شاخص حیات زبانها

در این نوشتار بر اساس شاخص حیات زبانها Language Vitality Count به معرفی و بررسی هر کدام از حالتهای زیست زبانها خواهیم پرداخت. بی‌شک منابع بسیار اندکی در سطح وب در این خصوص وجود دارد که این مطلب یکی از آنهاست. مطالعه نوشته حاضر برای کلیه اساتید حوزه زبان، دانشجویان زبان و ادبیات، مترجمان و همه زبان آموزان از یک سو و فعالان فرهنگی و مسئولین کشور از سوی دیگر اهمیت زیادی دارد.

 مقدمه

در حال حاضر و در زمان نگارش این مطلب، تعداد ۷۱۶۴ زبان توسط ۷.۶۶ میلیارد نفر انسان در سراسر جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این میان و بر اساس آمار ارائه شده، ۸۶ درصد این افراد با سواد هستند و علاوه بر استفاده گفتاری، روزانه به شکل نوشتاری نیز با این زبانها تعامل دارند. برقراری ارتباطات و بیان اندیشه‌ ذهنی از اولیه نیازهای انسانی قلمداد می‌شود که تنها از طریق زبان قابل تامین است. بنابراین پایش، حفظ و حراست از این نعمت خدادادی بر همه انسان‌ها بویژه زبانشناسان و فعالان حوزه زبان ضروری است.

زبانهای جهان از زمان تولد خود، دوره‌های چهار گونه‌ای را طی می‌کنند. در این مطلب قصد داریم بر اساس آخرین شاخص‌های ارائه شده از سوی اطلس زبانهای جهان (Ethnologue) این چهار وضعیت را معرفی کنیم.

شاخص حیات زبانها

شاخص حیات زبان Language Vitality Count مهمترین سنجه در ارزیابی وضعیت زنده بودن و گستردگی یک زبان است. این شاخص که از سوی مرجع اسنولوگ ارائه می‌شود به پایش دقیق زبانهای موجود در جهان می‌پردازد. بر اساس آخرین آمار ارائه شده (تیرماه ۱۴۰۳) این شاخص به شکل نمودار زیر قابل مشاهده است.

این نمودار پروفایل زبان‌های جهان را با توجه به سطح حیات زبانی آنها نشان می‌دهد.بر این اساس، زبانهای جهان در یکی از چهار گروه بالا قرار می‌گیرند که در ادامه به معرفی هر کدام خواهیم پرداخت.

انواع حیات زبانها

همانطور که اشاره شده، زبانها بر اساس وضعیت زنده بودن یکی از چهار حالت زیر را دارند:

⇐ نهادینه (Institutional) : در این حالت زبان به حدی توسعه یافته است که توسط نهادهایی فراتر از خانه و جامعه استفاده و حفظ می‌شود.

⇐ پایدار (Stable) : در این وضعیت، زبان توسط نهادهای رسمی حمایت نمی‌شود، اما هنوز در خانه و جامعه به گونه‌ای نفوذ دارد که همه کودکان این زبان را یاد می‌گیرند و از آن استفاده می‌کنند.

⇐ در معرض خطر (Endangered) : در این صورت، زبان دیگر به طور معمول توسط کودکان یاد گرفته و به کار برده نمی‌شود.

⇐ منقرض شده (Extinct) : در این شکل، زبان دیگر استفاده نمی‌شود و هیچ کسی حس هویتی قومی مرتبط با این زبان را حفظ نمی‌کند.

کلیه فعالان حوزه زبان و بلکه هم انسانها بایستی نسبت به زبان مادری و مورد استفاده خود (دوم یا خارجی) اطلاع کامل داشته باشند و در حفظ و نگهداری از آن کوشا باشند.