آشنایی با استان آذربایجان شرقی
تاریخ انتشار: ۱۴۰۵/۰۶/۲۹
آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۶/۲۹
🔄 آخرین بروزرسانی: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵
آذربایجان شرقی بهعنوان یکی از مهمترین واحدهای سیاسی-فضایی ایران، مجموعهای پیچیده از تعاملات طبیعی، انسانی و تاریخی است که آن را به منطقهای شاخص در شمال غرب کشور تبدیل کرده است. این استان با وسعتی معادل ۴۵,۴۹۰ کیلومتر مربع، یازدهمین استان کشور از نظر مساحت محسوب میشود و در موقعیتی استراتژیک میان فلات ایران، قفقاز و آناتولی قرار گرفته است. در این مقاله از مجموعه ایرانشناسی، آذربایجان شرقی با رویکردی علمی و نظاممند در ابعاد جغرافیایی، طبیعی، انسانی، فرهنگی و تاریخی مورد بررسی قرار میگیرد.
آنچه خواهید خواند!
۱. جغرافیای طبیعی
۱.۱. موقعیت و وسعت
استان آذربایجان شرقی در محدوده مختصات جغرافیایی ۴۵ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۴۷ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۴۷ دقیقه تا ۳۸ درجه و ۴۲ دقیقه عرض شمالی واقع شده است. این استان از شمال به جمهوری آذربایجان و ارمنستان، از غرب به دریاچه ارومیه و استان آذربایجان غربی، از جنوب به استان زنجان و از شرق به استان اردبیل محدود میشود. طول مرزهای استان ۲۴۷.۲ کیلومتر است که ۲۰۲.۲ کیلومتر آن با جمهوری آذربایجان (در امتداد رود ارس) و ۴۵ کیلومتر آن با ارمنستان مشترک است.
۱.۲. زمینشناسی و ناهمواریها
توده آتشفشانی سهند: بلندترین نقطه استان با ارتفاع ۳,۷۰۷ متر، در ۴۰ کیلومتری جنوب تبریز قرار دارد. فعالیتهای آتشفشانی این توده از اواسط دوره میوسن تا حدود ۱۴۰ هزار سال پیش ادامه داشته و خاکسترها و توفهای آتشفشانی آن در مناطق مراغه، میانه، تبریز و بستانآباد پراکنده شده است. این توده یکی از کانونهای اصلی آبگیر دائمی استان است و رودخانههایی نظیر صوفیچای، قرانقوچای، قلعهچای و اوجان از دامنههای آن سرچشمه میگیرند.
قرهداغ (ارسباران): شمالیترین و بزرگترین واحد کوهستانی استان که توسط دره رود ارس از کوههای قفقاز جدا میشود. بلندترین قله آن، کیامکی، با ارتفاع ۳,۴۱۴ متر در شهرستان جلفا واقع شده است. دامنههای شمالی این رشتهکوه به دلیل برخورداری از رطوبت دریای خزر و رود ارس، پوشیده از جنگل و چمنزار است، در حالی که دامنههای جنوبی آن پوشش گیاهی استپی کوهستانی دارد.
سایر واحدهای کوهستانی: میشو و موروغ در جنوب مرند و شبستر، قوشاداغ در شرق، سبالان در شمال شرق (با بلندترین نقطه ۴,۸۱۱ متر در محدوده اردبیل) و تخت سلیمان (اربط) در جنوب استان با جهت شمالی-جنوبی و بلندترین نقطه قبلهداغ با ۳,۲۰۶ متر.
دشتها و جلگهها: دشتهای بینکوهی استان شامل جلفا، سراب، میانه، مرند، اهر، یکانات و بستانآباد است که خاک آنها عمدتاً حاصلخیز و حاصل فرسایش کوهستانهای اطراف است. جلگههای ساحلی دریاچه ارومیه نیز از آبرفت رودها انباشته شدهاند و هرچه به سمت دریاچه پیش میروند، شورتر میشوند.
۱.۳. اقلیم
استان آذربایجان شرقی به دلیل موقعیت کوهستانی و قرارگیری در عرضهای جغرافیایی متوسط، دارای اقلیم نیمهخشک سرد است. عوامل مؤثر بر اقلیم استان به دو دسته بیرونی (تودههای هوا و جریانات جوی) و محلی (ارتفاع از سطح دریا، عرض جغرافیایی، وضعیت ناهمواریها، پوشش گیاهی و دوری از منابع رطوبتی) تقسیم میشوند.
اختلاف ارتفاع از ۱۶۰ متر در گرمادوز تا ۳,۷۰۷ متر در سهند، تفاوت دمایی حدود ۱۶ درجه سانتیگراد و تفاوت بارشی حدود ۳۰۰ میلیمتر را ایجاد کرده است. میانگین دمای سالانه استان بین ۸.۴۸ تا ۱۵ درجه سانتیگراد متغیر است. مرداد ماه گرمترین و بهمن ماه سردترین ماه سال است. بیشترین دمای سالانه مربوط به نوار شمالی و گوشه شمال غربی استان و کمترین دمای سالانه در شرق استان و شهرستان سراب ثبت شده است.
بارشهای استان عمدتاً در فصل بهار و بهصورت باران است. میانگین بارندگی سالانه حدود ۲۲۵ میلیمتر است که از ۲۰۰ میلیمتر در حاشیه دریاچه ارومیه تا ۷۰۰ میلیمتر در ارتفاعات سهند، سبالان، بزقوش و تخت سلیمان متغیر است. رژیم بارندگی استان مدیترانهای است و حداکثر بارندگی ماهانه در طول سال به ماههای فروردین و اردیبهشت تعلق دارد.
