آشنایی با استان اردبیل
تاریخ انتشار: ۱۴۰۵/۰۶/۲۹
آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۶/۳۱
🔄 آخرین بروزرسانی: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵
ستان اردبیل بهعنوان یکی از واحدهای سیاسی-فضایی مهم ایران، مجموعهای پیچیده از تعاملات طبیعی، انسانی و تاریخی است که آن را به منطقهای شاخص در شمال غرب کشور تبدیل کرده است. این استان با وسعتی معادل ۱۷,۹۵۳ کیلومتر مربع، معادل ۱.۱ درصد مساحت ایران را در بر میگیرد و از نظر تقسیمات کشوری، بیستوپنجمین استان کشور و اولین استان جدید پس از پیروزی انقلاب اسلامی محسوب میشود که در بهمن ۱۳۷۲ از آذربایجان شرقی جدا شد. در این مقاله از مجموعه ایرانشناسی، اردبیل با رویکردی علمی و نظاممند در ابعاد جغرافیایی، طبیعی، انسانی، فرهنگی و تاریخی مورد بررسی قرار میگیرد.
آنچه خواهید خواند!
۱. جغرافیای طبیعی
۱.۱. موقعیت و وسعت
استان اردبیل در شمال غرب فلات ایران و شرق فلات آذربایجان واقع شده است. این استان بین مدارهای ۳۷ درجه و ۴۵ دقیقه تا ۳۹ درجه و ۴۴ دقیقه عرض شمالی و بین نصفالنهارهای ۴۷ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۵۵ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. شکل کشیده و طویل آن در جهت شمال-جنوب، نزدیک به دو درجه عرض جغرافیایی را در بر میگیرد. فاصله شمالیترین و جنوبیترین نقطه آن حدود ۲ کیلومتر و فاصله شرقیترین و غربیترین نقطه آن ۱۳۲ کیلومتر است.
این استان از شمال به جمهوری آذربایجان، از غرب به استان آذربایجان شرقی، از شرق به استان گیلان و از جنوب به استان زنجان محدود میشود. طول مرزهای استان ۲۸۲.۵ کیلومتر است که ۱۵۹ کیلومتر آن با جمهوری آذربایجان مشترک است. این مرز آبی بوده و به وسیله رودهای ارس و بالهارود مشخص میشود.
۱.۲. زمینشناسی و ناهمواریها
توده آتشفشانی سبلان (ساوالان): بلندترین نقطه استان و آذربایجان با ارتفاع ۴,۸۱۱ متر، در ۴۰ کیلومتری جنوب شهر اردبیل قرار دارد. این کوهستان از شهر اردبیل مثل عقابی به نظر میرسد که بالهای خود را باز کرده است. طول کوهستان حدود ۶۰ کیلومتر و بهنهایت حدود ۴۵ کیلومتر است. سه مخروط مهم آن سلطان سبلان (۴,۸۱۱ متر)، سبلان کوچک (۴,۴۰۷ متر) و آغالاغان داغ (۲,۶۹۶ متر) نام دارند. کوهستان سبلان از کانونهای مهم آبگیر دائمی آذربایجان است. در دامنههای شمالی توده سبلان رودهای اهر و قرهسو جریان دارند و به طرف حوضه رود ارس میریزند. در جنوب این کوهستان عظیم آجیچای (تلخهرود) جریان دارد که از حوضههای آبریز دریاچه ارومیه است. در دامنه شرقی آن رودهای بالیخلو و آغالاغانچای پس از سیراب کردن مزارع شهرستانهای نیر و اردبیل به قرهسو میپیوندند.
در بالای قله سبلان حفرهای وجود دارد که دهانه آتشفشان آن بوده است. در داخل این فرورفتگی دریاچه زیبایی تشکیل شده است. آب این دریاچه از جمع شدن تدریجی آبهای حاصل از نزولات جوی و ذوب برف و یخ تأمین میشود. آب آن صاف و زلال و درجه حرارت آن در ماههای گرم سال نیز در حد صفر است. سطح دریاچه در بیشتر روزهای سال منجمد و پوشیده از برف بوده و در طول سال حدود ۲ الی ۳ ماه (ماههای تیر، مرداد و شهریور) با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه ذوب میشود و عمق آن ۲۸ متر است.
کوههای خروسلو: شمالیترین ارتفاعات استان، در واقع پیشکوههای قرهداغ به طرف جلگه مغان است. ارتفاع این کوهها زیاد نیست و حداکثر به ۷۰۰ متر میرسد، ولی بهدلیل پست بودن جلگه مغان (ارتفاع متوسط ۱۰۰ متر) این منطقه به مرتفعی چشمانداز تبدیل میشود.
رشته کوه صلوات داغ: این ارتفاعات در واقع ادامه ارتفاعات باغرو (تالش) در منطقه با جهت شرقی-غربی کوههای تالش را به رشته کوه قرهداغ متصل میکند. کوههای صلوات داغ یک توده نفوذی بوده و در حد فاصل مشکینشهر و مغان قرار گرفته است که حداکثر ارتفاع آن به ۲,۲۲۸ متر میرسد.
رشته کوه بزغوش: از رشته کوههای مرکزی استان محسوب میشود. این رشته کوه مرز طبیعی بین استان اردبیل و آذربایجان شرقی است. رشته کوه بزغوش در جنوب رشته کوه سبلان واقع شده و به وسیله گردنه صایین به آن گره میخورد.
رشته کوه تالش (باغروذاغ): در مشرق استان در جهت شمالی-جنوبی کشیده شده است، مانند سدی دریای خزر را از استان ما جدا میکند. این رشته مانع نفوذ رطوبت دریای خزر به استان اردبیل میشود به همین جهت دامنه شرقی آن به دلیل نفوذ رطوبت و بارندگی زیاد دارای پوشش گیاهی انبوه و جنگلی بوده و دامنه غربی آن پوشیده از گیاهان مرتعی و استپی میباشد. به این ترتیب، دو دنیای متفاوت در غرب و شرق این رشته کوه به وجود آمده که از نظر ویژگیهای طبیعی و انسانی کاملاً با همدیگر متفاوت میباشند. گردنههای حیران و اسالم مهمترین راههای عبور از استان اردبیل به استان گیلان است.
آق داغ: در جنوب خلخال واقع شده و با ارتفاع ۳,۳۰ متر بلندترین کوه جنوب استان است.
جلگه مغان: در شمال استان اردبیل و در مجاورت مرز جمهوری آذربایجان قرار گرفته است. وسعت کلی جلگه برابر با صد هزار هکتار بوده و به وسیله آبرفتهای رود ارس و شعبههای آن بهوجود آمده است. جلگه مغان با ارتفاع متوسط ۱۰۰ متر یکی از مهمترین نواحی کشاورزی و دامپروری کشور محسوب گردیده و محل قشلاق ایلات و عشایر آذربایجان میباشد. رودخانه ارس در شمال، رودخانه قرهسو در غرب و رودخانه بالهارود در شرق این جلگه جریان دارد. رود ارس از طریق سد انحرافی میل-مغان و کانالهای اصلی آن جلگه مغان را آبیاری میکند. یکی از مشکلات بزرگ جلگه مغان کمبود آب در نواحی مرکزی و جنوبی آن است.
دشت اردبیل: دشت هموار و حاصلخیز اردبیل از نظر جغرافیایی در مرکز استان و در میان رشته کوههای سبلان، بزغوش و تالش قرار گرفته است. مواد سطحی تشکیلدهنده آن، آبرفت حاصل از جریانهای سطحی نظیر قرهسو، بالیخلیچای و شعبات متعدد آنهاست. این دشت که شهر اردبیل و روستاهای پیرامون در آن استقرار یافتهاند به سبب وجود خاکهای نرم و رسوبی و آتشفشانی از نواحی عمده کشاورزی استان محسوب میشود.
دشت خلخال: در جنوب استان، یک ناحیه تقریباً مجزایی است که رشته کوه تالش و قله معروف آقداغ آن را احاطه کرده و در میان این کوهستان واقع شده است. جنوبیترین نقطه استان به حاشیه پست قزلاوزن ختم میشود که چهرهای کاملاً کوهستانی به آن بخشیده است.
۱.۳. اقلیم
استان اردبیل به دلیل تنوع ناهمواریها و همچنین تنوع عوامل مؤثر در اقلیم منطقه، آب و هوای متنوعی دارد. شهرها و بخشهای استان به سبب قرارگرفتن در دامنه ارتفاعات و نقاط سردسیر و ییلاقی یا واقع شدن در جلگهها و دشتهای نسبتاً هموار گرمسیری، از دو وضعیت متفاوت آب و هوایی برخوردارند. بهطور کلی نواحی جنوبی استان مرتفع و کوهستانی است و زمستانهای سرد و پربرف ولی تابستانهای معتدل دارد. به استثنای رشته کوه سبلان، هرچه از جنوب بهسمت شمال استان برویم از ارتفاع کوهها کاسته شده و به میزان دما افزوده میشود و برعکس مقدار بارش کاهش مییابد.
وضعیت بارش: نواحی شمالی استان شامل شهرستانهای پارسآباد، بیلهسوار و بخشهایی از گرمی کمترین بارش سالانه را دارند. در این نواحی میانگین بارش از ۲۸۰ میلیمتر در سال کمتر است. در مرکز استان، بارش سالانه بین ۲۸۰ تا ۳۴۰ میلیمتر نوسان دارد. البته در نواحی منتهی به رشته کوه سبلان با افزایش ارتفاع میزان بارش نیز تا حدودی افزایش مییابد. مناطق جنوبی استان بهدلیل کوهستانی بودن و نزدیکی به دریای خزر از بارش بیشتری برخوردار است. در ارتفاعات شهرستان خلخال و نواحی منتهی به رشته کوه تالش ۴۴۰ میلیمتر باران میبارد. براساس نمودار میزان بارش در ایستگاههای سهگانه استان (اردبیل، پارسآباد، خلخال)، کمبارانترین و پر بارانترین فصل سال به ترتیب تابستان با ۹ درصد و فصل بهار با ۳۸ درصد از کل بارش استان میباشند.
وضعیت دمایی: توزیع دمای هوا در سطح استان متناسب با ارتفاع و سایر ویژگیهای طبیعی منطقه است. نواحی پست واقع در دره رود ارس و جلگه مغان شامل شهرستانهای پارسآباد و بیلهسوار و بخشهایی از غرب گرمی از مناطق گرمسیر استاناند. نواحی کوهستانی و پایکوهی منتهی به رشته کوههای سبلان، بزغوش و تالش مناطق سردسیر استان را تشکیل میدهند. وقوع سرماهای استثنایی در برخی نواحی سردسیر استان (۳۰- درجه سلسیوس) و بالا بودن تعداد روزهای یخبندان در شهرهای آن، ناشی از هجوم تودههای هوای شمالی و قطبی، تأثیر ارتفاعات استان اردبیل و عرض جغرافیایی بالا است. پدیده یخبندان در مناطق مرتفع استان (مناطقی که ارتفاع آنها در حدود ۲۰۰۰ متر است) تا ۶ ماه در طول سال دیده میشود. با توجه به این واقعیت که در حدود ۲۰ درصد از استان ارتفاعی بیش از ۲۰۰۰ متر دارد میتوان نتیجه گرفت که در بسیاری از مناطق استان، بیش از نیمی از روزهای سال یخبندان است.
عوامل مؤثر بر آب و هوای استان: عرض جغرافیایی (استان اردبیل به علت قرار گرفتن در عرض جغرافیایی بالا جزو استانهای سردسیر کشور محسوب میشود)، ارتفاع (استان اردبیل یک استان کوهستانی است. این عامل، نقش مهمی در آب و هوا دارد، بهطوری که میتواند اثر عرض جغرافیایی را به میزان زیادی کاهش دهد؛ از اینرو جلگه مغان که در شمال استان و در عرض جغرافیایی بالاتری نسبت به سایر نقاط قرار دارد به علت داشتن ارتفاع کم از آب و هوای معتدلتری برخوردار است)، دریاهای پیرامون (دریای خزر، دریای مدیترانه و دریای سیاه سه منبع ایجاد رطوبت در شمال غرب کشور و استان اردبیل محسوب میشوند) و تودههای هوا (استان اردبیل در طول سال تحت تأثیر چند توده هوا قرار میگیرد که عبارتند از: توده هوای سیبری، توده هوای اقلیانوسی، توده هوای سودانی و توده هوای حارهای).
تقسیمبندی انواع آب و هوای استان: با توجه به آمار ایستگاههای سهگانه پارسآباد، اردبیل و خلخال، انواع آب و هوای استان به شرح زیر تقسیمبندی میشود:
-
نواحی شمال دارای آب و هوای خشک و نیمهخشک با تابستان گرم و زمستان معتدل (ایستگاه پارسآباد)
-
نواحی مرکزی دارای آب و هوای نیمهخشک تا نیمهمرطوب با تابستان معتدل و زمستان بسیار سرد (ایستگاه اردبیل)
-
نواحی جنوبی دارای آب و هوای نیمهمرطوب با تابستان معتدل و زمستان بسیار سرد (ایستگاه خلخال)
۱.۴. مخاطرات طبیعی
زلزله: ساختار زمینشناسی استان اردبیل جوان میباشد. نزدیکی به محل برخورد دو صفحه اوراسیا و ایران موجب پیدایش گسلهای بزرگ و بنیادی در این منطقه از کشور شده است. فعالیت این گسلها سبب وقوع زلزله و گاهی بروز خسارات و ویرانی میگردد. گسلهای شرق اردبیل، بزغوش، خلخال و آستارا از مهمترین این گسلها بهشمار میروند. بررسی زلزلههای بزرگ نشان میدهد که بیشتر مناطق استان ما در پهنهبندی خطر زلزله قرار گرفتهاند و شهر اردبیل نیز در پهنه با خطر نسبی بالا قرار دارد.
سیل: در ماههای اسفند، فروردین و اردیبهشت میزان ریزشهای جوی در استان زیاد بوده است. این پدیده همراه با افزایش ذوب برف در ارتفاعات سبب ایجاد سیل میشود. وجود دشتهای مالیم و هموار در کنار مناطق کوهستانی استان نیز باعث میشود گاهی آب رودها از بستر اصلی خود خارج شده و سیل جاری شود. بهعنوان نمونه، اختلاف ارتفاع بین سبلان و اراضی کوهپایهای دشت مشکین باعث شده تا رودخانهها در این پهنه در شیبهای تند جاری شده و سیل شدیدی را ایجاد نمایند. در سالهای اخیر بهرهبرداری بیرویه از مراتع استان و نابودی پوشش گیاهی در بروز سیل مؤثر بوده است. سیلخیزترین مناطق استان شامل شهرستانهای پارسآباد، بیلهسوار، گرمی، مشکینشهر و خلخال میباشند.
زمینلغزش: در استان اردبیل به دلیل کوهستانی بودن، وجود خاکهای عمیق بر روی دامنههای پرشیب و نفوذ آب به لایههای زیرین خاک در هنگام ذوب تدریجی برفها، زمینه مناسبی برای شکلگیری پدیده زمینلغزش و خسارات زیاد همراه آن فراهم آمده است. این پدیده بیشتر در نیمه جنوبی استان مشاهده میشود بهطوری که حدود ۸۵ درصد زمینلغزشها در شهرستانهای خلخال، کوثر و نیر اتفاق افتاده است. نمونههایی از پدیده زمینلغزش در مناطق مختلف استان عبارتند از: زمینلغزشهای متعدد در مسیر جاده اردبیل-نیر به خصوص در مجاورت پل روستای الماس، لغزش دامنه کوه در شهر گرمی که موجب تخریب خانههای مسکونی شده و زمینلغزشی در گردنه صایین در مسیر نیر-سراب که در طی ۶۰۰ متر از جاده اصلی و ترانزیتی لغزش یافته و سبب بروز خسارات مالی هنگفت گردید.
