار دارد. او از خدا، جهان، روح، مرگ، برزخ و قیامت حرف می‌زند تا نشان دهد معاد در نگاه اسلامی یک موضوع فرعی و تزئینی نیست؛ بخشی از تصویری است که انسان از خودش و سرنوشتش دارد. این کتاب کوتاه است، اما پرسشی که دنبال می‌کند، از آن پرسش‌هایی نیست که با تمام‌شدن چند ده صفحه تمام شود.

شناسنامه کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی

نویسنده: مرتضی مطهری

انتشارات: صدرا

قطع: رقعی

تعداد صفحه: 72

خرید این اثر از پایگاه ایران کتاب!

آشنایی با مرتضی مطهری

مرتضی مطهری در ۱۳ بهمن ۱۲۹۸ در فریمان، در خانواده‌ای روحانی، به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی علوم دینی را در مشهد آغاز کرد و در سال ۱۳۱۶ برای ادامهٔ تحصیل به حوزهٔ علمیهٔ قم رفت. سال‌های قم برای او فقط دوره‌ای برای یادگیری فقه و اصول نبود؛ او در همین دوره با استادانی مانند آیت‌الله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبایی ارتباط علمی پیدا کرد و به‌تدریج فلسفه، کلام و مسائل فکری را به یکی از محورهای اصلی فعالیت خود تبدیل کرد. بعدها نیز در تهران به تدریس و سخنرانی پرداخت و کوشید میان زبان سنت فلسفی و پرسش‌های انسان معاصر ارتباط برقرار کند (مطهری، ۱۳۸۵؛ انتشارات صدرا، بی‌تا).

مطهری در آثارش معمولاً از موضوعاتی حرف می‌زد که برایش صرفاً بحث‌های نظری نبودند. مسئلهٔ انسان، آزادی، اخلاق، دین، جامعه، تاریخ و نسبت میان ایمان و عقل در بسیاری از نوشته‌های او حضور دارند. مجموعهٔ مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی نیز در همین مسیر شکل گرفته است و زندگی جاوید یا حیات اخروی جلد پایانی این مجموعه به شمار می‌آید. در این کتاب، مطهری بحث معاد را در امتداد مباحثی مانند شناخت خدا، شناخت جهان و شناخت انسان قرار می‌دهد؛ یعنی حیات اخروی را جدا از تصویری که از روح و حقیقت انسان داریم بررسی نمی‌کند (مطهری، ۱۳۸۵).

مرتضی مطهری در ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸ در تهران ترور شد و درگذشت. در سال‌های پس از مرگ او، آثارش در قالب‌های مختلف بارها منتشر و بازنشر شده‌اند و همچنان در حوزهٔ فلسفهٔ اسلامی، کلام و اندیشهٔ دینی خوانده می‌شوند. البته خواندن مطهری امروز، به‌ویژه در موضوعاتی مانند معاد، فقط تکرار پاسخ‌های قدیمی نیست؛ ارزش کار او را می‌توان در این دید که تلاش می‌کند یک باور دینی را از سطح عادت و تلقین بیرون بیاورد و آن را به موضوعی برای فهم و استدلال تبدیل کند (انتشارات صدرا، بی‌تا).

خلاصهٔ کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی

استاد مطهری کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی را با اصل مسئلهٔ معاد آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که زندگی پس از مرگ در جهان‌بینی اسلامی یک موضوع حاشیه‌ای نیست، بلکه یکی از ارکان اساسی این جهان‌بینی است. بعد به سراغ تعبیرهای گوناگون قرآن دربارهٔ حیات پس از مرگ می‌رود و آنها را صرفاً نام‌های متفاوت برای یک مفهوم ساده نمی‌داند؛ بلکه هر تعبیر را حامل زاویه‌ای از شناخت انسان و سرنوشت او معرفی می‌کند. سپس بحث به این پرسش می‌رسد که ایمان به حیات اخروی از کجا می‌آید و چه راه‌هایی برای رسیدن به چنین ایمانی وجود دارد. مطهری سه مسیر کلی را بررسی می‌کند: شناخت خدا، شناخت جهان و شناخت روح و نفس انسان. در این بخش، او تلاش می‌کند نشان دهد باور به آخرت در نگاه اسلامی قرار نیست فقط نتیجهٔ ترس از مرگ یا امید به پاداش باشد، بلکه با تصویری کلی‌تر از نظم جهان و حقیقت انسان ارتباط دارد (مطهری، ۱۳۸۵).

در بخش بعدی، مسئلهٔ اصالت روح و بقای روح پس از مرگ محور بحث قرار می‌گیرد. منطق کتاب این است که اگر انسان را صرفاً مجموعه‌ای از بدن و فرایندهای مادی ندانیم، مرگ بدن الزاماً به معنای نابودی کامل انسان نخواهد بود. مطهری در این مسیر دربارهٔ رابطهٔ روح و بدن و امکان ادامهٔ حیات روح پس از مرگ بحث می‌کند. سپس به عالم برزخ می‌رسد؛ مرحله‌ای که در نگاه اسلامی میان مرگ و قیامت قرار دارد. بنابراین مرگ در این تصویر، پایان مطلق نیست؛ یک مرحلهٔ انتقالی است. انسان از زندگی دنیوی عبور می‌کند، اما هنوز به مرحلهٔ نهایی قیامت نرسیده است. کتاب در این قسمت تلاش می‌کند تصویری منسجم از مراحلی ارائه دهد که در جهان‌بینی اسلامی برای حیات انسان پس از مرگ مطرح شده‌اند.