۱.۴. مخاطرات طبیعی
زلزله: استان آذربایجان شرقی به دلیل قرارگیری روی گسلهای متعدد، یکی از مناطق زلزلهخیز کشور است. گسل تبریز با طول تقریبی ۱۰۰ کیلومتر از غرب میشو تا بستانآباد امتداد دارد و در طول تاریخ زلزلههای فراوانی با بزرگی ۷ ریشتر و بیشتر ایجاد کرده است. زلزله ۲۱ مرداد ۱۳۹۱ با بزرگی ۶.۶ ریشتر به مرکزیت اهر و ورزقان، منطقهای به وسعت ۳۵۰ هزار کیلومترمربع را تحت تأثیر قرار داد و ۲۵۸ کشته و ۲,۰۰۰ مصدوم برجای گذاشت.
سیل: موقعیت کوهستانی استان بهویژه در مواقع بارش رگباری شدید، باعث طغیان رودها میشود. مناطق شرقی دریاچه ارومیه تا آذرشهر، ممقان، سردرود، عجبشیر، بناب و ملکان جزو اراضی سیلگیر محسوب میشوند.
سایر مخاطرات: سرمازدگی دیررس بهاره و زودرس پاییزی، بارش تگرگ و خشکسالی از دیگر مخاطرات طبیعی استان هستند.
۲. منابع طبیعی
۲.۱. منابع آب
استان آذربایجان شرقی از دیرباز با محدودیت منابع آبی مواجه بوده است. سه حوضه آبریز اصلی در استان وجود دارد:
-
حوضه آبریز ارس: با مساحت ۱,۴۱۳,۶۱۱ هکتار (۴۴ درصد مساحت استان) شامل شهرستانهای جلفا، کلیبر، اهر، مرند، ورزقان و خداآفرین.
-
حوضه آبریز دریاچه ارومیه: با مساحت ۱,۹۸۸,۶۵۱ هکتار (۳۱ درصد مساحت استان) شامل شهرستانهای تبریز، اسکو، آذرشهر، مراغه، بناب، ملکان، هریس، سراب، بستانآباد و عجبشیر.
-
حوضه آبریز قزلاوزن: با مساحت ۱,۱۰۹,۷۹۴ هکتار (۲۵ درصد مساحت استان) شامل شهرستانهای هشترود، چاراویماق و میانه.
دریاچه ارومیه بهعنوان بزرگترین دریاچه داخلی ایران، بین دو استان آذربایجان شرقی و غربی قرار دارد. سطح آب این دریاچه در فصول مختلف تا یک متر نوسان دارد و میزان شوری آن بین ۲۲۰ تا ۲۸۰ گرم در لیتر متغیر است که در مواقع خشکسالی به ۳۴۰ گرم در لیتر میرسد. پسروی آب دریاچه ارومیه بیش از ۱۵ هزار هکتار از بستر آن را به نمکزار تبدیل کرده و زندگی آرتمیا، تنها موجود زنده این دریاچه، را با بحران روبهرو کرده است.
سرانه آب قابل دسترسی در استان ۱,۳۴۰ متر مکعب در سال برای هر نفر است. طرحهای آبرسانی مهم استان شامل انتقال آب زرینهرود به تبریز (خط اول و دوم)، آبرسانی از سد نهند به تبریز، آبرسانی از سد علویان به مراغه، آبرسانی از سد ستارخان به اهر، آبرسانی از سد سهند به هشترود، آبرسانی از سد گرمیچای به میانه و آبرسانی به مرند از آب ارس و منابع زیرزمینی است.
۲.۲. مراتع
مساحت پوشش مرتعی استان ۲۴۷,۳۴۴ هکتار است که ۵۴.۳ درصد از کل وسعت استان و ۲.۸۶ درصد از کل مراتع کشور را شامل میشود. بیشترین میزان مراتع در شهرستان میانه قرار دارد. مراتع استان بر اساس توانایی تولید علوفه خشک به سه دسته درجه یک (خوب)، درجه دو (متوسط) و درجه سه (ضعیف) تقسیم میشوند. تولید مرتع درجه یک ۳۸۱,۸۹۷ تن، درجه دو ۳۸۲,۲۳۲ تن و درجه سه ۲۰۱۳ تن است. تعداد دامهای استان ۲.۵ برابر ظرفیت مراتع است که فشار مضاعفی بر این منابع وارد میکند.
۲.۳. جنگلها
وسعت جنگلهای استان ۱۸۶,۴۰۲ هکتار است که ۴.۱۱ درصد از کل استان را پوشش میدهد. این میزان ۱.۱۶ درصد از کل جنگلهای کشور و ۱.۴۳ درصد از جنگلهای غیرتجاری کشور را شامل میشود. جنگلهای ارسباران در شهرستانهای کلیبر، خداآفرین، اهر، ورزقان و جلفا با ۱۶۴,۰۰۰ هکتار وسعت، جنگلهای طبیعی هستند و بقیه جنگلهای دستکاشت در شهرستانهای میانه، عجبشیر، بناب و مراغه با ۲۴,۰۷۵ هکتار وسعت قرار دارند.