خشکسالی: در سالهای اخیر بهعلت کاهش میزان بارندگی سالیانه؛ خشکسالی و مشکلات ناشی از آن در سطح استان بهطور جدی بروز کرده است. خشکسالی سبب کاهش حجم آبهای سطحی و زیرزمینی شده و خسارات زیادی به زندگی مردم وارد کرده است از جمله: کاهش سطح زیر کشت و در نتیجه کاهش تولید محصولات کشاورزی به خصوص در جلگه مغان، کاهش وسعت و ظرفیت مراتع و در نتیجه ایجاد محدودیت برای چرای دامها، کمبود آب مصرفی مردم در بعضی از شهرستانها، افزایش فرسایش خاک در اثر کاهش پوشش گیاهی و خشک شدن زمین، کاهش آب رودها و در نتیجه افزایش آلودگی آنها.
۲. منابع طبیعی
۲.۱. منابع آب
کل ظرفیت منابع آبی استان ما در حدود ۳,۴۳۰ میلیون متر مکعب است که شامل دو بخش آبهای سطحی با ۳,۱۳۲ میلیون متر مکعب و آبهای زیرزمینی در حدود ۲۹۸ میلیون متر مکعب است.
آبهای سطحی: این بخش قسمت اعظم آبهای استان را تشکیل میدهد که بیشتر نیازهای آبی استان نیز از این طریق تأمین میشود. در استان ما تعداد ۱۳۷ رود دائمى و فصلى وجود دارد که مجموع طول آنها به ۳۴ کیلومتر مىرسد. این رودها در سه حوضه آبریز ارس، بالها رود و قزل اوزن جریان دارند که به جز بالها رود بقیه این رودها به حوضه آبریز دریاى خزر مىریزند:
حوضه آبریز ارس: بزرگترین حوضه آبریز استان با مساحتی بالغ بر ۱۲,۹۰۰,۰۰۰ هکتار میباشد. در این حوضه تعداد ۱۶ رود دائمی و ۶۰ رود فصلی به طول ۲,۰۶۷ کیلومتر جریان دارند. مهمترین رودهای این حوضه عبارتاند از: ارس، درهرود، بالیخلیچای، قوریچای و قرهسو. رود ارس (آراز): مهمترین و پرآبترین رود شمالی ایران در منطقه آذربایجان است. یکی از سرشاخههای اصلی این رود از کشور ارمنستان و دیگری از کوههای آرارات واقع در ترکیه سرچشمه میگیرد. این رود با طی کردن مسیری در حدود ۴۴۰ کیلومتر در مرز مشترک ایران با جمهوری آذربایجان و ارمنستان، در خاک جمهوری آذربایجان به رود کورا پیوسته و به دریای خزر میریزد. رود قرهسو: طویلترین و پرآبترین رود داخلی استان محسوب میشود. این رود از ارتفاعات تالش (باغرو) در شرق اردبیل سرچشمه گرفته و در مسیر خود ضمن عبور از دشت اردبیل، آبهای جاری این منطقه از جمله بالیخلی را جمعآوری کرده و همراه با درهرود به رود ارس میپیوندد.
حوضه آبریز قزلاوزن: این منطقه با وسعت حدود ۳۸,۰۰۰ هکتار به لحاظ قرارگیری در حوضه سد سفید رود اهمیت زیادی دارد. در این حوضه تعداد ۲۶ رود دائمى و ۲۹ رود فصلى به طول ۱۰۳۷ کیلومتر جریان دارند. با وجود سهم ۵۶ میلیون متر مکعبی استان در تأمین آب این حوضه، تنها حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب از آب آن در استان قابل بهرهبرداری است. با توجه به کاهش سطح آب زیرزمینی در دشت اردبیل در طی سالهای اخیر، انتقال آب از این حوضه به دشت اردبیل میتواند خسارات ناشی از کمبود آب در این منطقه را کاهش دهد.
حوضه آبریز بالهارود: مساحت این حوضه ۱۵,۹۸۰ هکتار است. در این حوضه تعداد ۳ رود دائمى و ۳ رود فصلى به طول ۲۹۶ کیلومتر جریان دارند. بالهارود: این رود در قسمت شرق بخش گرمی جریان دارد و از کوههای مرزی جنوب شرقی گرمی سرچشمه میگیرد. این رود سراسر مرز ایران و جمهوری آذربایجان تا بیلهسوار را طی کرده و در نقطه مرزی بیلهسوار از ایران خارج شده و وارد جمهوری آذربایجان میشود. رودهای ساری قمیش و گرمی چای از انشعابهای مهم آن هستند. طول این رودخانه ۴۵ کیلومتر بوده که حدود ۳۰ کیلومتر آن مرز بین دو کشور محسوب میگردد.
سدها: در استان ما با احداث ۴۷ سد در حدود ۱.۹ میلیارد متر مکعب از آبهای سطحی مهار شده و مورد استفاده قرار میگیرد. این رقم با احتساب ۳۰۰ میلیون متر مکعب مصارف صنعتی آب، در حدود ۷۰ درصد از آبهای سطحی استان را دربرمیگیرد. سد سبلان: این سد از نوع سنگریزهای با هسته رسی بوده و به فاصله ۴۰ کیلومتری شهرستان مشکینشهر بر روی رود قرهسو احداث شده است. هدف از احداث این سد تأمین آب مورد نیاز برای کشاورزی بوده است. سد یامچی: این سد از نوع خاکی بوده و در نزدیکی شهرستان نیر و بر روی رودخانه بالیخلی چای احداث شده است. هدف از احداث آن تأمین آب شرب شهرستان اردبیل است. از سایر سدهای مهم استان میتوان به سدهای قوریچای، گیلاولر، لیکوان، سقرچی و قرهقیه اشاره کرد.
آبهای زیرزمینی: در استان اردبیل ۷۹۷۷ منبع آب زیرزمینی وجود دارد که از این تعداد ۵۳۱۱ حلقه چاه، ۲۴۵۲ دهنه چشمه و ۲۱۴ رشته قنات هستند. در مجموع حدود ۷۰ درصد از حجم آب مصرفی منابع آبهای زیرزمینی به مصارف کشاورزی و ۲۲ درصد نیز به مصارف شرب و بهداشت اختصاص مییابد.
محدودیتهای منابع آب در استان: توزیع زمانی نزولات جوی استان ما بهصورتی است که قسمت زیادی از بارشهای سالانه در فصول غیرآبیاری به وقوع میپیوندد و قسمت اعظم جریانات سطحی بدون استفاده از دسترس خارج میشود. توازن در پراکندگی منابع آب و خاک نیز در برخی از مناطق متناسب نیست، بهطوریکه در برخی از مناطق فراوانی منابع آب سطحی در مقابل محدودیت منابع خاک کاملاً آشکار است. بر اساس مطالعات انجام گرفته، کمبود منابع آبی استان در شرایط فعلی و در سال ۱۴۱۰ هجری شمسی به ترتیب بالغ بر ۱,۵۰۰ و ۲,۰۰۰ میلیون متر مکعب برآورد میگردد.
۲.۲. خاک
استان اردبیل منطقهای کوهستانی به شمار میرود که زمینهای هموار آن از وسعت قابل توجهی برخوردار نیست. خاکهای استان عموماً به صورت دشتهای کوچک و بزرگ آبرفتی در مناطق پایکوهی استقرار یافتهاند. سطح کل اراضی کشاورزی در استان اردبیل برابر ۴.۴ درصد مساحت اراضی کشور است. با توجه به اینکه نسبت جمعیت استان، نسبت به کل جمعیت کشور حدود ۲ درصد است. بنابراین، وضعیت اراضی مستعد کشاورزی استان نسبتاً مطلوب است. مساحت اراضی مستعد آبیاری استان تقریباً ۶۰ هزار هکتار است. با توجه به اینکه استان ما کوهستانی بوده و زمینهای آن شیب زیادی دارند، فرسایش خاک بهعنوان یک مشکل جدی در اراضی کشاورزی و مرتعی دیده میشود. برای کاستن از شدت تخریب آن میتوان از طریق رعایت نوع بهرهبرداری از خاک و تنظیم شیوه کشت سرعت فرسایش آن را کاهش داد.
۲.۳. پوشش گیاهی
نوع و تراکم پوشش گیاهی در استان ما تابع آب و هوا، وضعیت ناهمواری و خاک است. تنوع این عوامل شرایط رویشی متفاوتی را در نقاط مختلف استان ایجاد کرده است بهگونهای که پوشش گیاهی استان از حیث تنوع زیستی جایگاه ویژهای دارد. پوشش گیاهی استان اردبیل شامل دو بخش جنگلی و مرتعی است که سهم پوشش جنگلی ناچیز و بخش اعظم پوشش گیاهی استان از نوع مرتع است.
جنگلها: وسعت جنگلهای استان تقریباً ۶۲ هزار هکتار برآورد میشود که اغلب فاقد جنبه تجاری است. گونههای درختان موجود از قبیل: فندق، ارس، بنه که جزء گونههای نادر جوامع گیاهی هستند، جنگلهای استان به عنوان ذخیرهگاه زیستمحیطی محسوب میشوند. اهمیت دیگر جنگلهای استان از نظر حفظ آب و خاک است. جنگلهای استان در سه ناحیه رویشی واقع شدهاند که عبارتند از: ۱- خزری (هیرکانی): این ناحیه رویشی در اردبیل، مناطق فندقلو را شامل میشود. ۲- ارسباران: این ناحیه شامل مناطقی در شهرستانهای مشکینشهر، پارسآباد و گرمی است که گونه غالب در این مناطق درخت بلوط است. ۳- ایران-تورانی: این ناحیه در استان اردبیل مناطق جنگلی واقع در شهرستانهای کوثر و خلخال را شامل میشود.
مناطق جنگلی متراکم بهصورت پراکنده در چند بخش استان دیده میشوند. بخش اول با وسعت کم در شمال غرب اردبیل و دیگری در مرز مشترک نمین و استان گیلان پراکنده شده است. از دیگر نقاط جنگلی استان میتوان به جنگلهای واقع در مرز بین شهرستان خلخال و استان گیلان اشاره کرد که در امتداد مسیر اسالم به خلخال قرار گرفته است. بیشهزارها یا درختچهزارهای استان نیز عمدتاً در حاشیه رودخانهها بهویژه رودخانه ارس واقع شدهاند.
سرانه جنگل در استان اردبیل حدود ۰.۰۴ هکتار (۴۰۰ متر مربع) است. برای رسیدن به سطح سرانه کشوری استان اردبیل به بیش از ۲۰۰ هزار هکتار و برای رسیدن به شاخص جهانی حدود ۹۰۰ هزار هکتار جنگلکاری نیاز دارد.
مرتع: استان اردبیل به علت دارا بودن مراتع غنی و سرسبز، یکی از مناطق مهم دامداری و دامپروری کشور محسوب میشود. بیشترین پوشش گیاهی استان ما را مراتع تشکیل میدهند که حدود ۱.۳ درصد از سطح مراتع کشور را به خود اختصاص میدهد. بهطور کلی مراتع استان از نظر وضعیت تولید و فصل چرا به سه دسته تقسیم میشود: مراتع ییلاقی: این مراتع از مراتع درجه یک استان محسوب شده و شامل مراتع طبیعی بالاتر از ارتفاع ۲۵۰۰ متری در کوهستانهای سبلان، بزقوش، تالش و آقداغ بوده و فقط در فصل تابستان مورد استفاده دامداران عشایری و روستایی قرار میگیرد. مراتع کوهپایهای و میانبند: حد فاصل مراتع قشلاقی و ییلاقی را مراتع میانبند مینامند. قسمت اعظم این مراتع در جلگه و کوهپایههای مناطق کوهستانی واقع شدهاند. فصل چرا در این مراتع اکثراً در پاییز و اواسط بهار است. مراتع قشلاقی: یکی از مهمترین علل پیدایش زندگی عشایری در استان وجود مراتع قشلاقی در منطقه مغان میباشد. وجود آب و هوای نیمهخشک معتدل و بالا بودن میزان رطوبت نسبی باعث ایجاد مراتع قشلاقی بسیار زیبا در منطقه مغان گردیده است. اکثر عشایر استان حدود ۹ ماه از سال را در این مراتع اسکان مییابند.
پوشش گیاهی طبیعی استان اردبیل دارای ۱۲۰۰ گونه گیاهی است. استان اردبیل با وجود داشتن یک درصد از مساحت کشور حدود ۶ درصد کل گونههای گیاهی کشور را بهخود اختصاص داده است. کیفیت مراتع استان ما نیز در مقایسه با سایر استانها از موقعیت مطلوبی برخوردار است. در داخل استان مراتع دامنههای سبلان و شهرستان خلخال از نظر کیفیت وضعیت بهتری نسبت به سایر مناطق استان دارند. بخش قابل توجهی از گونههای گیاهی مراتع استان ما شامل گونههای گیاهی خوشخوراک است.
مسائل و مشکلات مراتع در استان: با وجود اهمیت زیاد مراتع برای استان ما، متأسفانه دخالتها و رفتارهای نابجای انسانها در محیط باعث تخریب این مراتع شده است. تبدیل مراتع به زمینهای کشاورزی، بوتهکنی جهت سوخت، چرای بیموقع، چرای بیش از ظرفیت و تخریب مراتع در اثر حرکت تعداد زاید دام در مسیر چرا، نمونههایی از این قبیل اقدامات میباشند.
۲.۴. زیستگاههای جانوری
تنوع آب و هوا، ناهمواری و پوشش گیاهی زمینه مناسبی را برای تنوع زندگی جانوری در زیستگاههای مختلف استان اردبیل فراهم کرده است. جلگه مغان، دشتهای اردبیل و خلخال از جمله مهمترین زیستگاههای جانوری استان به شمار میروند. زیستگاههای آبی مهم استان، شامل: رودخانههای بالیخلی چای، قرهسو، خیاوچای و هروچای و دریاچههای نئور و شورابیل است. در استان ما نیز برابر قوانین و مقررات حفاظت و بهسازی محیط زیست، مناطقی با عناوین مختلف و در سطوح حفاظتی متفاوت تعریف شده است. این مناطق بر حسب ارزش حفاظتی عبارتاند از: منطقه شکار ممنوع، منطقه حفاظت شده، پناهگاه حیاتوحش، پارک ملی و آثار طبیعی ملی.
آثار طبیعی ملی: شامل پدیدههای نمونه و نادر گیاهی، جانوری، اشکال و مناظر کمنظیر و طبیعیاند که بهمنظور داشتن محدوده مناسب تحت حفاظت قرار میگیرند. آثار طبیعی ملی استان عبارتند از: اثر طبیعی ملی سبلان از ارتفاع ۳۶۰۰ متر به بالا و به وسعت ۶۸۷۹ هکتار بهعنوان اثر طبیعی ملی معرفی شده است. این منطقه از نظر وجود گونههای جانوری شاخص و حمایت شده از قبیل قوچ و میش ارمنی، کل و بز، باز، سیاهگوش، پلنگ، خرس قهوهای، کبک دری و انواع پرندگان شکاری مخصوصاً عقاب طلایی اهمیت زیادی دارد. اثر طبیعی ملی گل سوسن چلچراغ نمین: علیرغم تنوع در تیره گل سوسنیان در جهان، گل سوسن چلچراغ بسیار نادر بوده و امکان تکثیر مصنوعی آن تقریباً غیرممکن است. پراکنش آن در جهان در ارتفاعات داماش گیلان، کوههای لنکران جمهوری آذربایجان و اخیراً در جنگل منطقه شغال دره نمین به ثبت رسیده است. اثر طبیعی ملی غار یخگان خلخال.