اگر مرگ را پایان مطلق بدانیم، خیلی از انتخاب‌ها فقط به همین چند دههٔ زندگی محدود می‌شوند؛ اما اگر زندگی ادامه داشته باشد، معنای رفتارهای امروز دیگر فقط به نتیجهٔ فوری آنها بستگی ندارد.

در پایان کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی، بحث به قیامت کبری می‌رسد؛ مرحله‌ای که در آن حیات اخروی به شکل نهایی خود تحقق پیدا می‌کند. مطهری برای توضیح این جهان، به آیات قرآن استناد می‌کند و دربارهٔ رستاخیز، حیات دوبارهٔ انسان، حساب و نتیجهٔ اعمال سخن می‌گوید. نکتهٔ مهم کتاب این است که آخرت را یک «زندگی دوم» به معنای تکرار سادهٔ زندگی دنیا معرفی نمی‌کند؛ بلکه آن را مرحله‌ای متفاوت از وجود انسان می‌داند که نسبتش با اعمال و حقیقت زندگی دنیوی قطع نشده است. به همین دلیل، نتیجهٔ نهایی بحث کتاب این است که اگر حیات اخروی را بپذیریم، زندگی دنیا دیگر یک اتفاق بی‌هدف و بی‌سرانجام نیست. هر انتخاب انسان در تصویری بزرگ‌تر معنا پیدا می‌کند و مرگ، به‌جای آنکه پایان همه‌چیز باشد، به مرز میان دو مرحلهٔ زندگی تبدیل می‌شود.

آدم گاهی از مرگ نمی‌ترسد؛ از این می‌ترسد که زندگی‌اش آن‌قدر بی‌معنا بوده باشد که چیزی برای ادامه‌دادن باقی نمانده باشد.

پیام کتاب

۱. مرگ، در نگاه کتاب، پایان انسان نیست

استاد مطهری مرگ را نابودی کامل نمی‌داند؛ بلکه آن را عبور انسان از یک مرحلهٔ وجودی به مرحله‌ای دیگر می‌بیند. همین نگاه، تصویر ما از پایان زندگی را کاملاً تغییر می‌دهد.

۲. ایمان به آخرت باید فهمیده شود، نه فقط تکرار شود

کتاب تلاش می‌کند باور به حیات اخروی را از یک جملهٔ حفظ‌شده بیرون بیاورد. سؤال اصلی این است که چرا باید به زندگی پس از مرگ باور داشت و این باور بر چه تصویری از انسان و جهان استوار است.

۳. زندگی دنیا از آخرت جدا نیست

آخرت در این نگاه چیزی نیست که کاملاً بی‌ارتباط با زندگی امروز باشد. آنچه انسان در دنیا می‌سازد، انتخاب می‌کند و به آن تبدیل می‌شود، در سرنوشت نهایی او بی‌اثر نمی‌ماند.

۴. انسان را نمی‌توان فقط به بدنش تقلیل داد

یکی از پایه‌های بحث کتاب، توجه به حقیقت روح و نفس انسان است. اگر تمام انسان در جسم خلاصه نشود، مرگ جسم هم نمی‌تواند به‌سادگی پایان کامل وجود او تلقی شود.

۵. باور به آخرت می‌تواند مسئولیت اخلاقی ایجاد کند

وقتی انسان زندگی را یک اتفاق بی‌حساب و بی‌ادامه نداند، رفتارهایش وزن دیگری پیدا می‌کنند. این باور می‌تواند آدم را وادار کند از خودش بپرسد: «من فقط دنبال چیزی هستم که همین امروز به دست می‌آورم، یا برای چیزی فراتر هم زندگی می‌کنم؟»

برداشت شخصی من

استاد شهید مرتضی مطهری از جمله روحانیونی هستن که عالمانه و منصفانه به پرسش‌های روز پاسخی عمیق و درخور توجه دادن، به همین خاطر کلیه کتاب‌های ایشون ارزش ذاتی خوندن رو دارن و باید براشون وقت گذاشت. در کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی که مقدمه‌ای برای مباحث جهان بینی اسلامی محسوب میشه، ایشون با استناد به آیات قرآن کریم از یک سو و عقل جمعی انسان از سوی دیگه، تلاش کردن ضمن جلب کردن توجه افراد به مسئله مهم آخرت و معاد، ابعاد مختلف لزوم تحقق این مقوله رو هم توجیه کنند. این کتاب قطعاً نگاه ما به مسئله مرگ، معاد و آخرت رو سازماندهی میکنه و راهنمایی میشه برای مطالعه بیشتر.

منابع

مطهری، مرتضی. (۱۳۸۵). زندگی جاوید یا حیات اخروی. تهران: انتشارات صدرا.

انتشارات صدرا. (بی‌تا). زندگی جاوید یا حیات اخروی. معرفی کتاب زندگی جاوید یا حیات اخروی

CiNii Books. (بی‌تا). زندگی جاوید، یا، حیات اخروی. رکورد کتاب‌شناختی زندگی جاوید یا حیات اخروی