جنگلهای ارسباران به دلیل تنوع ژنتیکی، گیاهی و جانوری منحصربهفرد، در فهرست ذخایر زیستسپهر یونسکو ثبت شدهاند. گونههای درختی غالب شامل ممرز، بلوط سیاه و سفید، سرخدار، افرا، نارون، گیلاس و زغالاخته است. وجود گونههای خشکیپسند مانند بنه، داغداغان، عناب و زالزالک قرمز، این منطقه را شبیه جنگلهای نیمهخشک کرده است.
۲.۴. حیات جانوری
استان آذربایجان شرقی با دارا بودن تنوع ناهمواری، آب و هوا و پوشش گیاهی، زیستبومهای متنوعی را به وجود آورده است. منطقه ارسباران با شناسایی بیش از ۳۰۰ گونه جانوری، غنیترین منطقه استان از نظر تنوع زیستی است. پلنگ، یکی از بزرگترین گوشتخواران کشور، در پناهگاههای حیات وحش کیامکی، منطقه حفاظت شده ارسباران و منطقه شکار ممنوع کاغذکنان زندگی میکند. مناطق حفاظت شده، پارکهای ملی و تالابهای استان شامل تالاب قوریگل، تالاب قرهقشون، منطقه حفاظت شده ارسباران، پناهگاه حیات وحش کیامکی، منطقه شکار ممنوع میشوداغ، جزیره اسلامی، سهند، کاغذکنان، یکانات، تالاب قوریگل، تالاب قرهقشون، چاراویماق و میشو داغ است.
۳. جغرافیای انسانی
۳.۱. تقسیمات سیاسی
بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۴۰۱، استان آذربایجان شرقی دارای ۲۱ شهرستان، ۴۸ بخش، ۱۴۶ شهر و ۷۰ دهستان است. شهرستانهای استان عبارتند از: آذرشهر، اسکو، اهر، بستانآباد، بناب، تبریز، جلفا، چاراویماق، خداآفرین، سراب، شبستر، عجبشیر، کلیبر، مراغه، مرند، ملکان، میانه، ورزقان، هریس، هشترود و هوراند.
۳.۲. شیوههای زندگی
زندگی عشایری: استان آذربایجان شرقی از مراکز مهم کوچنشینی است و ۲.۵ درصد جمعیت استان را عشایر تشکیل میدهند. عشایر استان از دو ایل بزرگ قرهداغ (ارسباران) و ایل سون (شاهسون) و نه طایفه مستقل (بالکانلو، آغباشلو، قرهموسالو، گورکانلو، قاجار، اینانلو، حاجیعلیلو، جلیبانلو و حیدرلو) تشکیل شدهاند. نوع کوچ آنها عمودی است؛ در بهار به ارتفاعات (ییلاق) صعود میکنند و در اوایل پاییز به دشتها (قشلاق) برمیگردند. امروزه بیشتر خانوارها با ماشین کوچ میکنند و حدود ۹۸ درصد عشایر در مناطق قشلاقی مسکن دارند و ۲ درصد از چادر استفاده میکنند. در ییلاق نیز حدود ۹۹ درصد عشایر در چادر و آلاجیق به سر میبرند.
زندگی روستایی: سابقه شکلگیری زندگی روستایی در استان طولانی است. مهمترین عوامل در پراکندگی و استقرار روستاها عبارتند از: آب و هوا، ناهمواریها، میزان آب، نوع خاک، نوع معیشت و تعداد جمعیت. روستاهای استان به دو دسته تقسیم میشوند: روستاهای دشتی و جلگهای که در غرب استان و اطراف دریاچه ارومیه متمرکزند و از جمعیت بیشتری برخوردارند و روستاهای کوهستانی که بیشتر در کوهپایهها و شرق استان قرار دارند و از جمعیت کمتری برخوردارند. فرشبافی مهمترین صنعت دستی روستاییان استان است که شهرت جهانی دارد. روستای گنبرف اسکو بهعنوان قطب جدید تولید گل محمدی در کشور شناخته میشود.
زندگی شهری: استان آذربایجان شرقی یکی از استانهای شهرنشین کشور است. عمدهترین دلایل نرخ بالای شهرنشینی، عبور شاهراه اصلی تهران-بازرگان و جلفا، کلانشهر تبریز و وجود مراکز صنعتی و خدماتی در آن است. شهر تبریز تنها کلانشهر شمال غرب کشور است که نقش ارائهدهنده خدمات برتر را در سطح استان و فرااستانی بر عهده دارد. عوامل مؤثر در شکلگیری و توسعه شهرهای استان شامل عامل طبیعی، عامل ارتباطی، عامل تبدیل روستا به شهر و عامل تاریخی است.
۳.۳. جمعیت و مهاجرت
در سطح استان، شهرستان تبریز با ۱,۷۷۳,۰۳۳ نفر بیشترین جمعیت و چاراویماق با ۳۱,۰۷۱ نفر کمترین جمعیت را دارند. تراکم جمعیت در استان ۸۶ نفر در هر کیلومتر مربع است. ۷۱.۳۹ درصد جمعیت استان شهری و ۲۸.۵۴ درصد روستایی هستند. نرخ رشد سالانه جمعیت استان ۰.۹۷ درصد است.
استان آذربایجان شرقی همواره یکی از استانهای مهاجرفرست کشور بوده است. در سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰، ۷۲ هزار نفر از استان خارج شده و ۶۴ هزار نفر به آن وارد شدهاند. ۵۶.۳ درصد مهاجرتها به تبریز بوده و پس از آن اسکو، شبستر، آذرشهر، عجبشیر، بناب، خداآفرین، جلفا و مراغه از مهاجرپذیرترین شهرستانهای استان بودهاند. نرخ رشد شهرنشینی از ۳۶.۸ درصد در سال ۱۳۴۵ به ۷۱.۳۹ درصد در سال ۱۳۹۵ افزایش یافته است.