مناطق حفاظت شده: ۱- منطقه حفاظت شده آقداغ خلخال: این منطقه به وسعت ۹۳۸۰۰ هکتار در جنوب شهرستان خلخال از ارتفاع ۶۰۰ متری ساحل رودخانه قزلاوزن تا قله کوهستان آقداغ را در بر میگیرد. این منطقه از نظر وجود گونههای نادر و حمایت شده گیاهی و جانوری اهمیت دارد. ۲- منطقه حفاظت شده مغان: این منطقه شامل قسمتهایی از شهرستان اصلاندوز، پارسآباد مغان و بخش قشلاق دشت شهرستان بیلهسوار بهوسعت ۳۵۰۰۰ هکتار را شامل میشود. هدف از ایجاد این منطقه، احیای نسل آهو اعلام شده است. در منطقه مغان ۸۶ گونه پرنده شناسایی شده که برخی از آنها مانند: قرقاول، دراج، پلیکان، فلامینگو، قو، عروس غاز و زنگوله بال از جمله گونههای نادر و حمایت شده در سطح کشور و جهان میباشند.
پناهگاه حیات وحش: به محدودهای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع و تالاب گفته میشود که دارای زیستگاه نمونه و شرایط اقلیمی مناسبی برای جانوران وحشی بوده و برای حفظ و احیای آنها تحت حفاظت قرار میگیرند. این منطقه در استان ما شامل پناهگاه حیات وحش دریاچه بند میل مغان است که پرندگان آبزی و کنار آبزی نادر و مهاجر فراوانی را به خود جذب میکند.
مناطق شکار ممنوع استان: سازمان حفاظت محیط زیست به منظور حفاظت و جلوگیری از انقراض نسل جانوران، محدودههایی در خارج از مناطق حفاظت شده و با دورههای زمانی مشخص به عنوان مناطق شکار ممنوع اعلام میکند. محدودههای شکار ممنوع ثبت شده در استان عبارتاند از: ۱- منطقه شکار ممنوع گندیمن (در حد فاصل شهرستانهای مشکینشهر و گرمی) ۲- منطقه شکار ممنوع شورا ییل ۳- مناطق شکار ممنوع عرض ۷ کیلومتری خطوط مرزی (در محدوده شهرستانهای پارسآباد، بیلهسوار، گرمی، مشکینشهر و نمین) ۴- منطقه شکار ممنوع مشکول (در قسمت جنوبی استان اردبیل و در مرز شهرستان کوثر با شهرستان میانه).
در استان اردبیل ۴۳ گونه از رده پستانداران شناسایی شده است که از میان آنها گونههای جانوری کل و بز وحشی، قوچ و میش ارمنی، پلنگ، سیاهگوش و خرس قهوهای در معرض خطرند. نسل دو گونه مارال و آهو نیز منقرض شده است. بهمنظور احیای نسل این دو گونه، طرح تکثیر آهو در قشلاق الملو مغان از سال ۱۳۸۹ و طرح تکثیر مارال در جنگل فندقلوی نمین از سال ۱۳۸۸ در استان آغاز شده است. خزندگان با ۲۹ گونه و دو زیستان یا ۶ گونه از دیگر مهرهداران استان میباشند. گونههای افعی زنگی و لاکپشت خشکیزی از خزندگان، جزو گونههای حمایت شده و گونه سمندر جویباری ایرانی از دو زیستان، جزو گونههای در معرض خطر انقراض است. از بین ۲۵۷ گونه پرنده شناسایی شده در زیستگاههای استان اردبیل ۴۹ گونه برابر قوانین و مقررات شکار و صید جزو گونههای حمایت شده و حفاظت شده میباشند. در آبهای شیرین استان ۱۸ گونه ماهی شناسایی شدهاند که ۷ گونه آن غیربومی و ۱۱ گونه جزو ماهیان بومی آبهای جاری میباشند که گونه قزلآلای خالقرمز در معرض خطر انقراض است.
۳. مسائل و مشکلات زیستمحیطی استان
۳.۱. آلودگی هوا
عمدهترین منابع آلاینده هوای استان شامل وسایل نقلیه موتوری، کارخانجات و کارگاههای صنعتی، وسایل گرمایش واحدهای مسکونی و تجاری، عملیات ساختمانی و تعمیراتی و ورود گرد و غبار از کشورهای همسایه و مناطق کوری است. استقرار مراکز توزیع سیمان فلهای در میان بافت مسکونی شهرها نیز باعث آلودگی هوای بسیاری از مناطق شهری میشود. با توجه به گستردگی اراضی کشاورزی در استان، این زمینها پس از برداشت محصول بهحال خود رها میشوند که در صورت وزش باد باعث تشدید گرد و غبار در سطح استان میشوند.
۳.۲. آلودگی آب
توسعه کشاورزی، صنعت و شهرنشینی در استان ما باعث افزایش استفاده از منابع آب شده که همراه با آن مقادیر زیادی از انواع آلایندهها نیز به این آبها وارد شده و در نتیجه موجب پایین آمدن کیفیت منابع آب گشته است. احداث سدها در بالادست رودخانهها و مصرف آب در دشتهای پایینتر مانند اردبیل باعث شده آبدهی این رودخانه کاهش یافته و بههمراه دریافت پسابها و فاضلابها از مراکز شهری و صنعتی، میزان آلودگی آبها افزایش یابد. بررسی میزان آلودگی رودخانههای مهم استان مانند قرهسو و بالیخلی چای در حال حاضر مؤید این امر است. بررسی آلودگیهای رود ارس نیز نشان میدهد قرار گرفتن حوضه آبریز این رود در کشورهای ایران، ارمنستان، آذربایجان و ترکیه و نبود مدیریت واحد در سطح حوضه جهت کنترل ورود آلایندهها، باعث شده است که رود ارس عنوان کانونی برای دریافت انواع آلایندههای فیزیکی، شیمیایی، زیستی و حتی وجود عناصر سنگین تبدیل شود. علل آلودگی آبهای استان عبارتاند از:
آلودگی طبیعی: این آلودگی به دلیل ویژگیهای طبیعی و زمینشناختی منطقه به وجود آمده است. بهعنوان مثال، در جنوب دشت اردبیل بهویژه در حوضه آبریز رود قوریچای، سنگهای تشکیلدهنده سفره آب زیرزمینی منطقه به گونهای هستند که در آب حل شده و بر کیفیت آب رود بهویژه در دورههای کمآبی تأثیر میگذارد. شکل دیگر آلودگی طبیعی آب، آلودگی ناشی از آبهای معدنی استان است. قابلیت انحلال مواد بهدلایلی از جمله فشار و حرارت زیاد در اعماق زمین افزایش مییابد که در نتیجه آن، موادی مانند گازها و مواد معدنی در این آبها حل شده و در نهایت به منابع آبی محل منتقل میشوند. برای نمونه، پساب چشمههای آب گرم مناطق سرعین، ویلادرق و برجلو از طریق رودهای محلی به بالیخلی چای هدایت میشوند.
آلودگی انسانی: که عمدتاً از منابع زیر ناشی شدهاند: منابع صنعتی گسترش صنایع در دشت اردبیل از سویی اراضی کشاورزی حاصلخیز را اشغال کرده و از سویی دیگر با بهرهبرداری از آبهای زیرزمینی بهعنوان رقیبان جدی برای مصارف آب کشاورزی در آمدهاند. تقریباً فعالیت تمام صنایع در سطح استان با تولید فاضلاب صنعتی همراه است. بخش عمدهای از صنایع استان در حوضه رودهای دائمی نظیر بالیخلی چای، قرهسو و ارس واقع شدهاند. بررسیهای محلی حاکی از آن است که اکثر قریب به اتفاق این صنایع، فاضلاب خود را بدون انجام عملیات تصفیه مطلوب به این رودها تخلیه میکنند. شهرک صنعتی شماره ۱ اردبیل که در مجاورت شهر قرار گرفته فاقد سیستم تصفیه فاضلاب است. صنایع غذایی و کشاورزی نسبت به سایر صنایع فاضلاب و پساب بیشتری را به منابع آب وارد مینمایند. کشتارگاههای صنعتی دام و طیور، واحدهای فرآوردههای لبنی و گوشتی و صنایع گوناگون مستقر در شهرکهای صنعتی استان، منابع آبی منطقه را به شدت در معرض تهدید قرار میدهند.
منابع شهری و روستایی: فاضلابها و پسابهای شهرها و روستاهای استان بهطور کلی به درون خاک و آبهای زیرزمینی نفوذ پیدا کرده و یا از طریق جویها و نهرها به رودخانهها میریزند و در نهایت موجب آلودگی منابع آب میشوند. نمونه بارز آن تخلیه آبهای سطحی شهر اردبیل به بالیخلی چای است. در استان اردبیل، تعداد ۱۸ مرکز دفن زبالههای خانگی وجود دارند که باعث آلودگی آبهای سطحی و زیرزمینی میشوند.
منابع کشاورزی: در اراضی کشاورزی استان بهخصوص شهرستانهای اردبیل، بیلهسوار و پارسآباد از کود و سموم شیمیایی استفاده میشود. بخشی از این مواد از طریق بارندگی یا آبیاری درون زمین نفوذ پیدا کرده و یا وارد آبهای سطحی میشوند که موجب آلودگی آب و کاهش کیفیت این روها میگردند.
۳.۳. آلودگی خاک
آلودگی خاک در استان ما بیشتر از طریق فعالیتهای کشاورزی و صنعتی صورت میگیرد:
فعالیتهای کشاورزی: عمدهترین عوامل کشاورزی که موجب آلودگی خاک در استان ما میشوند عبارتاند از: استفاده از کودهای شیمیایی و آلی، استفاده از فاضلاب و زه آب در آبیاری اراضی کشاورزی، مدیریت غلط در سیستمهای آبیاری.
فعالیتهای صنعتی: صنایع استان از طریق رهاسازی پساب و فاضلابهای صنعتی باعث آلودگی خاک میشوند مانند: برداشت از معادن و اجرای پروژههای مختلف راهسازی. در رابطه با آلودگی خاکهای استان به مواد پرتوزا اطلاعات دقیقی در دسترس نیست.
مهمترین راههای حفاظت از منابع آب و خاک در استان: ۱- انتخاب مکان مناسب برای استقرار صنایع با رعایت مصالح زیستمحیطی ۲- کاهش مصرف کودهای شیمیایی در اراضی زراعی و باغی ۳- طراحی و مدیریت صحیح محلهای دفن زبالههای شهری و مواد زاید صنعتی ۴- استقرار صحیح تصفیهخانهها و کنترل پساب خروجی.
۳.۴. آلودگی صوتی
آلودگی صوتی بهعنوان یک پدیده ناخوشایند در استان ما نیز وجود دارد. هر صدایی که برای شنونده ناراحتکننده باشد و یا برای سلامتی جسمی و روانی او مضر باشد، آلودگی صوتی گفته میشود. در استان ما نیز منابع مختلفی در ایجاد آلودگی صوتی نقش دارند که عبارتند از: ۱- فعالیت کارگاههای جوشکاری، صافکاری، در و پنجرهسازی، نجاری، کابینتسازی، آهنگری، تعمیرگاهها، بلوکزنی، موزاییکسازی و صنایع قطعات پیشساخته بتونی ۲- عبور وسایل نقلیه سنگین و موتورسیکلت به همراه صدای بوق گوشخراش آنها ۳- سر و صدای ناشی از فعالیتهای ساختمانی، متههای کمپرسی ۴- بلندگوهای دستی و ثابت در اماکن مختلف.
گسترش فضای سبز، کنترل ترافیک و عایقکاری ساختمانها از جمله راههای کاهش آلودگی صوتی هستند.
۴. جغرافیای انسانی
۴.۱. تقسیمات سیاسی
استان اردبیل بهعنوان اولین استان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و بیستوپنجمین استان کشور در بهمن ماه سال ۱۳۷۲ از استان آذربایجان شرقی جدا و به استان مستقل تبدیل شده است. این استان دارای ۱۰ شهرستان، ۲۶ شهر، ۲۹ بخش و ۷۱ دهستان است. شهرستانهای استان عبارتند از: اردبیل، بیلهسوار، پارسآباد، خلخال، سرعین، کوثر، گرمی، مشکینشهر، نمین و نیر.
۴.۲. جمعیت
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت استان اردبیل ۱,۲۴۸,۴۸۸ نفر بوده است که از نظر پراکندگی جغرافیایی ۶۴ درصد جمعیت در نقاط شهری و ۳۶ درصد جمعیت در نقاط روستایی و غیرساکن بودهاند. این استان با وسعتی معادل ۱.۱ درصد از جمعیت ایران را در خود جای داده است.
تراکم نسبی جمعیت: تراکم جمعیت استان اردبیل ۷۰ نفر در هر کیلومتر مربع بوده است که در مقایسه با تراکم جمعیت کل کشور (۴۶ نفر در هر کیلومتر مربع) این استان را باید از مناطق پرجمعیت کشور به شمار آورد. شهرستان اردبیل پرجمعیتترین و شهرستان سرعین کمجمعیتترین شهرستان استان میباشد.
رشد جمعیت استان: طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ سالانه بهطور متوسط حدود ۴۰۶۷ نفر به جمعیت استان افزوده شده که متوسط رشد سالانه آن برابر با ۰/۳۳ درصد میباشد.
ترکیب جمعیت شهری و روستایی: میزان شهرنشینی در سال ۱۳۹۰ برابر با ۶۴ درصد و میزان روستانشینی ۳۶ درصد به دست میآید. مقایسه میزان شهرنشینی در این سال با سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۷۵ یک روند افزایشی را نشان میدهد که یک روند طبیعی در جامعه طی نیم قرن اخیر بوده است. این میزان برای سال ۱۳۸۵ برابر با ۵۸/۳ درصد و برای سال ۱۳۷۵ برابر با ۵۱/۲ درصد بوده است. مهمترین دلایل افزایش جمعیت شهرنشینی در این استان مثل همه استانهای کشور، تبدیل سکونتگاههای روستایی به شهری، مهاجرت از روستا به شهر، ادغام روستاهای نزدیک به محدوده شهر به شهر است که در این میان شهر اردبیل بهعنوان مرکز استان ۶۰/۷۲ درصد جمعیت شهرنشینی استان را در خود جای داده است. مهمترین علل آن مرکزیت سیاسی شهر اردبیل به عنوان مرکز استان، وجود کارخانجات بزرگ و کوچک، انشعاب راههای اصلی از آن و وجود دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در آن است.
ساختمان سنی جمعیت استان: هرم سنی استان اردبیل همانند هرم سنی کشور، قاعدهای پهن با رأس باریک دارد که نشانگر بالا بودن میزان موالید و در نتیجه، جوانی جمعیت است.
۴.۳. مهاجرت
مهاجرت از روستا به شهر در استان اردبیل از رایجترین شکلهای مهاجرت است. به سبب افزایش امکانات بهداشتی، درمانی و آموزشی در نقاط شهری، میزان رشد جمعیت شهری بیش از میزان رشد جمعیت روستایی بوده است، بهطوری که جمعیت مناطق شهری استان از حدود ۵۸/۳ درصد در سال ۱۳۸۵ به حدود ۶۴ درصد در سال ۱۳۹۰ افزایش یافته است. مقایسه تغییرات جمعیتی استان اردبیل با کل کشور نشان میدهد که متوسط نرخ رشد جمعیت استان نسبت به میانگین نرخ رشد جمعیت کشور کمتر است. این امر از مهاجرفرست بودن استان اردبیل حکایت دارد.