۴. فرهنگ و هویت
۴.۱. زبان و گویش
زبان مردم آذربایجان امروزه ترکی آذری است، ولی زبان اداری، آموزشی و نوشتاری فارسی است. تعداد زیادی از لغات آذری باستان در اصطلاحات کشاورزی، تقویمی، دامداری و اسامی روستاها و مکانها کاربرد دارد. بقایای گویش آذری باستان هنوز در برخی روستاهای مرند (گلینقیه و هرزند عتیق)، ورزقان (ملک و کرینگان) و خداآفرین (مردانقم) به دلیل دورافتادگی از مرکز و گاه تعصبات قومی حفظ شده است.
۴.۲. مذهب و آیینهای مذهبی
مردم آذربایجان پس از ظهور اسلام، به مذهب شیعه دوازدهامامی گرویدند و تبریز بهعنوان مرکز حاکمیت، محل اعلام رسمی تشیع و اولین پایتخت جهان تشیع به حساب میآید. مراسم محرم در استان با شکوه خاصی برگزار میشود؛ دستجات عزاداری، هیئتهای زنجیرزنی، سینهزنی، سخنرانی، روضهخوانی و شبیهخوانی تاسوعا و عاشورا از جمله این مراسم است. مراسم شبیهخوانی که سالیان سال در جایجای آذربایجان اجرا میشود، از پرشورترین مراسم ایام محرم به شمار میرود.
۴.۳. ادبیات عامیانه
بایاتیها: دوبیتیهای بومی ادبیات شفاهی مردم آذربایجان که وسیلهای برای بیان شادیها، دردها و آرزوهای مردم است.
الالییها: لالاییهای مادرانهای که مهر و محبت مادرانه را به کودکان منتقل میکند و موجب آرامش جسم و روح مادر و کودک میشود.
ضربالمثلها (آتا بابا سوزی): آیینه تمامنمای فرهنگ عامیانه مردم که اندیشهها، تجارب، رویدادهای تاریخی و آموزههای سنتی یک ملت را در خود جای داده است. نمونههایی از این ضربالمثلها: «آت، آت اولونجا، ییهسی مات اولار» (تا اسب بخواهد بزرگ شود، صاحبش مات میشود)، «باش یولداشی یوخدور، آش یولداشی چوخدور» (یار جانی کم است و یار نانی بسیار)، «ایشلهمین، دیشلهمز» (کسی که کار نمیکند، حق خوردن هم ندارد).
تاپماجالار (چیستانها): در آذربایجان به دلیل وجود زمستانهای سرد و طولانی، مردم افسانهها، بایاتیها، ضربالمثلها و چیستانها را در دور کرسی نقل میکردند و سرمایه روزهای زمستان را به گرما تبدیل میکردند.
۴.۴. موسیقی و بازیهای محلی
موسیقی محلی آذربایجان با طبیعت زیبای منطقه و زندگی سنتی مردم عجین شده است. عاشیقها خوانندگان دورهگردی هستند که با ساز خود در عروسیها و مجالس جشن شرکت میکنند و داستانهای حماسی مثل کوراوغلی را میخوانند. مشهورترین داستانهای عاشیقی شامل کوراوغلی، اصلی و کرم، قاچاخ نبی و… است.
بازیهای محلی استان شامل طنابکشی، تیرا ووردی، پیل دسته (کلینگ آغاج)، آرادا ووردی، گیزلین پالاچ (قایم باشک)، بنفسه بنده، دوشر و بشداش است. امروزه این بازیها جای خود را به وسایل ارتباط جمعی و بازیهای رایانهای دادهاند که هم آثار نامناسبی بر سلامت روح و روان کودکان و نوجوانان برجای میگذارد و هم سلامت جسمی آنان را به مخاطره میاندازد.
۴.۵. مراسم چهارشنبه سوری و نوروز
در آذربایجان، چهارشنبههای اسفند ماه هر کدام نامی دارند و منتسب به یکی از عناصر اربعه (باد، خاک، آتش و آب) هستند: یئل چرشنبهسی (چهارشنبه باد)، توپراق چرشنبهسی (چهارشنبه خاک)، اود چرشنبهسی (چهارشنبه آتش) و آخر چرشنبه یا سو چرشنبهسی (چهارشنبه آب). در چهارشنبه آخر سال، مردم از روی آتش میپرند و میگویند: «دیش آغرم، باش آغرم، قادا بالا، درد و بلام هامیسی توکولسون بو اودا». رسم شالاندازی نیز از رسوم رایج در اکثر روستاهای استان است.
نوروز یکی از مهمترین اعیاد مردم آذربایجان شرقی است. در گذشته نه چندان دور، پنجاه روز مانده به عید، سفیران نوروزی با آوازخوانی و دستافشانی، آمدن بهار را مژده میدادند. پیکهای نوروزی شامل تکمچیها و سایاجیلار بودند.