علل مهاجرت روستاییان به شهر و ساکن شدن آنان در شهرها به خصوص در حاشیه شهرهای بزرگ استان، عبارتاند از: وجود مشکلات معیشتی در روستاها و نداشتن زمین و آب کافی، رشد سریع جمعیت و افزایش آن در مناطق روستایی، تقسیم زمین به قطعات کوچکتر، عدم دسترسی به امکانات بهداشتی، درمانی و کمبود تأسیسات آموزشی در روستاها در سطوح بالاتر، وقوع خشکسالی و سرمازدگی محصولات کشاورزی و بلای طبیعی بهطور مستمر در سالهای اخیر، عدم توسعه اقتصادی در شهرها به خصوص در شهرهای کوچک.
پیامدهای مهاجرت از استان: مهاجرت از استان اردبیل، مسائل و مشکلاتی را به وجود آورده است که عبارتاند از: ۱- کاهش رشد جمعیت استان ۲- تغییر ساختار سنی و جنسی جمعیت استان ۳- کاهش تولید و نیروی کار.
۴.۴. شیوههای زندگی
زندگی شهری: استان اردبیل از نظر درصد شهرنشینی، رتبه نوزدهم را در کشور دارد بهطوری که در سرشماری سال ۱۳۹۰، ۷۹۸,۹۴۲ نفر در ۲۴ نقطه شهری سکونت داشتهاند. جمعیت شهرنشین استان اردبیل در سال ۱۳۹۰ در حدود ۷۹۸,۹۴۲ نفر بوده است.
عوامل شکلگیری شهرها: ۱- آب: هسته اولیه بسیاری از شهرها، روستاهایی است که در کنار منابع آب شامل رودها، چشمهها و قناتها استقرار یافتهاند. شهرهای بزرگ استان اردبیل نیز در مجاورت رودهای پرآب شکل گرفته و به تدریج توسعه یافتهاند؛ مثلاً شهر اردبیل در کنار رود بالیخلو، پارسآباد در کنار رودخانه ارس، مشکینشهر در کنار رودخانه خیاوچای واقع شده است. ۲- ناهمواریها: شرایط طبیعی، از جمله وجود ارتفاعات و ناهمواریها، در پیدایش و پراکندگی شهرهای استان نقش مهمی داشته است. ۳- آب و هوا: قسمتهای زیادی از استان اردبیل، کوهستانی و دارای ارتفاعات بلند است. سرمای شدید این ارتفاعات از جمله عوامل مهمی است که مانع پیدایش شهرها میشود؛ در حالی که در نواحی هموار و با آب و هوای معتدل، شهرهای بزرگ و کوچک استقرار یافتهاند. ۴- عامل ارتباطی: عامل ارتباطی، یعنی راهها بهویژه راههای اصلی موجب توسعه بیشتر شهرها شده است، چنان که یکی از دلایل توسعه شهر اردبیل این است که در محل انشعاب راههای شوسه اصلی استان قرار دارد.
نقش شهرها: هر یک از شهرهای استان با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرایط اقتصادی-اجتماعی محل خود، کارکرد ویژهای دارند؛ از جمله شهر اردبیل بهعنوان مرکز استان دارای نقش سیاسی، صنعتی و تجاری عمدهای است. سرعین نیز شهری سیاحتی و پارسآباد شهری صنعتی و کشاورزی (صنایع کشاورزی) بهشمار میآیند و بقیه شهرهای استان نقش بازرگانی و کشاورزی دارند.
برنامه توسعه شهری: در سالهای اخیر، با استان شدن این منطقه و افزایش مهاجرت از روستاها به شهرها، رشد و توسعه مراکز شهری آهنگ تازهای یافته است؛ بعضی از روستاها با تأسیس شهرداری به شهر تبدیل شدهاند طوری که در سال ۱۳۷۲ تعداد ۱۴ نقطه شهری در استان وجود داشته که امروزه به ۲۴ نقطه شهری افزایش یافته است. و در اطراف شهرها نیز شهرکهای جدیدی شکل گرفتهاند.
زندگی روستایی: سابقه شکلگیری زندگی روستایی در استان ما طولانی است. مهمترین عواملی که در پراکندگی و استقرار روستاها نقش دارند عواملی چون آب و هوا، ناهمواریها، میزان آب، نوع خاک، نوع معیشت و تعداد جمعیت میباشد. منابع مهم درآمد روستاییان استان شامل کشاورزی، باغداری، دامداری، زنبورداری، صید و پرورش ماهی و صنایع دستی است. متناسب با شرایط جغرافیایی و امکانات محل، انواع صنایع دستی در استان وجود دارد که در مناطق مختلف استان پراکنده شدهاند.
اغلب سکونتگاههای روستایی استان در کنار رودها و منابع آب استقرار یافتهاند. در کوهپایهها و دامنه کوهستانها، علاوه بر منابع آب، وجود خاکهای حاصلخیز نیز در پیدایش و توسعه روستاهای استان نقش مهمی داشتهاند. از نظر پراکندگی جغرافیایی اکثر سکونتگاههای روستایی بهترتیب در بخش شمالی، مرکزی، جنوبی و غربی استان متمرکزند.
شکل روستاهای استان: اکثر روستاهای استان اردبیل بهدلیل کوهستانی بودن و کم وسعت بودن زمینهای پست و هموار و کاربری آن در کشاورزی بهشکل متمرکز بوده و در مناطق کوهستانی مرتفع، پلکانی و در امتداد رودها بهصورت طولی استقرار یافتهاند.
زندگی عشایری: استان ما از گذشتههای دور بهدلیل موقعیت جغرافیایی، کوهستانی بودن، آب و هوای متنوع و مراتع سرسبز از مراکز مهم کوچنشینی بوده است. براساس سرشماری ۱۳۸۷ عشایر استان از دو ایل بزرگ به نام ایل شاهسون با ۹۳/۴ درصد و ایل قرهداغ با ۱/۵ درصد جمعیت و دو طایفه مستقل شاطرانلو با ۳/۸ درصد و طایفه مستقل فولادلو با ۱/۳ درصد جمعیت تشکیل شده است. این تعداد حدود ۵/۴۲ درصد جمعیت عشایری کل کشور را تشکیل میدهد.
در گذشته شیوههای کوچنشینی در استان ما بهصورت کوچ خانواری بود که در آن تمام خانوارها به محل ییلاق و قشلاق خود کوچ میکردند، ولی امروزه دلایل مختلفی باعث تغییر و دگرگونی زندگی عشایری استان شده است که مهمترین آنها عبارتاند از: محدودیت منابع آب، آسیب دیدن مراتع و چراگاهها، ورود وسایل ارتباط جمعی، توسعه راههای ارتباطی، ورود اتومبیل به زندگی کوچنشینان و گرایش به برخورداری از رفاه و جاذبههای زندگی یکجانشینی.
براساس سرشماری سال ۱۳۸۷ جمعیت عشایر استان ما بالغ بر ۱۲۸۱۸ خانوار و ۶۶۵۲۱ نفر بوده است. که با داشتن ۱/۵ میلیون رأس دام از ۵۸۳ درصد مراتع استان را مورد بهرهبرداری قرار میدهند.
ساختار اقتصادی کوچنشینان استان: مهمترین فعالیت عشایر استان نگهداری دام است، زندگی عشایر از طریق تولیدات دامی، اعم از گوشت، شیر، پشم تأمین میشود. در بعضی از مناطق که دسترسی به آب آسان است و زمین زراعی، مانند جلگه مغان وجود دارد، عشایر به کشاورزی هم اشتغال دارند؛ زیرا کشاورزی و دامداری مکمل یکدیگر بوده و در اقتصاد عشایر بیش از هر عامل دیگر اهمیت دارند. همچنین صنایع دستی از دیگر منابع درآمد کوچنشینان استان به شمار میرود. عشایر استان با داشتن ۲۴/۶ درصد واحد دامی استان و ۹/۵ درصد واحد دامی عشایر کشور سالیانه با تولید ۴۱ هزار تن شیر، ۱/۵ هزار تن گوشت و ۱۵۱۵ تن پشم یکی از تولیدکنندگان عمده محصولات پروتئینی در کشور و استان محسوب میشود.
۵. ویژگیهای فرهنگی استان
۵.۱. ضرورت توجه به فرهنگ عامه
فرهنگ مفهوم گستردهای بوده که شامل تمام دستاوردهای جامعه با گروه نظیر زبان، هنر، صنعت، حقوق، دانش، دین، اخلاق و غیره بوده که بهعنوان وجه متمایزکننده انسان از سایر موجودات شناخته میشود. وقتی درباره آداب و رسوم سنتی، بومی، مذهبی و اسطورهها، باورها، ادبیات، بازیهای محلی، آیینهای زندگی، صنایعدستی و ضربالمثلهای مردمی که در یک محدوده جغرافیایی معین زندگی میکنند بحث و گفتوگو میشود، در واقع به فرهنگ عامه مردم آن سرزمین یا گروه پرداخته شده است. مطالعه ویژگیهای فرهنگی استان فرصتی برای نسل جوان فراهم میآورد که ضمن شناخت هویت غنی و متعالی بومی و قومی خویش، برای صیانت و بازسازی فرهنگ منطقهای و ملی جامعه خویش تلاش نماید تا بدین طریق ضمن مقابله با آشفتگی و انحطاط فرهنگی در جامعه، باعث اعتلا و به هم پیوستگی فرهنگی گردد.
۵.۲. زبان و گویش
اکثریت غالب مردم استان از زبان ترکی آذری در محاورات خودشان بهره میبرند. با این همه در حال حاضر در استان گویشهای متعددی وجود دارد که از جمله میتوان به گویش تالشی در مناطقی از نمین و عنبران و شاهرود و گویش تاتی و کردی در بخشهایی از خلخال و خورش رستم اشاره کرد.
۵.۳. موسیقی
استان اردبیل از دیرباز بهعنوان یکی از مراکز اصلی موسیقی ایران بهحساب میآید. پژوهشگران قدمت موسیقی را در این منطقه به هزارههای پیش از میلاد نسبت میدهند. از آثار بهدست آمده در کاوشهای باستانشناسی در دوره ماننا و مادها، جامی بهدست آمده است که نقوش موجود بر روی آن، نوازندهای را به نمایش گذاشته است. همچنین یکی از سنگنگارههای آن زمان نقش ساز عاشقی را نشان میدهد.
داستانها، حماسهها و عاشقانههای استان توسط «عاشیقهای آذری» همراه موسیقی و ساز و آواز در سفرهای مختلف اجرا میشد. عاشیقها در اکثر مراسمها از عروسی گرفته تا تولد نوزاد از کوچ ایل گرفته تا جنگ و… حضور فعال داشتند برهمین اساس اشعار و آهنگهای متناسب با شرایط زمانی و مکانی ساخته و ارائه میکردند که از جمله تواناییهای آنها سرودن اشعار فیالبداهه در مقابل عاشیق دیگر میبود.
از موسیقیهای معروف دیار ما آهنگ و شعر «آپاردی سیللر سارانی» است که از جور و ستمی که خوانین نسبت به رعایا روا میداشتند، پرده برداشته و ایستادگی، رشدت، مردانگی، غیرت، وفاداری و شرف دختران محجوب این خطه را سروده و بهعنوان یک الگوی بینظیر و مثال زدنی برای نسل امروزی معرفی میکند. از جمله اساتید بیبدیل این عرصه میتوان به استاد فقید علی سلیمی که اصالتاً از استان ما بوده و در نوازندگی تار و آهنگسازی و ساختن ترانهها و تصنیفهای حماسی و عاشقانه بسیار ماهر، توانا و قدرتمند بوده است. وی در دوران ۸ سال دفاع مقدس آهنگهای متعددی در حمایت از مرز و بوم ایران اسلامی ساخته و پرداخته است. ازجمله آثار با ارزش وی میتوان به «آیریلیق، قهرمانلار، وطنیم و سیزه سلام گتیرمیشم» اشاره کرد.
۵.۴. بازیها
یکی از راههای مناسب برای آشنا ساختن کودکان و نوجوانان با نقشهای شغلی و اجتماعی، شرکت در بازیهای گروهی و جمعی است. بازیهای محلی علاوه بر نقش تربیتی و جامعهپذیری که دارند ابزار مناسبی برای پر کردن اوقات فراغت محسوب میشوندکه در کنار ترسیم یک فضای پرشور و نشاط و فرحبخش، موجب تداوم همبستگی اجتماعی در میان مردم یک منطقه نیز میگردند. از جمله بازیهای محلی استان ما میتوان به: قیش قایدی (ریایش کمر بند) بش داش، چیلنگ آغاج، گیردکان، ال اوسته کیمین الی، آی ته قوردی قوردی، گیزلین باج، گرجنه، شاه وزیر، طناب کشی و دهها بازی دیگر اشاره نمود.
۵.۵. دین و مذهب
اکثر مردم استان اردبیل پیرو دین مبین اسلام بوده و پیروان ادیان الهی دیگر با آنکه در اقلیتاند، در کنار مردم مسلمان استان با آرامش زندگی میکنند. بیشتر جمعیت استان معتقد و ملتزم به مذهب شیعه دوازده امامی میباشند. در برخی از مناطق شهرستانهای نمین و خلخال هموطنان اهل تسنن شافعی مذهب ساکن هستند. به جرأت میتوان گفت نمونه بارز امت واحده اسلامی که شیعه و سنی را برادر میشناسد در شهرستان نمین نمود پیدا کرده است. بهگونهای که قرنهاست پیروان این دو مذهب با احترام متقابل نسبت به آموزههای مذهبی همدیگر، در آرامش زندگی کردهاند تا آنجا که اهل تسنن استان ما در ماه محرم همچون شیعیان اقدام به برپایی مراسم سوگواری، سینهزنی و زنجیرزنی در مساجد و معابر برای امام حسین (ع) مینمایند.
از دیرباز بزرگان ما برای حفظ و نگهبانی از هویت دینی و مذهبیمان و انتقال آن بهنسلهای بعدی از شیوههای مختلف استفاده کردهاند. نمونه بارز آن را میتوان در نامگذاریهای محلات و خیابانها دریافت. از جمله شکلگیری محلات مبتنی بر مساجد با نامهای ائمه معصومین و قهرمانان کربلا (محمدیه، امام علی، فاطمیه، حسینیه میرزاده خانم، زینبیه، اکبریه، عباسیه، اصفریه، رقیه و…) که در جایجای شهرهای استان دیده میشود از سوی دیگر محلات مختلفی با عناوین پیر (پیر عبدالملک، پیر زرگر، پیر شمس الدین، پیر مادر، پیراقوم و…) و شیخ (شیخ جبرائیل، شیخ صفی، شیخ حیدر، شیخ جنید و…) و یا شاه (سلیمان شاه، عبدالله شاه، اقلیمه شاه، کربلایی شاه و…) نامگذاری شدهاند. این اشخاص بهسبب اینکه مراتب عرفانی بالایی را طی کرده و عارفان مشهور بودند و همچنین در میان مردم از احترام والایی برخوردار بودهاند، نام آنها را برای محله زندگیشان انتخاب کردهاند.
۵.۶. آداب و سنن مذهبی
جشنهای مذهبی: در استان اردبیل در اعیاد بزرگ اسلامی از قبیل: عید فطر، عید قربان مردم به دیدار اقوام و بزرگان فامیل برای عرض تبریک میروند و همچنین در منزل اقوام و آشنایانی که به تازگی عزیزی را از دست دادهاند حضور پیدا کرده و از آنها دلجویی مینمایند. در این اعیاد به تازه عروسهایی که دوران نامزدی خود را میگذرانند هدایایی از قبیل گوسفند قربانی و لباس و طلا از سوی خانواده داماد با مراسم خاصی تقدیم میشود. در جایجای استان مردم در عید غدیر به دیدار سادات فامیل و محل رفته و از آنها به نشان تبریک عیدی دریافت میکنند. اعیاد شعبانیه نیز در سرتاسر استان با شور و عظمت خاصی برپا میگردد. جشن رغائب: اولین پنجشنبه ماه رجب با عنوان شب رغائب شناخته شده است. در باورهای اعتقادی مردم استان ما در این شب هر کسی آرزوها و امیال مشروعی داشته باشد از سوی خداوند باریتعالی برآورده میشود. بههمین خاطر مردم در این روز در بقاع متبرکه و امامزادهها حضور یافته، ضمن طلب امیال شرعی خویش و با برگزاری جشن این روز را گرامی میدارند. ازجمله مراسم مشهور رغائب در امامزاده کلور بخش شاهرود خلخال برگزار میشود که هزاران نفر از نقاط مختلف کشور در آن شرکت مینمایند.
آیینهای عزاداری: آیینهای عزاداری ویژه در ماههای مختلف و متعددی در ایام وفات ائمه معصومین و اهل بیت عصمت و طهارت بهویژه در ماههای محرم و صفر در استان ما برپا میشود. در سالروز وفات پیغمبر (ص)، ایام فاطمیه، شهادت حضرت علی (ع)، شبهای قدر، وفات حضرت زینب، رقیه و شهادت مسلمبن عقیل مردم با حضور در مساجد، خیابانها و به راه انداختن دستهجات عزاداری، سینهزنی و زنجیرزنی به سوگواری میپردازند. زنان استان ما با برپایی مراسمهای مختلف با یاری مردان در زنده نگه داشتن آرمانهای اهل بیت تلاش میکنند.
عزاداری ماه محرم: عزاداری ماه محرم در استان اردبیل با قدمت چندین صد ساله با برنامه زمانبندی خاصی از سالروز شهادت حضرت مسلمبن عقیل آغاز میگردد. قبل از فرا رسیدن ماه محرم اهالی محلات، مساجد را با پوشاندن پارچههای سیاهی که بر روی آنها اشعار حماسی و مرثیهای نوشته شده آماده عزاداری مینمایند. با مراسم خاص تشتگذاری که بیانگر اعلان بیعت و وفاداری با آرمانهای شهدای تشنه لب کربلاست، مردم به استقبال ماه محرم میروند. در دهه اول محرم دستهجات عزاداری روزها با برنامه زمانبندی از قبل تعیین شده با حضور در بازار و خیابانها به سینهزنی و زنجیرزنی میپردازند. در روز تاسوعا مراسم منحصر به فرد شمع نهانی (شمع بابالماق) توسط عزادارانی که نذر شمع نهانی کردهاند صورت میگیرد. در روز عاشورا دستههای عزاداری محلات در مساجد همجوار به سینهزنی و زنجیرزنی میپردازند. در روزهای عاشورا، دستههای عزاداری با حضور پر شور در خیابانها عزاداری کرده و در ظهر عاشورا به یاد نماز ظهر عاشورای امام حسین (ع) نماز به پا میدارند. همچنین در روز سومین روز شهادت امام حسین (ع) و اربعین حسینی مراسم تعزیهخوانی در جایجای استان با عظمت و شکوه ویژهای برگزار میگردد. در این ایام احسان و نذری بهوفور توسط مردم در بین دستهجات و عزاداران پخش میشود.
۵.۷. آیینها و مراسمهای سنتی
استان اردبیل بهعنوان قسمتی از سرزمین آذربایجان، با توجه به پیشینه کهن و غنی که از آن برخوردار است گنجینههایی گرانبها از مراسم سنتی را در خود جای داده است. این آیینها ریشه در باورهای عمیق دینی و الهی مردم این منطقه دارد. برخی از سنتها از دوران قبل از اسلام وجود داشته و مردم آذربایجان با تطبیق آیینهای سنتی با آموزههای اسلامی از آنها در زندگیشان بهره جستهاند. آیینهایی مانند چهارشنبه سوری، عید نوروز، شب چله و… که هنوز در استان اردبیل برجاست.
مراسم چهارشنبه سوری: در آموزههای ادیان الهی چهار عنصر آب، خاک، باد و آتش بهعنوان عناصر اربعه تطهیرکننده ناپاکیها شناخته میشود. بههمین دلیل از دوران کهن چهار چهارشنبه آخر سال به نام یکی از این عناصر نامگذاری شده است. (اولین به نام یئل، دومین به نام توپراق، سومین به نام اود و چهارمین به نام سو چهارشنبهسی نامگذاری شده بود.) امروزه تنها در شب آخرین چهارشنبه سال مراسم پریدن از روی آتش و در روز آخرین چهارشنبه در برخی نقاط استان از روی آب رد میشوند که به آن نو اوستی گفته میشود.
۵.۸. صنایع دستی
به مجموعهای از هنر و صنعتها اطلاق میشود که بهطور عمده با استفاده از ماده اولیه بومی و به کمک دست و ابزارهای دستی ساخته شده که در هر واحد آن، ذوق و هنر و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده بهخوبی تجلی مییابد صنایعدستی گویند. این هنرها از دیرباز بهعنوان یکی از شاخصهای مهم علمی، هنری، فرهنگی و اجتماعی توسط استادان و هنرمندان چیرهدست استان ما در زندگی مردم نقش پررنگی داشته است. با تغییرات اجتماعی بهوجود آمده در شیوههای زندگی مردم بسیاری از این صنایع یا کاملاً از بین رفته و یا تنوع و شیوه تولیدشان تغییر کرده است. با اینحال ورنی عشایر مغان و گلیم منطقه نمین مهر اصالت از سازمان فرهنگی هنری یونسکو دریافت کرده است. در استان اردبیل فعالیتهای مربوط به صنایع دستی در بیش از ۶۰ رشته مختلف انجام میشود که به معرفی برخی از آنها پرداخته میشود: نساجی سنتی (جاجیمبافی، شالبافی، نواربافی)، بافتههای داری و زیرانداز (قالی، گلیم، مسند، ورنی، اجاققرافی، خورجین، پلاس، نمدمالی، مفرش، جنه، نمکدانبافی)، پوشاک سنتی (البسههای محلی و سنتی، قالببافی، بافتنیهای سنتی و با پوشهای سنتی)، چاپهای سنتی (چاپ کلاقهای)، سفال و سرامیک (نقاشی روی سفال، سفال نقش برجسته، مهرکاری و کاشی هفت رنگ).
۶. پیشینه تاریخی استان
۶.۱. وجه تسمیه اردبیل
محققان اردبیل را یک شهر کهن و تاریخی میدانند و وجود آن را از زمان زرتشت تصور مینمایند. به عقیده آنها واژه اردبیل در ابتدا آرتاولی بوده که از دو جزء آرتا یعنی مقدس و ویل یعنی شهر ترکیب یافته بود و با توجه به مطالب عبارت اردبیل شهر مقدسی بود که احتمالاً رشد و تکوین اولیه آیین زرتشت در آن صورت گرفته است. همچنین گفته شده اردویل از دو کلمه ارد و ویل تشکیل شده که ارد نام روز بیست و پنجم از هر ماه و نیز نام یکی از ایزدان زردشتی به معنای قانونی و مقدس است و چنانچه در کلمات اردیبهشت و اردشیر آمده و ویل که ریشه بسیار کهن آریایی دارد و هنوز در زبانهای اروپایی استعمال میشود به معنای شهر است. در این صورت اردبیل با تحریف از اردویل به معنای شهر مقدس خواهد بود. نام اردبیل برای نخستین بار در لوحههای گلی سومریان به صورت ارتا ثبت شده است. نام اردبیل در منابع تاریخی بعد از اسلام نیز به صورتهای مختلف (اردویل، اردبیل، ارت ویت، ارت ویل) آمده است.
۶.۲. اردبیل در دوران پیش از تاریخ
با توجه به مدارک موجود باستانشناسی، میتوان گفت منطقه اردبیل حداقل از هزاره ششم قبل از میلاد مسکون بوده است؛ چرا که سراسر منطقه از تپههای باستانی یا به عبارت دیگر مناطق استقراری که روزگاری دژ یا شهرک یا روستا بودند پوشیده شده است مانند شهر یری در مشکینشهر، قلعه اولتان در پارسآباد و یونی یوغون (دژ بهمن) در نیر. از عصر مفرغ آثار ارزندهای از حوالی استان اردبیل کشف شده است، بهطوری که شمشیرهای مسی، خنجرهای مختلف تیر، سر نیزه، حلقه برای گرفتن زه کمان و تیردانهای مسی با قدمت نزدیک به سه هزار سال قبل از میلاد در ناحیه اردبیل پیدا شده است. از هزاره چهارم قبل از میلاد آذربایجان در قلمرو اقوام کاسی، هوری، گوتی و لولویی بوده است. در آغاز هزاره اول قبل از میلاد اردبیل و بخش عمدهای از آذربایجان در قلمرو دو دولت اورارتو و مانتا بودند.
۶.۳. اردبیل در دوران قبل از اسلام
بهطور دقیق مشخص نیست که اردبیل در دوره ماد در قلمرو آنها بوده یا در قلمرو کاسپیها، اما مسلم است که در دوره هخامنشیان در اطراف رود بادی مریز (رود کورا) برای حفظ و حراست مرز ایران اردوگاه مهمی وجود داشته که مرکز آن اردبیل بوده است. این موضوع اهمیت سیاسی و نظامی اردبیل را ثابت میکند. در اواخر دوره هخامنشیان در حمله اسکندر مقدونی مردم اردبیل در کنار آترویات با مهاجمان میجنگیدند که بعد از شکست هخامنشیان تابع دولت آترویاتکان شدند. نام اردبیل در داستان ویس و رامین که از آثار ادبیات مربوط به دوره اشکانیان میباشد نیز آمده که نشانگر قدمت بیش از ۱۵۰۰ ساله اردبیل است.
یاقوت حموی در معجم البلدان بنای این شهر را به فیروز ساسانی که در سالهای ۴۵۹-۴۸۳ میلادی سلطنت میکرد نسبت داده و آن را فیروزگرد نامیده است. وی در کتاب خود اردبیل را مشهورترین شهر آذربایجان خوانده و گفته است که پیش از اسلام کرسی ناحیه بوده و در جای دیگر گویند اردبیل از بناهای فیروز موسوم به باذان فیروز بوده است. این مطالب نشان میدهند که اردبیل یکی از شهرهای قدیمی ایران است و قبل از اسلام قرنهای متمادی کرسی آذربایجان و قسمت مهمی از آن بوده است، ولی حوادث تاریخی بهخصوص حملات طوایف و زلزلههای سخت بارها آن را ویران کرده و آثاری را که امروز میتوانست مدارک گویایی برای تاریخ آن حدود باشد به تاراج مهاجمان داده یا زیر خاک مدفون ساخته است.
۶.۴. اردبیل در دوران اسلامی
در زمان حمله اعراب به ایران و بهویژه هنگام فتح آذربایجان بیشترین تلاش اعراب متوجه مرکز آن، یعنی اردبیل بود. اردبیل در سال ۲۲ هجری قمری به دست سپاهیان اسلام افتاد. این شهر در زمان خلافت بنیامیه (۴۱-۱۳۲ هجری قمری) و همچنین در زمان عباسیان مرکز ایالت وسیع آذربایجان بود. در این زمان شهر دارای پادگان و برج و بارویی بود که طول آن از هر طرف به چهار کیلومتر میرسید.
در سال ۱۹۲ هجری قمری فرقه خرمدینان در این ناحیه علیه خلفای غاصب و ستمگر عباسی به رهبری جاویدان ابن سهلک سر به شورش برداشتند. این قیام بعد از مرگ او به رهبری بابک خرمدین ادامه یافت. عاقبت این قیام در دوره خلافت معتصم هشتمین خلیفه ستمگر عباسی فرو نشانده شد و بابک اسیر گردید و در سال ۲۲۳ هجری قمری در بغداد به دار آویخته شد.
بین سالهای ۲۶۷-۳۱۷ هجری قمری این شهر مرکز حکمرانی طایفه بنیساج بود که حکومت را از مراغه به اردبیل انتقال داده بودند. نخستین سکههایی که نام اردبیل در آن ضرب شده، مربوط به این خاندان است. پس از ساجیان سلسله دیلمی مسافرین جای آن را گرفت، اما دولت آنها نیز زیاد دوام نیاورد.
استان اردبیل امروزی به سبب موقعیت خاص خود، همواره در معرض تهاجم کوئنسیان قفقاز و اقوام دشتهای جنوبی روسیه بوده است. چنانکه ترکان خزر و گرجیان بارها از دربندهای قفقاز به دشتهای اردبیل تاختند. با حضور ترکان سلجوقی در ایران، منطقه ما نیز در قلمرو آنها قرار گرفت و فرهنگ ترکان در میان مردم استان گسترش یافت. اردبیل در زمان حمله مغول نیز مرکز حکومت آذربایجان بود که غارت شد. ابن حوقل در کتاب صوره الارض مینویسد: «…مردم اردبیل در برابر مغولان به شدت مقاومت کردند و یک بار نیز آنها را شکست دادند. ولی سرانجام تسلیم شدند.»
در دوره ایلخانان به دلیل رشد و گسترش تصوف، خانقاههای زیادی در نواحی مختلف ایران بنا شدند که مهمترین آنها خانقاه شیخ صفیالدین در اردبیل بود. بزرگی مقام شیخ صفیالدین در عرفان باعث شد که اردبیل کعبه آمال و قبله صوفیان شود. علاوه بر مردم، حاکمان و بزرگان نیز احترام خاصی به شیخ صفیالدین و فرزندان آنها میگذاشتند، بهطوری که معروف است امیر تیمور لنگ در ملاقات با شیخ خواجه علی در اردبیل هزاران اسیر عثمانی را به درخواست ایشان آزاد کرد.
۶.۵. اردبیل در دوران معاصر
شاه اسماعیل نواده شیخ صفی برای تشکیل حکومت واحد ایرانی از اردبیل قیام کرد و همه والیات را مطیع خود ساخت. شورشها را خواباند و ملوکالطوایفی را از بین برد. نخستین اقدام او رسمی کردن مذهب شیعه در ایران بود. بنابراین، اردبیل خاستگاه مذهب شیعه و تشکیل دولت ملی در ایران به شمار میرود.
در دوران صفوی از آنجا که حکمران اردبیل از خاندان صفوی انتخاب میشد و این شهر مدفن اجداد صفویان بود آن را مقدس میخواندند، بهعلاوه در زمان صفویان هر کس گناهی میکرد از ترس مجازات به اردبیل پناهنده میشد و از هر گونه آسیبی در امان بود. از اینرو، اردبیل به دارالامان و در برخی منابع به دارالرشاد معروف شد.
اردبیل در دوره صفوی از لحاظ سیاسی و اقتصادی سرآمد شهرهای ایران بود. در آغاز دوره قاجار عباس میرزا نایبالسلطنه شاه قاجار مرکز ستاد سپاهیان خود را در اردبیل قرار داد و به کمک افسران فرانسوی قلعهای در برابر هجوم قوای روسیه بنا کرد که بعدها تبدیل به زندان شد.
در جنگ ایران و روسیه در ۱۲۱۸ هجری قمری قوای روس به اردبیل حمله کرد و تا تنظیم عهدنامه ترکمنچای این شهر در اشغال بیگانه بود. در زمان اشغال همه اشیای قیمتی و بیهمتای مقبره شیخ صفیالدین و زینتآلات دیگر مقبرهها و کتابهای مهم کتابخانه اردبیل که شاه عباس وقف کرده بود و از کتابهای خطی نفیس و بینظیر و بیهمتا بود غارت شد.