۴.۶. صنایع دستی
صنایع دستی استان آذربایجان شرقی شامل قالیبافی، ورنیبافی، گلیمبافی، سوزندوزی، جاجیمبافی، تذهیب، هنرهای چوبی، سفالگری، نقاشی روی چرم و سبدبافی است. فرش این استان معمولاً به کشورهای آلمان، فرانسه، ایتالیا و انگلیس صادر میشود و عمدهترین صادرات غیرنفتی استان را به خود اختصاص داده است. سبدبافی از ساقههای گندم و جو در مرند (کشکسرای) و از چوب موسون در اطراف مراغه پیشینه تاریخی زیادی دارد.
۵. پیشینه تاریخی
۵.۱. آذربایجان قبل از اسلام
آذربایجان از ایالات بسیار کهن ایران است و استقلال سیاسی ایران و هویت ملی ایرانی از آذربایجان آغاز شده است؛ زیرا اولین دولت ملی ایران یعنی دولت ماد در این سرزمین استقرار یافته است. نام آذربایجان در منابع مختلف به صورتهای گوناگون آمده است: در منابع هخامنشی «استارب»، در فارسی قدیم «آذربادگان»، در منابع یونانی «آتروپاتن» و در کتب جغرافیای اسلامی «آذربایجان». بعضی دانشمندان اسم این سرزمین را ترکیبی از «آذر» به معنی آتش و «پات» به معنی نگهبان و «گان» به معنی محل دانستهاند. بعضی محققان بر این عقیدهاند که نام آذربایجان از نام آتروپات (آذربد) سردار معروف آذربایجانی اواخر دولت هخامنشیان گرفته شده است.
دوره مادها: مادها قوم کوچرو و رمهگردان آریایی بودند که از هزاره دوم قبل از میلاد به فلات ایران مهاجرت کردند. بعد از اتحاد با دولت ماننا، دولت آسور را شکست دادند و نخستین دولت آریایی را به رهبری «دیاکو» ایجاد کردند.
دوره هخامنشیان: بعد از سقوط دولت ماد در سال ۵۵۹ ق.م، دولت دیگری از آریاییها به نام هخامنشیان به رهبری کوروش کبیر تشکیل شد.
دوره اشکانیان و ساسانیان: آذربایجان جزء جداییناپذیر ایران و از ایالات بسیار مهم این دو دولت محسوب میشد. آذربایجان در عهد ساسانیان به دلیل استقرار پایتخت تابستانی آنها در شهر شیز (گنزک) و وجود آتشکده مقدس آذرگشنسپ، از تقدس خاص و اهمیت فوقالعادهای برخوردار بود.
۵.۲. آذربایجان در دوران اسلامی
در سال ۲۲ هجری، آذربایجان به دستور عمر و به فرماندهی خدیفه بن یمان فتح شد. پایتخت آذربایجان در آن تاریخ شهر اردبیل بود. در عهد بنیعباس، ابوجعفر منصور دوانیقی و یحیی بن خالد برمکی از والیان معروف آذربایجان بودند. در سال ۱۹۲، فرقه خرمدینان به رهبری جاویدان بن سهلک علیه خلفای عباسی قیام کردند و این قیام بعد از مرگ او به رهبری بابک خرمدین ادامه یافت. عاقبت این قیام در دوره خلافت معتصم به وسیله افشین سرکوب شد و بابک در سال ۲۲۳ هجری در بغداد به دار آویخته شد.
دوره سلجوقیان: طغرل سلجوقی در سال ۴۱۰ هجری آذربایجان را از دست روادیان بیرون آورد و از این به بعد آذربایجان جزو قلمرو سلجوقیان بزرگ گردید.
دوره اتابکان: اتابک شمسالدین الدیگر در آذربایجان قدرت گرفت و بنیانگذار دولتی شد که بعدها به اتابکان آذربایجان معروف شدند. اتابکان از سال ۵۴۱ تا ۶۲۵ هجری در آذربایجان فرمانروایی کردند. پایتخت آنها ابتدا اردبیل بود ولی بعدها به تبریز منتقل شد.
دوره مغول: مغولان در سال ۶۱۶ هجری آذربایجان را تصرف کردند. از زمان آباقاخان، تبریز به عنوان پایتخت و مرکز سیاسی دولت مغول انتخاب شد و شکوفایی تبریز در زمان غازانخان با احداث دانشگاه ربع رشیدی، مسجد علیشاه (ارگ فعلی)، مقبره غازانخان معروف به شام غازان و سایر ابنیه و کاروانسراها به اوج خود رسید. غازانخان در سال ۶۹۵ هجری به مقام ایلخانی انتخاب شد و تبریز را پایتخت خود قرار داد. او در محل شام غازان، آرامگاه باشکوهی بنا کرد که ارتفاع گنبد آن از گنبد مرقد سلطان سنجر در مرو که در عالم اسلام بلندترین بنا شمرده میشد، مرتفعتر بود. ربع رشیدی به عنوان بزرگترین دانشگاه جهان اسلام در قرون ۷-۸ هجری شناخته میشد.
دوره صفویان: شاه اسماعیل صفوی در سال ۹۰۶ هجری وارد تبریز شد و این شهر را پایتخت خود قرار داد. او خویشتن را شاه ایران و مدافع مذهب شیعه خواند. در جنگ چالدران در سال ۹۲۰ هجری از سلطان سلیم عثمانی شکست خورد. شاه اسماعیل در سال ۹۳۰ هجری در سن ۳۸ سالگی از جهان رفت و فرزند ۹ ساله او شاه تهماسب اول به پادشاهی رسید. در زمان او سلیمان قانونی سلطان عثمانی به آذربایجان حمله کرد و تبریز را تصرف کرد و چون دیگر تبریز پایتخت امنی برای صفویان نبود، شاه تهماسب اول پایتخت را به قزوین منتقل نمود.