پس از ولیعهدنشین شدن تبریز در دوره قاجار اردبیل از رونق افتاد، ولی مردم استان اردبیل در تحولات مهم بعدی از جمله ۱۳۲۰ هجری شمسی، ملی شدن صنعت نفت، وقوع انقلاب اسلامی، دوران جنگ و سازندگی همپای مردم آذربایجان و ایران اسلامی در حفظ هویت ایرانی-اسلامی تلاش زیادی کردهاند.
مغان بخش شمالی استان که سابقاً موغا یا مغگان یا موقان نام داشته با داشتن مناطقی مانند باجروان، ورتان، برزند و اولتان و سابقه تاریخی بسیار طولانی دارد. بیلهسوار یکی از بخشهای مغان با داشتن تپههای مربوط به قبل از اسلام از نظر تاریخی حوادث بسیاری را شاهد بوده است که میتوان از هجوم و حمله اقوام ترک اوغوز، و حملات روسها در جنگهای دورههای مختلف نام برد. وجود آثاری همچون قیز قلعهسی، قبرستانی به نام گوور و تپههای باستانی مربوط به دوره اشکانی و اجاق برزند و آلازار، گرمی را به یکی از مراکز مهم تاریخی تبدیل کرده است. همچنین اصلاندوز محل جنگهای ایران و روس در دوره قاجار دارای تپههای قدیمی از جمله تپه نادری و گورستانهای تاریخی یکی دیگر از بخشهای تاریخی مغان محسوب میشود.
در جنوب مغان، منطقه خیاو قدیم یا مشکینشهر امروزی قرار دارد که مدنیت بزرگی در این حوالی بوده که هنوز تقریباً دستنخورده زیر خاک مدفون است. قدمت خیاو را بهدلیل وجود قبور زردشتیان و سنگ نبشتههای ساسانی و قلعههایی چون قهقهه، دیو قالاسی، کهنه قلعه و قلعه ارشق میتوان به قبل از قرون اسلامی رساند. در دوره قاجار بهویژه در جنگهای ایران و روسیه این شهر از مراکز بسیار مهم برای استقرار سپاه عباس میرزای ولیعهد بوده است. در سال ۱۲۷۵ هجری قمری لشکریان روس پس از جنگ سختی با توپ و تفنگ و تجهیزات کامل شهر را بهمدت ۶ ماه محاصره کرده و پس از سرکوب ایلات شاهسون که بهشدت مقاومت میکردند، اموال مردم بهعنوان غرامت توسط روسها به یغما رفت.
سابقه مدنیت در خلخال، واقع در بخش جنوبی استان به هزاره دوم قبل از میلاد باز میگردد. در قرنهای دوم و سوم هجری در کتب جغرافیایی آن دوره مورخان و جغرافیدانان درباره خلخال مطالبی آوردهاند. در معجم البلدان (اواخر قرن ششم هجری) آمده است: «در ولایت خلخال قلعهای بلند قرار دارد که مردم آن هنگام حمله مغول به آنجا عزیمت کردند» وجود کاروانسراهای تاریخی، امامزادهها، مساجد و پلها از جمله پل پردیس (مربوط به دوره ساسانی)، غارها و حمامهای تاریخی حاکی از مدنیت طولانی در این منطقه است.
۷. دفاع مردم استان از ایران اسلامی
مردم مسلمان و انقلابی این استان از دوره صفویه که مذهب تشیع از اردبیل رسمیت یافت، همواره ولایتمدار و در عرصههای مختلف تحت تأثیر مکتب حسینی در برابر هر گونه ظلم و ستم خارجی و داخلی ایستادهاند و با نثار خون خویش در حوادثی مانند جنگ چالدران، جنگهای ایران و روسیه، اشغال آذربایجان در جریان جنگ جهانی اول و دوم و مبارزه با فرقه جداییطلب دوم کرات از هویت دینی و ملی خود دفاع کردهاند.
در دوره حکومت پهلوی نیز در کنار روحانیت و دیگر انقلابیون به مخالفت با اقدامات استبدادی و ضد مذهبی رژیم پرداختند اعتراض آیتالله سید یونس اردبیلی به کشف حجاب دوره رضاشاه نمونه بارز این ادعاست. استان اردبیل با تقدیم شهدای گرانقدری در دوران انقلاب و دفاع مقدس نقش بزرگی در وقوع و استمرار انقلاب اسلامی ایفا کرده است.
اردبیل و جنگ تحمیلی: در طول ۸ سال دفاع مقدس مردم غیرتمند اردبیل در تمامی مراحل جنگ حضور فعال داشتند. از ابتدا تا پایان دفاع مقدس با اعزام دهها هزار نیرو به جبهههای نبرد و شرکت در عملیاتهای مختلف حضور مؤثر داشتند. سپاه اردبیل از فعالترین یگانها در طول هشت سال دفاع مقدس بود که در حدود ۳۵,۰۰۰ نفر نیرو به جبهه اعزام کرد. دومین یگان رزمی تیپ پیاده ارتش مستقر در اردبیل که منتسب به لشکر زرهی قزوین بود در اوایل جنگ در مناطق جنگی رشادتهای به یادماندنی از خودشان نشان دادند. سومین یگان عملکننده در استان اردبیل، نیروهای جان بر کف جهاد سازندگی بودند که در قالب جهاد آذربایجان شرقی از شروع جنگ تا پایان آن همواره در مناطق جنگی جهت سنگرسازی حضور داشتند.
رزمندگان اردبیل نقش مؤثری نیز در لشکر ۳۱ عاشورا بر عهده داشتند که از جمله آنها میتوان به گردانهای حماسهساز حضرت علی اصغر (ع) و حضرت ابوالفضل (ع) و همچنین گردان حضرت قاسم (ع) که منتسب به اردبیل بود و با نبردهای غرورانگیز خود در عملیاتهای مختلف از جمله کربلای ۵ نقش بسیار تأثیرگذاری در پیروزی این عملیات بزرگ داشت، اشاره کرد.
مردم غیور استان در اعزام نیروها و همچنین پشت جبهه در امر پشتیبانی همیشه فعال بودند. در این میان میتوان از مساجد به عنوان مهمترین پایگاه جذب نیرو نام برد. بهطوری که اولین پایگاههای بسیج نیز در مساجد شکل گرفت. وجه مشترک تمامی نیروهای داوطلب، ارتباط با مساجد و پایگاههای بسیج محلات بود که مساجد نقش اصلی پشتیبانی خطوط نبرد را نیز بر عهده داشتند و مطمئنترین و سادهترین راه کمکرسانی مردم به جبههها محسوب میشدند. ترویج فرهنگ ایثار و شهادت که ریشه در مذهب و پویایی مساجد داشت نیز موجب تداوم این فعالیتها میشد و هر فردی که شهید میشد، ضمن آنکه همگی در مراسم تشییع آن شهید حضور فعال داشتند از نظر روحی نیز ضربه مهلکی بر دشمنان وارد میآوردند و افراد بیشتری را راهی جبهههای نبرد حق علیه باطل میکردند که در آن میان، حضور جوانان بسیار چشمگیر بود. اعزام صدها کاروان کمکهای مردمی به جبههها و اهدای خون از اقدامات پشتیبانی مردم استان اردبیل بود. در دوران سازندگی نیز جوانان با غیرت استان در عرصههای مختلف اقتصادی و تولیدی فعال بوده و حمایت بیدریغ خود را از اسلام و انقلاب و پیشرفت کشور به نمایش گذاشتهاند.
شهید مرحمت بالازاده، حسین فهمیده آذربایجان: وی به خاطر سن کمی که داشت مسئولان با آموزش و اعزام او به جبهه مخالفت میکنند، اما شهید بالازاده به دلیل عشق و علاقهاش به نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام (ره) و دفاع از کیان ایران اسلامی، به نهاد ریاست جمهوری رفت و پس از دیدار با رئیس جمهور وقت (که آن زمان مقام معظم رهبری رئیس جمهور بودند) حکم جهادش را از ایشان گرفت و بعد از ۳ سال جنگ در جبههها سرانجام در ۲۱ اسفند ۱۳۶۳ در عملیات بدر در جزایر مجنون به فیض شهادت نائل شد.
۸. توانمندیهای گردشگری
۸.۱. جاذبههای طبیعی
کوهها و مناطق ییلاقی: در استان اردبیل کوههای متعددی وجود دارد که از مهمترین کوهها با قابلیتهای گردشگری میتوان به موارد زیر اشاره کرد: کوهستان سبلان، رشتهکوه صلوات داغ، کوههای باغرو و بزغوش. دامنهها و درههای این کوهها با برخورداری از طبیعت دستنخورده و زیبا، وجود مجموعه متنوع از اشکال فرسایشی، پدیدههای زمینشناسی مشخص، صخرهها و پرتگاههای اعجابانگیز، زیباترین مناظر طبیعی را در خود جای دادهاند. از میان این کوهها، توده سبلان به تنهایی بزرگترین مجموعه طبیعتگردی استان است. برخی از مهمترین زمینههای طبیعتگردی آن عبارتاند از: گردشگری ییلاقی در دامنههای سرسبز سبلان، وجود درههای مویل و شیروان درسی، صخرهنوردی در دیوارههای طبیعی این درهها، قابلیت اسکی و ورزشهای زمستانی در بیستآلوارس اسکی، بازدید از عشایر مستقر در مناطق ییلاقی.
آبهای معدنی: آبهای معدنی گرم و سرد یکی از برجستهترین پدیدههای گردشگری میباشد. استان ما بهویژه منطقه آتشفشانی سبلان از نظر فراوانی چشمههای معدنی در سطح کشور بینظیر و معروف بوده و هر ساله پذیرای میلیونها گردشگر داخلی و خارجی است. علاوه بر تعدد چشمههای معدنی، مرتفعترین و برآبترین و مرتفعترین چشمههای آب معدنی نیز در استان ما واقع شدهاند. آبهای معدنی استان بهصورت مجتمعهای آبدرمانی در سرعین، سردابه، نیر، ارجستان، موئیل، شمال سبلان (مشکینشهر) و خلخال در سطح استان پراکنده شدهاند.
جنگلها: مهمترین جنگلها با کاربرد گردشگری در استان اردبیل شامل پارک جنگلی فندقلو، پارک جنگلی مشکینشهر و جنگلهای بین شهرستان خلخال و استان گیلان است. در این میان جنگل فندقلوی نمین بهدلیل دارا بودن یکی از قابلیتها در سطح بینالمللی اهمیت دارد. نمونهای از این قابلیتها عبارتاند از: دسترسی مناسب به گردنه حیران و شهر آستارا، آب و هوای ییلاقی، چشمانداز جنگلی، امکان ایجاد زنجیره گردشگری، نزدیکی به فرودگاه اردبیل، داشتن بیست اسکی روی چمن، دهکده گردشگری و تله کابین. بیستهای روی چمن نمین بعد از تمام کار بزرگترین بیستهای روی چمن کشور خواهد شد.
دریاچهها: مهمترین دریاچههای استان با قابلیت گردشگری شامل دریاچههای نئور، شورابیل و دریاچه قله سبلان میباشد. دریاچه شورابیل: دریاچه شورابیل در جنوب شهر اردبیل یکی از مناطق نمونه گردشگری استان است. این دریاچه امکانات تفریحی، ورزشی و فرهنگی بسیاری دارد از جمله: اسکله قایقرانی، دو میدانی، دوچرخه سواری، هتلهای مجهز و زیبا، گنجینه تاریخ طبیعی، نمایشگاه بینالمللی و بازارچه صنایع دستی، مجموعه شهربازی، رستوران روی آب دریاچه و… که میتواند مورد استفاده گردشگران قرار گیرد. این مجموعه، مجتمع تفریحی کوثر نامیده شده است. سالانه دهها هزار نفر گردشگر در داخل استان از این دریاچه دیدن میکنند، بهطوریکه پس از شهر سرعین رتبه دوم پذیرش گردشگران در استان اردبیل را داراست. دریاچه نئور: این دریاچه در ۴۸ کیلومتری جنوب شرقی اردبیل و در ارتفاع ۲۷۰۰ متری از سطح دریا قرار گرفته است. وسعت دریاچه بیش از ۲۲۰ هکتار و مشتمل بر دو دریاچه کوچک و بزرگ است که در فصل برای (بهار) به هم میپیوندند و دریاچه واحدی را تشکیل میدهند. بیشترین عمق دریاچه ۵/۵ متر و میانگین زرفای آن ۳ متر است. ماهی قزلآلای این دریاچه شهرت جهانی دارد. با توجه به موقعیت و توانهای طبیعی این دریاچه میتوان با برنامهریزی صحیح از آن در جهت گسترش فعالیتهای گردشگری و رفاه اجتماعی بهرهبرداری کرد. از کاربردهای مختلف گردشگری و تفریحی این دریاچه، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: جنگلکاری مصنوعی در حاشیه دریاچه، بهرهبرداری از سطح دریاچه برای فعالیتهای ورزشی از جمله اسکی روی آب در تابستان، بهرهگیری از فضای سبز حاشیه دریاچه و موقعیت طبیعی بسیار مناسب آن در جهت استفاده مسافران و مردم محل، پرورش ماهی و صید انفرادی با قالب، ایجاد مراکز تفریحی سالم و فعالیتهای ورزشی زمستانی از جمله اسکی در ارتفاعات و روی دریاچه یخ زده.
تالابها: در استان اردبیل دهها تالاب کوهستانی و دشتی در کوههای سبلان و باغرو و جلگههای حد فاصل آنها شکل گرفته است. این زیستگاههای آبی که اکثراً آب شیرین دارند، از نظر ذخیره و تأمین آب، زیستگاه پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی و جذابیتهای گردشگری اهمیت دارند. تالاب شورگل، ملاحمد، قرهسو، پتهخور، نوشهر و آلوچه از تالابهای مهم استاناند.
رودخانهها و آبشارها: وضعیت خاص آب و هوایی و ناهمواری در استان اردبیل موجب پیدایش رودها و آبشارهای زیبایی گردیده است که در صورت فراهم آوردن امکانات مناسب در زمینه ورزشهای آبی میتوان گردشگران زیادی را به منطقه جذب کرد، مانند رودهای درهرود، بالیخلی چای، خیاوچای، آرازچای، خلخال و آبشارهای گورگور، سردابه، آلوارس و آقباغ.
غارها: در استان اردبیل بهخصوص در منطقه خلخال غارهای کوچک و بزرگ متعددی با جاذبههای گردشگری وجود دارد که مهمترین آنها عبارتاند از: غار یخگان، غار هفت خانه (یدی اولر)، غار جلالآباد.
۸.۲. جاذبههای انسانی
جاذبههای یادمانی-تاریخی: استان اردبیل در محدوده کنونی خود، انبوهی از یادمانهای تاریخی و باستانی دارد، این جاذبههای یادمانی و تاریخی از نظر گردشگری عبارتاند از: دلمنهای پیشاز تاریخ (مساکن اولیه انسانها در یک کیلومتری شمال نمین)، قلعههای باستانی و تاریخی: قلعه قهقهه در مشکینشهر، کهنه قلعه، قلعه اولتان و قلعه بوبنی یوغون، تپههای تاریخی و باستانی: تپه نادری، کرکرق، دمبرچی و ایلانجیق، کاروانسراها: شاه عباسی نیر، قانلی بلاغ.