دوره قاجاریه: در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار، آذربایجان به دلیل همسایگی با دو کشور بزرگ روسیه و عثمانی، از اهمیت فراوانی برخوردار بود. به همین جهت شهر تبریز ولیعهدنشین شد. در جنگهای ایران و روسیه (۱۲۱۸-۱۲۴۳ هجری)، مردم آذربایجان با دادن کشتههای زیاد از این آب و خاک دفاع کردند. این ایالت بعد از شکست قشون ایران، از قوای روسیه در سال ۱۲۴۳ هجری به وسیله نیروهای روسی اشغال شد و بعد از پذیرش عهدنامه ترکمنچای و از دست دادن مناطق شمالی رود ارس، از قوای بیگانه تخلیه گردید.
نقش آذربایجان در انقلاب مشروطه: در نهضت تنباکو اعتراض از آذربایجان و شهر تبریز آغاز شد و در جریان انقلاب مشروطه در سال ۱۳۲۴ هجری، آذربایجان از ایالات پرچمدار آزادی بود و تبریز از شهرهای پیشگام در انقلاب و مرکز فعالیت آزادیخواهان مشروطهطلب محسوب میشد. پس از به توپ بستن مجلس اول در سال ۱۳۲۶ هجری به وسیله محمدعلیشاه و آغاز دوره استبداد صغیر، تبریز مرکز مقاومت ملی علیه شاه مستبد شد. ستارخان و باقرخان دو تن از سرداران غیور آذربایجان، با کمک مردم و علمای آزادیخواه آذربایجان مدت ۱۱ ماه در مقابل نیروهای دولتی مقاومت کردند و با برکناری پادشاه مستبد از سلطنت در سال ۱۳۲۷ هجری دوباره نظام مشروطه را برقرار نمودند.
عصر پهلوی: با تشکیل سلطنت دودمان پهلوی در سال ۱۳۰۴ هجری شمسی، مردم آذربایجان نیز مانند سایر مردم ایران گرفتار استبداد رضاخانی شدند. آنها در برابر تغییر لباس و کلاه مقاومت کردند و از هویت ملی خود دفاع نمودند. در شهریور ۱۳۲۰ هجری شمسی با شروع جنگ جهانی دوم، قوای جنگی روسیه آذربایجان را اشغال کردند و با خلع سلاح نیروهای محلی در شهر تبریز، به تقویت فرقه دموکرات آذربایجان پرداختند و دولت وابسته جمهوری خودمختار آذربایجان را به رهبری سیدجعفر پیشهوری تأسیس کردند. با توجه به اینکه مردم مسلمان و علمای آذربایجان هیچگونه علاقهای به این حکومت وابسته و بیگانهپرست نشان ندادند، دولت دموکراتها در ۱۳۲۵ هجری شمسی با ورود نیروهای دولتی از تهران به آذربایجان سقوط کرد.
۶. جایگاه استان در دفاع مقدس و دفاع از حرم
اولین گروه از جوانان غیرتمند آذربایجانی به فاصله یک هفته از شروع جنگ تحمیلی راهی جبهههای نبرد حق علیه باطل شدند و در جبهه سوسنگرد اولین صفهای مقاومت را تشکیل دادند. رزمندگان استان آذربایجان شرقی در قالب لشکر عاشورا تحت فرماندهی مهندس مهدی باکری در عملیاتهای آزادسازی سوسنگرد، بستان، خرمشهر، والفجر مقدماتی، والفجر ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۸، خیبر، بدر، کربلای ۴ و ۵ و مرصاد حماسه آفریدند. سرداران بزرگی نظیر مرتضی یاغچیان، حمید باکری، مهدی باکری، اصغر قصاب عبدالهی، یوسف ضیاء، اکبر جوادی، محمدباقر مشهدی عبادی، صادق آذری، نادر بریور و حسن شفیعزاده را تقدیم انقلاب نمودند.
رزمندگان غواص لشکر عاشورا از جمله شجاعترین نیروهای مؤمن این لشکر بودند که در چند عملیات مهم مثل والفجر ۸ و کربلای ۴ و ۵ حماسههای جاودان آفریدند. پس از پایان جنگ تحمیلی، فعالیتهای نیروهای مسلح مستقر در استان اعم از لشکر عاشورا، سازمان بسیج مستضعفین و ارتش جمهوری اسلامی ایران در حفظ امنیت، سازندگی و امدادرسانی در سوانح و بلایای طبیعی همچنان ادامه دارد.
جوانان استان به عنوان مدافعان حرم راهی کشورهای عراق و سوریه شدند تا با گروههای تکفیری ازجمله داعش مقابله کنند. امنیت و آرامش امروز ایران، مرهون خون شهدای جانبرکف مدافع حرم است.
۷. قابلیتها و توانمندیهای استان
۷.۱. جاذبههای گردشگری طبیعی
آذربایجان شرقی به دلیل دارا بودن تنوع آب و هوا، تنوع ناهمواریها و پوشش گیاهی، از قابلیتها و جاذبههای طبیعی فراوانی در تمام فصول سال برخوردار است:
-
رودخانهها: ارس، آجیچای، صوفیچای، قزلاوزن و دهها رودخانه فصلی
-
آبشارها: عیشآباد، سرکند دیزج، گلآخور، آسیاب خرابه، آبشار گلی آختر
-
آبهای معدنی و گرم: در چهار منطقه عمده اطراف کوه سهند، اطراف بزقوش، شمال شرقی کلیبر و اطراف میشوداغ
-
جنگلها: جنگلهای ارسباران و جنگلهای درهای مناطق کوهستانی
-
سواحل و جزایر: جزیره اسلامی، قویونداغی، اسپیر و آرزو
-
تالابها: تالاب بینالمللی قوریگل و تالاب قرهقشون
-
کوهستانها و نواحی ییلاقی: دامنههای قرهداغ، میشوداغ، سهند و قوشاداغ
-
غارها: هامبولیل (کبوتر) در مراغه، آقبالغ در هشترود، دوگیجان در مرند و اسکندر در سعیدآباد بستانآباد
۷.۲. جاذبههای تاریخی و فرهنگی
بناها و یادمانهای تاریخی: کاخ شهرداری تبریز، عمارت ایلگلی، بقایای عمارت ربع رشیدی تبریز، عمارت طومانیانس کلیبر
قلعهها: قلعه جمهور یا بابک کلیبر، بشتو، ضحاک هشترود، نودوز اهر، آوارسین خداآفرین، مانداگارنار و سنسارود مرند، قیزلار قالاسی مراغه، جوشین ورزقان، آغچاقلعه و قیز قالاسی میانه، آقگنبد یا هالاکو جزیره اسلامی، آبیقلعهسی سراب، کردشت جلفا و قلعه بخنک لیقوان در ملکان
پلهای تاریخی: قیزکورپوسی میانه، پل میانه، پل خداآفرین، پل بشگوز بناب، پل قیزلارکورپوسی ملکان
جاذبههای مذهبی: مسجد کبود (فیروزه جهان اسلام)، مسجد ارک علیشاه، مقبرهالشعرا، مقبره دو کمال، مقبره شیخ شهابالدین اهری در اهر، امامزادهها (سید محمد آقا در جلفا و سید حمزه در تبریز)، کلیسای سنت استپانوس در جلفا
روستاهای هدف گردشگری: چراغیل در آذرشهر، کندوان در اسکو، خشکناب در بستانآباد، تواختهن در بناب، سفیدان در تبریز، اشتبین، کردشت و توجه مهر در جلفا، آینالو، اسکانلوی سفلی، خداآفرین و متعلق در کلیبر، چکان در مراغه، زنوزق در مرند، آستمال، آقا بابا فرامرزی، کاسین و کرینگان در ورزقان
جاذبههای تجاری و بازرگانی: بازار تبریز (بزرگترین بازار سرپوشیده به هم پیوسته جهان که به ثبت جهانی یونسکو رسیده است)، بازار اهر، بازار مرزی جلفا
۷.۳. توانمندیهای اقتصادی
کشاورزی: استان آذربایجان شرقی با ۲.۱ میلیون هکتار اراضی مستعد کشاورزی و ۲.۶ میلیارد متر مکعب آب قابل استحصال، از توانمندیهای قابلملاحظهای در تولید محصولات کشاورزی برخوردار است. ۶۶ درصد اراضی کشاورزی استان به صورت دیم و ۳۴ درصد آبی است. استان در تولید پیاز رتبه اول کشور، در تولید سیبزمینی رتبه چهارم، در تولید گندم دیمی رتبه پنجم، در تولید نخود رتبه پنجم و در تولید عدس رتبه دوم کشور را دارد. زعفران و بسته نیز در استان کشت میشود و از مرغوبیت بالایی برخوردار است. ارزش افزوده بخش کشاورزی استان ۴.۸۱ درصد است.
صنعت و معدن: استقرار کارخانههای بزرگ صنعتی نظیر ماشینسازی، تراکتورسازی، ایدم، بنیان دیزل، بلبرینگسازی، پتروشیمی، پالایشگاه، فولادگستر سهند، فولاد میانه، فولاد شاهین بناب، مجتمع عظیم مس مس سونگون و دهها کارخانه تولیدی دیگر، باعث شده استان موقعیت صنعتی مناسبی در غرب و شمال غرب کشور داشته باشد. ۷۴ درصد صنایع در شهرستانهای تبریز، مرند، شبستر، بستانآباد و میانه واقع شدهاند. سهم بخش صنعت از تولید ناخالص استان ۲۵.۴ درصد و سهم ارزش افزوده بخش صنعت کشور ۵۲ درصد است.
بازرگانی و حمل و نقل: زیرساختهای بازرگانی استان شامل گمرکات، منطقه آزاد تجاری-صنعتی ارس، بازارچههای مرزی جلفا و نودوز، نمایشگاه بینالمللی تبریز، سیلو، انبار و سردخانهها، شبکه ارتباطی گسترده هوایی، جادهای و ریلی است. راهآهن منطقه آذربایجان با ۴۶۸ کیلومتر طول، سالانه بیش از ۱,۱۸۰ هزار تن کالا و بیش از یک و نیم میلیون مسافر را جابهجا میکند. فرودگاه بینالمللی شهید مدنی تبریز روزانه ۵۱ پرواز دارد. طول راههای اصلی استان ۱,۰۲۹ کیلومتر و راههای فرعی ۱,۷۴۴.۵ کیلومتر است.