پلهای تاریخی: اردبیل بهدلیل استقرار در مسیر راههای ارتباطی شمال، جنوب، شرق و غرب بهطور طبیعی یک بنگاه ارتباطی تاریخی بهشمار میرفته است. در همین حال وجود رودخانههای زیاد با رژیم طغیانی در محدوده این منطقه، احداث راهها و پلهای ارتباطی را ضروری میساخت. برخی از مهمترین پلهای استان عبارتاند از: هفت چشمه، پل کلخوران، نادری، پل قرمز و پل نوجهده.
خانههای تاریخی: خانه رضازاده، خانه هاشم ابراهیمی از دوره زندیه، خانه یوسف صادقی و خانه صارمالسلطنه نمین.
حمامهای تاریخی: حمام تاریخی شیخ، حمام تاریخی نصر.
سنگنوشتهها: سنگنوشته مشکینشهر، سنگنوشته روستای مشکول خلخال و سنگنوشته روستای اورارتو و روستای اباذر.
جاذبههای مذهبی-تاریخی: مهمترین جاذبههای مذهبی-تاریخی استان مجموعه خانقاهی و آرامگاهی شیخ صفیالدین اردبیلی است. این مجموعه یکی از مظاهر زیبای فرهنگ ایران است که در سال ۱۳۸۹ بهعنوان اثری ارزشمند به ثبت جهانی یونسکو رسیده است. بناهای تاریخی این مجموعه که از آثار قرن هفتم هجری است، در طول بیش از ۴ سده شکل گرفته و توسعه پیدا کرده است. اهمیت این بقعه نه تنها به خاطر جنبه زیارتی آن بلکه به واسطه ویژگیهایی است که در ابعاد هنری و معماری تاریخی آن نهفته است. از بخشهای اصلی این مجموعه میتوان به موارد زیر اشاره کرد: شاهنشین، عمارت چینیخانه، تالار دارالحفاظ (قندیلخانه)، مسجد جنبسرا، خانقاه، جلهخانه، شهیدگاه، حرمخانه و آرامگاه شیخ صفیالدین و شاه اسماعیل اول و قالی اردبیل. از دیگر جاذبههای مذهبی-تاریخی استان میتوان به موارد زیر اشاره کرد: بقعه شیخ امینالدین جبرائیل، بقعه شیخ حیدر، بقعه کورائیم، بقعه شیخ بدرالدین، امامزاده عبدالله کلور، امامزاده پیر، امامزاده سید سلیمان فخرآباد، مساجد: مسجد جامع عتیق، مسجد اعظم، مسجد کلخوران و مسجد جمعه.
جاذبههای فرهنگی: آداب و رسوم مانند ادبیات شفاهی و فولکلور، ادبیات سنتی، جشنها، سوگها، جشنوارهها، مراسم سنتی و جاذبههای زندگی عشایری، از جاذبههای فرهنگی استاناند که در درس فرهنگ عامه با آن آشنا شدید.
جاذبههای اقتصادی: بازار تاریخی شهر اردبیل، بازار سنتی شهرهای مشکینشهر و گرمی و بازارچه مرزی بیلهسوار از جاذبههای اقتصادی استاناند. قسمتهای اصلی بازار تاریخی اردبیل که بافت قدیمی آن تا حدودی حفظ شده است، از راستههای بیرعبدالملک، قیصریه، کفاشان، علافان، زرگران و… تشکیل شده و سرای خشکبار از مهمترین سراهای آن میباشد. بازار اردبیل در دوران صفویه بهدلیل تجارت ابریشم و حضور کاروانیان در این بازار جایگاه ویژهای داشته است.
موزهها: موزههای استان عبارتاند از: موزه صنایع دستی استان، موزه تاریخ طبیعی استان، موزه باستانشناسی، موزه مردمشناسی، حمام تاریخی شیخ، موزه باستانشناسی خلخال (حمام تاریخی نصر)، موزه نمین (خانه صارمالسلطنه).
۸.۳. راهکارهای توسعه گردشگری در استان
با توجه به اینکه گردشگری یکی از محورهای توسعه استان معرفی شده است به منظور توسعه پایدار و یکپارچه استان از بعد گردشگری در این قسمت به برخی از راهکارهای لازم جهت توسعه این بخش اشاره میشود: ایجاد مراکز آموزش تخصصی برای تأمین نیروی انسانی ماهر در زمینه گردشگری، بهبود زیرساختهای مناسب جهت افزایش ماندگاری مسافران.
۸.۴. محدودیتها و مشکلات توسعه گردشگری در استان
محدودیت توسعه زیستمحیطی در برابر توسعه گردشگری در منطقه سبلان، محدودیت جغرافیایی و اجتماعی برای توسعه گردشگری، آسیبپذیری توسعه گردشگری با توجه به محدود بودن دوره زمانی حضور گردشگران در استان بهخصوص سرعین.
۹. توانمندیهای اقتصادی
۹.۱. کشاورزی
براساس سالنامه آماری سال ۱۳۸۸ بیش از ۳۴/۲ درصد شاغلان ۱۰ ساله و بیشتر استان در این بخش فعالیت داشتهاند. از طرف دیگر با توجه به سهم نسبی مساحت استان از مساحت کل کشور (۱/۱ درصد)، ملاحظه میشود که تراکم نسبی تمرکز اراضی زیرکشت در این استان بهمراتب بیشتر از متوسط مشابه آن در کشور بوده و این استان یکی از قطبهای کشاورزی و باغداری کشور است.
توانمندیهای استان در بخش کشاورزی: برخورداری از تنوع محیطی و آب و هوایی، بارندگی مناسب سالانه، منابع آب و خاک مناسب، اراضی پست جلگهای و دشتها، برخورداری از قابلیتهای بسیار مهم در بخش کشاورزی، کشت و صنعت، دامپروریهای مغان و پارسآباد بهعنوان دو قطب مهم تولید کشاورزی در استان و نیز مراکز تحقیقات کشاورزی، وجود رودخانههای دائمی و پرآب ارس و قزلاوزن در داخل حوضههای آبریز استان.
زراعت: زراعت، از نظر ایجاد اشتغال، تولید، ایجاد ارزش افزوده و از نظر گسترش در سطح استان اهمیتی بهمراتب بیشتر از سایر فعالیتهای بخش کشاورزی دارد و یکی از مهمترین رشته فعالیتهای نظام اقتصادی استان است. استان ما با داشتن ۴/۴ درصد اراضی زراعی کشور جایگاه ویژهای را در تولید محصولات زراعی دارد. مهمترین فراوردههای زراعی استان عبارتاند از: گندم، جو، عدس، یونجه، سیبزمینی، پنبه، چغندرقند، پیاز، ذرت و حبوبات. براساس آمار سال زراعی ۱۳۸۸، استان اردبیل در تولید عدس رتبه دوم کشور، در تولید سیبزمینی رتبه دوم، در تولید کلزا رتبه سوم، در تولید سویا رتبه سوم و در تولید جو رتبه پنجم کشور را داراست.
باغداری: فعالیت باغداری در استان ما در مقایسه با کل کشور رواج کمتری دارد، چنان که از کل مساحت اراضی زیرکشت استان، حدود ۴/۱۵ درصد (۲۹/۱ هزار هکتار) زیرکشت محصولات باغی است. از نظر تولیدات نیز رتبه ۱۴ کشور را به خود اختصاص داده است. شهرستان مشکینشهر، جلگه مغان، خلخال و کوثر از نقاط مهم باغداری استاناند، بهطوریکه محصولات تولید شده در تاکستانها و باغات میوه این نواحی بهخصوص سیب، علاوه بر تأمین مصرف داخلی استان، به نواحی دیگر نیز فرستاده میشود. کاشت انگور در مشکینشهر توسط مجتمع کشت و صنعت مغان موجب توسعه باغداری در سطح استان شده است. مهمترین تولیدات باغی استان شامل سیب (۱۲۲۴۸ تن)، گردو (۴۷۰۵ تن)، هلو (۴۲۰۷۷ تن)، انگور (۱۴۶۷۶ تن) و شلیل (۱۹۹۷۴ تن) است.
دامپروری: با توجه به ویژگیهای طبیعی و آب و هوایی استان، فعالیت دامپروری از جمله فعالیتهای تولیدی در بخش کشاورزی است که بهصورتی نسبتاً گسترده در همه نواحی رواج دارد و در مجموع، استان اردبیل را به یکی از کانونهای دامپروری کشور تبدیل کرده است. بهطوری که سهم نسبی استان اردبیل از جمعیت دامی کشور در حدود ۴/۱ درصد است. مهمترین دامهای استان اردبیل عبارتاند از: گوسفند، بز، گاو، گاومیش، اسب، شتر یککوهان و شتر دو کوهان. فعالیتهای دامداری در سطح استان اردبیل به دو شکل انجام میشود: دامداری سنتی متکی بر رمهگردانی در سطح مراتع استان و بستر جزای مزارع که عموماً شامل دام سبک است. تراکم بیشتر این نوع دامداری در نیمه شمالی استان است. دامداری صنعتی و نیمه صنعتی (دامداری ایستاده) متکی بر تعلیف با علوفه دستی که عموماً شامل دام سنگین است. در زمینه طیورداری نیز نگهداری و پرورش طیور نظیر مرغ، بوقلمون، اردک و غاز رواج دارد. در ارتباط با فعالیت زنبورداری استان ما از توان بالایی برخوردار است بهطوریکه بیش از ۵۰۶۰ کندوی زنبور عسل فعال در استان وجود دارد که حدود ۱۱/۵ درصد از کل تعداد کندوهای عسل فعال کشور را تشکیل میدهد. پیرامون دامنههای سبلان، یعنی شهرهای مشکینشهر، اردبیل و نیر نقاط عسلخیز استان هستند. حدود ۹۹ درصد کندوهای عسل استان، کندوهای مدرن و تنها ۱ درصد آنها کندوی بومی است.
آبزیپروری: یکی دیگر از توانهای استان فعالیت آبزیپروری است. که با در نظر گرفتن منابع آبی زیاد با سرمایهگذاری در این بخش میتوان نسبت به تأمین پروتئین مورد نیاز از این نوع فرآورده اقدام کرد. میزان تولید آبزیان استان در سال ۱۳۸۸ شامل ۱۸۸ تن ماهی گرمآبی، ۹۵۹ تن ماهی سردآبی و ۱۰۲ تن ماهی منابع آبی بوده است.
۹.۲. صنعت و معدن
معدن: وضعیت خاص زمینشناسی استان اردبیل، استعدادهای کانیسازی منطقه، قرار گرفتن در منطقه جهانی مس و تشابه آن با مناطق زنجان و سونگون هر بیانگر آن است که استان اردبیل دارای توانهای بالقوه بالایی در زمینه مواد مصرفی مختلف است. با انجام سرمایهگذاری مناسب در زمینه اکتشاف و بهرهبرداری از معادن استان میتوان دستاوردهای معدنی مناسب بهخصوص در مورد فلزات استراتژیک مانند طلا، مس، سرب، روی، مولیبدن و غیره بهدست آورد. تعداد کل معادن قابل بهرهبرداری استان بالغ بر ۹۲ معدن است. معادن مواد و مصالح ساختمانی (سنگ لاشه و بوکه معدنی) از مهمترین مواد معدنی استاناند. علاوه بر موارد فوق، بهطور محدود منابع نفت و گاز در مناطقی از مغان، منابع رادیواکتیو در مناطق شمال مشکینشهر و منابع زمین گرمایی در نواحی آتشفشانی سبلان نیز وجود دارند که منابع انرژی زمین گرمایی بهعنوان انرژی نو از اهمیت و ارزش بیشتری برخوردار است.
صنعت: در استان اردبیل هفت ناحیه صنعتی شامل نواحی صنعتی روحکندی در شهرستان بیلهسوار، شکرآب در شهرستان گرمی، توجهده در شهرستان نمین، پارسآباد، مشکینشهر، نیر و رضی وجود دارد. از این تعداد برخی فعال و برخی در حال مطالعه و اجرا میباشند. در حال حاضر در استان اردبیل هشت شهرک صنعتی شامل شهرکهای صنعتی اردبیل ۱، اردبیل ۲، پارسآباد، خلخال، گرمی، کوثر، مشکینشهر و ساوالان (شهرک تخصصی آب در نیر) فعالیت دارند.
علل توسعهنیافتگی استان در بخش صنعت: با وجود توانهای قابل ملاحظه در استان اردبیل، اهمیت نسبی بخش صنعت در نظام اقتصادی استان پایینتر از اهمیت نسبی این بخش در نظام اقتصادی کشور است و تا صنعتی شدن استان راه درازی در پیش است که از جمله دلایل این امر، بافت اجتماعی روستایی و غالب بودن کشاورزی در اقتصاد منطقه است.
۹.۳. صنایع دستی
صنایع دستی نقش مهمی در ایجاد اشتغال در سطح استان دارد بهطوری که هماکنون بالغ بر ۱۲۰,۰۰۰ نفر بهطور رسمی و تعداد زیادی بهصورت غیررسمی در این بخش فعالیت دارند. مهمترین صنایع دستی استان عبارتاند از: قالیبافی، ورنیبافی و جاجیمبافی که تقریباً منحصر به فرد است، در مناطقی همچون مغان و خلخال، بافت گلیم و مسند، کار خاص هنرمندان بخشهای نمین، عنبران، گرمی و خلخال است.
۹.۴. تجارت و بازرگانی
تجارت و بازرگانی داخلی: استان اردبیل با دارا بودن زیرساختهای مناسب برای تسهیل و روانسازی بازرگانی داخلی نظیر تأسیسات مرتبط با سردخانهها، انبارهای مکانیزه و سیلوها، نمایشگاه بینالمللی اردبیل و همچنین وجود زنجیرههای تأمین و توزیع کالاها و خدمات جایگاه مناسبی را در کشور به خود اختصاص داده است. از مهمترین بخشهای فعالیتی در استان میتوان به صنعت و معدن، کشاورزی، خدمات و گردشگری اشاره کرد که بخش کشاورزی از جنبههای برجسته فعالیتی در استان در بین سایر استانهای دیگر بهشمار میرود.
تجارت و بازرگانی خارجی: استان اردبیل به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم و تنها ورودی به بازار کشورهای آسیای میانه و حوزه قفقاز، داشتن مرز مشترک با کشور جمهوری آذربایجان از طریق ۴ شهرستان استان به طول ۲۸۲/۵ کیلومتر بهعنوان فرصت ترانزیتی و تجاری قابلیتهای فراوانی در جهت گسترش بازرگانی خارجی دارد. از زیرساختهای تجارت خارجی موجود در داخل استان میتوان به وجود فرودگاه اردبیل، گمرک اردبیل و گمرک بیلهسوار در مرز ایران و آذربایجان اشاره کرد. همچنین وجود تشکل فعالان تجارت خارجی استان که در قالب اتاق بازرگانی، صنایع و معادن استان انسجام یافتهاند، از دیگر زیرساختهای تجارت و بازرگانی خارجی استان محسوب میگردند. کالاهای کشاورزی، محصولات سنگی و ساختمانی و محصولات پلاستیکی سهم عمدهای از سبد کالاهای صادراتی استان را تشکیل میدهند. بیش از ۹۰ درصد کالاهای صادر شده از استان به مقصد جمهوری آذربایجان و بقیه به کشورهای مشترکالمنافع صادر میشود.