۸. شکوفایی استان پس از انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، استان آذربایجان شرقی در بخشهای مختلف اقتصادی، آموزشی، کشاورزی، صنعتی و خدماتی پیشرفتهای چشمگیری داشته است:
اقتصاد کلان: ایجاد بازار بورس تبریز در سال ۱۳۸۴ و رشد ۳۱ درصدی آن تا سال ۱۳۹۰
آموزش و پرورش: احداث مدارس روستا مرکزی، افزایش درصد باسوادی، تأسیس پژوهشسراهای دانشآموزی، کسب مدالهای مختلف جهانی و کشوری در المپیادهای علمی
کشاورزی: استفاده از روشهای نوین آبیاری، افزایش تولید و صادرات محصولات کشاورزی
صنعت: استقرار کارخانههای بزرگ و ایجاد شهرکهای صنعتی
آب: مصرف آبهای سطحی از طریق ۷ سد و بند مخزنی و بند انحرافی و ۲۷ ایستگاه پمپاژ و شبکه آبیاری و زهکشی انجام میگیرد.
معدن: در سال ۱۳۸۹، ۲۷۵ معدن فعال در استان وجود داشته که از این معادن ۱,۸۰۹ میلیون تن ماده معدنی از ۳۹ نوع مختلف استخراج شده است.
برق: طول شبکه خطوط انتقال و توزیع در استان در سال ۱۳۹۰ به ۴,۲۸۱.۳ کیلومتر رسیده بود.
گاز: تا سال ۱۳۹۰، کل شهرهای استان با ۷۴۵,۶۷۷ مشترک خانگی، ۹۳,۰۵۰ مشترک صنعتی و ۴,۶۸۶ مشترک تجاری و ۹۳۰ روستا با ۲۳۵,۱۴۵ مشترک از نعمت گاز بهرهمند بودند.
مخابرات: ضریب نفوذ تلفن ثابت در نقاط شهری و روستایی در سال ۱۳۹۰ به ترتیب ۲۶.۵۳ و ۴۲.۱۶ خط به ازای هر صد نفر جمعیت و ضریب نفوذ تلفن همراه ۵۸.۴۶ خط به ازای هر صد نفر جمعیت بوده است.
آب و فاضلاب: در سال ۱۳۹۰ تعداد انشعاب آب شهری حدود ۹۲۷,۱۲۳ انشعاب بود و طول شبکه جمعآوری فاضلاب شهری ۲,۴۷۰ کیلومتر بوده است.
تربیت بدنی: در سال ۱۳۹۰، ۵۲۱ سالن ورزشی دولتی و خصوصی فعال در استان وجود داشته و سرانه فضای ورزشی استان ۵۹ متر مربع به ازای هر صد نفر رسیده است.
۹. چشمانداز ۱۴۰۴
چشمانداز بیستساله استان آذربایجان شرقی در افق ۱۴۰۴ هجری شمسی در بخشهای مختلف تدوین شده است:
گردشگری: اصلاح بافت قدیم شهری، احیا و بهسازی ابنیه تاریخی، ایجاد تنوع در محصولات گردشگری، مطالعه و اجرای طرحهای کلی گردشگری در زمینههای اکوتوریسم و ورزشهای زمستانی، استفاده از روشهای نوین اطلاعرسانی، ایجاد مراکز رفاهی و امنیتی شهری و بینراهی برای گردشگران.
محیط زیست: تقویت هماهنگی بین سازمانها در جهت حفظ اصول زیستمحیطی، ایجاد انگیزه در بخش خصوصی برای سرمایهگذاری در توسعه منابع زیستمحیطی، وضع قوانین برای تأمین اعتبارات پروژههای زیستمحیطی، تقویت تفکرات بخشی در دستگاههای ذیربط.
اشتغال: مطالعه و ساماندهی اشتغال به منظور کاهش بیکاری، ایجاد فرصتهای شغلی جدید، توسعه برنامههای کارآفرینی و خوداشتغالی، تقویت برنامههای حمایت از صنایع دستی، توسعه پایگاههای فنی و حرفهای و سوق جوانان بیکار به سوی خوداشتغالی، ایجاد زمینه مناسب برای جذب سرمایهگذاری خارجی.
منابع طبیعی: مدیریت صحیح آب استان و جلوگیری از بهرهبرداری غیراصولی از منابع آب، مهار سیلابهای بهاری با ایجاد سدهای مخزنی، جلوگیری از آلودگی منابع سطحی و زیرزمینی آب، ایجاد تناسب در میزان برداشت آب و تجدید طبیعی این منابع، اصلاح کلی الگوی مصرف انرژی، اجرای برنامههای مستمر در جهت احیا و بازسازی مراتع و جنگلها، جلوگیری از چرای بیرویه و تخریب مراتع، جلوگیری از فرسایش خاک و بیابانزایی.
۱۰. نتیجهگیری
آذربایجان شرقی بهعنوان یکی از مهمترین استانهای ایران، مجموعهای از ویژگیهای منحصربهفرد طبیعی، انسانی، فرهنگی و تاریخی را در خود جای داده است. از توده آتشفشانی سهند تا جنگلهای ارسباران، از بازار تاریخی تبریز تا صنایع دستی روستایی، از بایاتیهای مادرانه تا حماسههای دفاع مقدس، همه و همه بخشی از هویت این سرزمین را میسازند. این استان با دارا بودن موقعیت استراتژیک، منابع طبیعی متنوع، نیروی انسانی متخصص و پیشینه تاریخی غنی، از توانمندیهای بالقوهای برای توسعه پایدار برخوردار است. شناخت دقیق و علمی این توانمندیها، پیشنیاز برنامهریزی صحیح برای آیندهای روشن است.