۱۰. شکوفایی استان پس از پیروزی انقلاب اسلامی
۱۰.۱. فعالیتهای صنعتی و معدنی
قبل از انقلاب اسلامی، بخش صنعت و معدن استان اردبیل وضعیت مطلوبی از نظر امکانات و زیرساختها نداشت. بهعبارت دیگر استان اردبیل فاقد تأسیسات صنعتی و معدنی بوده و کل صنعت استان در واحدهای آجرپزی، آردسازی و واحدهای شرکت کشت و صنعت مغان و… خلاصه میشد. پس از انقلاب شکوهمند اسلامی ایران نیز به علت مشکلات سیاسی مخصوصاً جنگ تحمیلی، تحول عمدهای در صنعت استان رخ نداد. اما پس از استان شدن اردبیل و با شروع برنامه اول توسعه اقتصادی، مسئولان منطقه در صدد توسعه صنعتی استان برآمدند و با تشکیل ادارات کل اقتصادی مخصوصاً اداره کل صنایع و معادن و شرکت شهرکهای صنعتی، رغبت و علاقه برای سرمایهگذاری افزایش یافت بهطوری که با راهاندازی واحدهای صنعتی بزرگ در کنار واحدهای صنعتی و معدنی کوچک، کارخانجاتی مانند: سیمان، لاستیک، خودرو، شیرخشک صنعتی، رنگ و ابزار آلات صنعتی، ریسندگی، پنبه پاککنی، فولاد، نئوبانسازی، قطعات خودرو و… احداث و به مرحله بهرهبرداری رسید.
۱۰.۲. فعالیتهای عمرانی
فعالیتهای عمرانی استان اردبیل را میتوان به چهار بخش دستهبندی کرد: ۱- عمران عشایری، ۲- عمران روستایی، ۳- عمران شهری، ۴- حمل و نقل.
عمران عشایری: پس از پیروزی انقلاب اسلامی اقدامات مهمی در جهت توسعه و عمران عشایر غیور استان انجام گرفته است. برخی از اقدامات مهم انجام گرفته در این زمینه عبارتاند از: احداث و بازسازی راههای عشایری، احداث منابع آب و تصفیه خانه مدرن، سازماندهی آبهای آشامیدنی و بهسازی چشمهها، آبرسانی سیار در مسیر کوچ برای ۲۰۰۰ خانوار، برگزاری جشنوارههای عشایری، تشکیل گروههای تعاونی و صندوق اعتبارات زنان عشایر، بیمه دام و…
عمران روستایی: روستاهای استان از نظر عمران در سالهای قبل از انقلاب اسلامی در وضعیت نامناسبی بودند، بهطوری که از کل روستاهای استان، فقط ۳۰ روستا دارای آب لولهکشی و ۲۰ روستا دارای عمق روشنایی برق بودند. راه روستایی درجه یک آسفالته تا سال ۱۳۵۷ اصلاً وجود نداشت و به هیچ روستایی گاز رسانی نشده بود، اما در اولین سالهای انقلاب اسلامی فعالیتهای عمرانی در روستاهای ایران، همانند سایر استانهای کشور توسط نهاد انقلابی جهاد سازندگی (جهاد کشاورزی) آغاز شد و تاکنون توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ادامه یافته است، بهگونهای که تا سال ۱۳۸۷ به ۶۳۴ روستا آب رسانی، به ۱۵۰ روستا برقرسانی و به ۱۷۷ روستا گاز رسانی شده است. مجموع طول راههای روستایی استان نیز تا سال ۱۳۸۷ به بیش از ۲۲۵ کیلومتر رسیده است. در سال ۱۳۵۷ تعداد روستاهای دارای تلفن خانگی فقط یک روستا بوده که این رقم به ۱۵۷۰ روستا افزایش یافته است.
عمران شهری: در بخش عمران شهری، اقدامات زیادی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی صورت گرفته است و میزان پیشرفت در بخشهای خدماتی از جمله مخابرات، آب و برق و گاز به هیچ وجه با سالهای قبل از انقلاب قابل مقایسه نیست. علاوه بر آن در سالهای اخیر برنامه عمران شهری در شهرستانهای استان آغاز نشده که این برنامهها شامل احداث، تعریض، بهسازی معابر و میادین، خیابانها و بلوارها از جمله آسفالت، جدولگذاری و… مطابق طرح تفصیلی یاهادی شهری انجام میشود.
حمل و نقل: راه بهعنوان زیرساخت حمل و نقل، اصلیترین عامل رشد و توسعه منطقه محسوب میگردد بهنحوی که سایر عوامل توسعهیافتگی از قبیل صنعت و معدن و کشاورزی در گرو وجود زیرساختهای حمل و نقل مناسب میباشد. از اینرو توسعه راههای ارتباطی در استان ما نیز از اهمیت خاصی برخوردار است. با دقت به جدول ۳-۶ در مییابیم که طول شبکه راههای اصلی و فرعی و راههای روستایی استان از ۱۳۸۴ کیلومتر در سال ۱۳۵۷ به ۴۳۳۸/۵ کیلومتر در سال ۱۳۸۳ رسیده است. با توجه به اینکه یکی از بزرگترین محدودیتها و مشکلات توسعه استان ما عامل راه بود، افتتاح آزادراه اردبیل-سرچم در پاییز سال ۱۳۹۰، ارتباط مستقیم و آسانتر شهرهای استان را با شهرهای مرکزی کشور امکانپذیر ساخت.
خطوط هوایی: قبل از وقوع انقلاب اسلامی استان ما فقط دارای یک فرودگاه در شهرستان پارسآباد بود که هفتهای دو پرواز به تهران داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی فرودگاه بینالمللی اردبیل در سال ۱۳۷۰ به بهرهبرداری رسید که هماکنون با ۳۸ پرواز رفت و برگشت به تهران و مشهد و همچنین پروازهای خارجی به کشورهای عراق و عربستان، نقش مؤثری در جابهجایی مسافر و جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی دارد.
خط آهن: نبود خط آهن در استان ما که یکی از عمدهترین تنگناهای توسعه است هماکنون در دست احداث بوده و بر اساس برنامهریزیهای زمانبندی شده در سال ۱۳۹۲ به بهرهبرداری خواهد رسید.
مهمترین پروژههای عمرانی در دست اقدام در استان: تکمیل مطالعات و احداث راهآهن اردبیل-میانه، بهسازی راه اصلی اردبیل-گرمی-بیلهسوار-پارسآباد (بزرگراه قفقاز)، تسریع در راهاندازی خط لوله مواد نفتی تبریز به اردبیل، مطالعات اکتشافی میدان نفتی مغان، صادرات گاز C.N.G به کشورهای همسایه و احداث جایگاههای C.N.G، احداث مجتمع پتروشیمی، راهاندازی فاز (۲) کارخانههای سیمان اردبیل و خلخال، احداث و راهاندازی دانشکدههای آب درمانی سرعین و کمک به ایجاد کلینیک آب درمانی سرعین، تکمیل نیروگاه گازی سبلان اردبیل، تکمیل و توسعه مجموعه گمرک بیلهسوار، ایجاد مرکز بازیافت زباله (کمپوست) در شهر اردبیل، احداث پارک طبیعت شیروان دره جهت پیشبرد اهداف زیستمحیطی و برنامههای طبیعتگردی در منطقه سبلان.
۱۰.۳. فعالیتهای آموزشی و علمی
آموزش و پرورش: در سالهای اول انقلاب (۱۳۵۶-۱۳۵۷) تعداد مدارس استان ۱۲۲ باب بوده است، ولی با نهضت مدرسهسازی که همزمان با کشورمان در استان ما نیز آغاز شد تعداد مدارس استان در سالهای ۱۳۹۰-۱۳۹۱ به ۳۲۰۹ مدرسه رسید. تراکم دانشآموزان در کلاس از ۴۱ نفر در سال ۱۳۵۷ به ۲۰ نفر در سال ۱۳۹۰ رسیده است. همچنین میزان باسوادی در استان از ۳۲/۵ درصد در سال ۱۳۵۵ به ۸۰ درصد در سال ۱۳۹۰ رسیده است.
آموزش عالی: در بخش آموزش عالی نیز شاهد تحولات عظیم در استان بودهایم. قبل از انقلاب استان ما فاقد دانشگاه و مراکز آموزشی عالی بوده است. نخستین دانشگاه اردبیل، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در سال ۱۳۵۷ با عنوان دانشکده کشاورزی وابسته به دانشگاه تبریز در اردبیل راهاندازی شد و اکنون به برکت انقلاب اسلامی بیش از ۵۰۱۰۵ دانشجو در رشتههای مختلف تحصیلی در چهار دانشگاه محقق اردبیلی، علوم پزشکی، پیام نور و آزاد اسلامی مشغول تحصیلاند و هر یک از این مراکز از نظر علمی و کیفی جزء ۱۰ دانشگاه برتر کشور محسوب میشوند. براساس آمار تکمیلی سال ۱۳۸۶، حدود هزار و ۷۰۰ طرح پژوهشی و مقاله این دانشگاهها در مجلات معتبر، کنفرانسهای داخلی و خارجی ارائه و منتشر شده است. در سالهای اخیر دانشگاههای جامع علمی و کاربردی و دانشگاههای غیرانتفاعی نیز در شهرهای مختلف استان توسعه پیدا کرده است. علاوه بر موارد یاد شده، به برکت انقلاب اسلامی، دهها مرکز پژوهش در استان مشغول فعالیتاند که در ارتقای سطح علمی استان بسیار تأثیرگذارند.
فعالیتهای فرهنگی: در بُعد فرهنگی در سالهای قبل از انقلاب، استان ما وضعیت مطلوبی را نشان نمیدهد، اما بررسی آمارهای موجود، بیانگر وضعیت مطلوب در این حوزه است بهطوری که تعداد کتابخانههای استان از ۵ کتابخانه در سال ۱۳۵۷ به ۴۹ کتابخانه در سال ۱۳۸۴ و تعداد ۸۳ کتابخانه در حال حاضر رسیده است. در استان ما بیش از ۳۰ عنوان مطبوعات منتشر میشود که نقش مهمی در ارتقای سطح فرهنگی و آگاهی جامعه دارند.
۱۰.۴. فعالیتهای بهداشتی و درمانی
از دستاوردهای مهم انقلاب اسلامی در استان اردبیل، ارتقای شاخصهای بهداشتی و درمانی و اختصاص اعتبارات ویژه به بهداشت و درمان است. توسعه مراکز و پایگاههای بهداشتی، راهاندازی واحدهای جدید بهداشتی برای دسترسی بیشتر مردم به خدمات بهداشتی و درمانی بهخصوص در مناطق روستایی از اقدامات مهم وزارت بهداشت و درمان در سالهای بعد از انقلاب است. براساس آمار، تعداد مراکز بهداشتی و درمانی شهری و روستایی از ۱۲۲ مرکز قبل از انقلاب به ۱۴۱ مرکز در سال ۱۳۸۳ و ۱۴۱ مرکز در سال ۱۳۸۸ رسیده است. تعداد تخت بیمارستانی از ۴۷۵ تخت قبل از انقلاب به ۱۴۱۲ تخت در سال ۱۳۸۳ و ۱۹۴۶ تخت در سال ۱۳۸۸ افزایش یافته است. تعداد کل پزشکان از ۵۵ نفر قبل از انقلاب به ۴۵۸ نفر در سال ۱۳۸۳ و ۶۴۵ نفر در سال ۱۳۸۸ رسیده است.
۱۱. چشمانداز آینده استان
امروزه استان اردبیل با شرایط خاص جغرافیایی، تنوع محیطی، شرایط آب و هوایی، جاذبههای توریستی، قابلیت کشاورزی و باغداری از توان بالایی در مسیر توسعه فضایی یکپارچه برخوردار است. از طرفی همجواری با کشور جمهوری آذربایجان و ایجاد بازارچه مرزی و گمرک، ارتباط کشورمان ایران را با منطقه قفقاز و اروپا تسهیل کرده و جایگاه استان را در سطح فنی و بینالمللی بهبود بخشیده است.
با وجود قابلیتها و مزیتهای یاد شده، استان ما مسائل و مشکلاتی به شرح زیر دارد: مرزی بودن استان و داشتن فاصله زیاد از مناطق مرکزی و توسعهیافتهتر کشور، کوهستانی بودن استان و به تبع آن ضعف پیوند فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی، طولانی بودن دوره سرما و یخبندان، عدم تجهیز فرودگاههای اردبیل و پارسآباد، نبود شبکه راهآهن.
۱۱.۱. اهداف بلندمدت توسعه استان
۱- حفظ، احیا و گسترش کمی و کیفی در بهرهبرداری از منابع آب و خاک ۲- حفظ موقعیت ممتاز فعالیتهای زراعی، باغداری، دامداری و بهبود کمی و کیفی آنها ۳- حفظ و احیای اراضی کشاورزی، جنگلی، مرتعی و تضمین بهرهبرداری بلندمدت از آنها با رعایت موازین زیستمحیطی و توسعه پایدار ۴- توسعه سرمایهگذاریهای صنعتی و معدنی با اولویت گسترش واحدهای صنعتی مرتبط با کشاورزی ۵- توسعه فعالیتهای بخش گردشگری استان با عملکرد ملی و فراملی ۶- گسترش ارتباطات اقتصادی و فرهنگی با کشورهای آسیای میانه و بهویژه قفقاز و ارتقای جایگاه استان در ترانزیت کالا و صادرات و واردات ۷- سازماندهی و استفاده از مزیت و ظرفیتهای اقتصادی صنایع دستی در ایجاد اشتغال، صادرات و افزایش تعداد صنعتگران ۸- ارتقای شاخصهای توسعه انسانی، توانمندسازی و ارتقای سطح تخصصی و مهارت نیروهای محلی.
۱۱.۲. راهبردهای بلندمدت توسعه استان
۱- ذخیرهسازی و مهار آبهای سطحی استان با تأکید بر رودخانههای مرزی ۲- یکپارچهسازی اراضی، استفاده از روشهای نوین آبیاری در فعالیتهای کشاورزی و توسعه باغداری در کوهپایهها ۳- احیای قابلیت آبدهی سفرههای زیرزمینی ۴- توسعه واحدهای صنعتی دام و طیور، زنبورداری، پرورش آبزیان و… ۵- ساماندهی کوچ و اسکان عشایر ۶- سرمایهگذاری سازمانها و مؤسسات وابسته به دولت در طرحهای بزرگ صنعتی ۷- ایجاد زمینههای مناسب برای توسعه سرمایهگذاریهای صنعتی و معدنی ۸- ایجاد و توسعه زیرساختهای گردشگری و تجهیز قطبهای تفریحی-سیاحتی در عرصههای گردشگری استان ۹- توسعه و تجهیز شبکههای حمل و نقل هوایی، ریلی، جادهای، خدمات مخابراتی و انتقال نیرو در سطح استان ۱۰- تقویت و توسعه زمینههای همکاری با کشورهای آسیای میانه (بهویژه حوزه قفقاز)، رفع موانع ترانزیت کالا، گسترش صنایع تبدیلی و بستهبندی با هدف توسعه صادرات غیرنفتی.
۱۲. نتیجهگیری
استان اردبیل بهعنوان یکی از مهمترین استانهای ایران، مجموعهای از ویژگیهای منحصربهفرد طبیعی، انسانی، فرهنگی و تاریخی را در خود جای داده است. از توده آتشفشانی سبلان تا جنگلهای فندقلو، از چشمههای آب گرم سرعین تا بازار تاریخی اردبیل، از مراسم عزاداری محرم تا صنایع دستی عشایر مغان، همه و همه بخشی از هویت این سرزمین را میسازند. این استان با دارا بودن موقعیت استراتژیک، منابع طبیعی متنوع، نیروی انسانی متخصص و پیشینه تاریخی غنی، از توانمندیهای بالقوهای برای توسعه پایدار برخوردار است. شناخت دقیق و علمی این توانمندیها، پیشنیاز برنامهریزی صحیح برای آیندهای روشن است. اردبیل، سرزمینی که تاریخ در آن نفس میکشد و آیندهای که با تلاش و همت مردمش ساخته میشود.
