آنچه در این مطلب می‌خوانید
کتابخانه‌های سیار یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های کتابداری در جهت گسترش عدالت اطلاعاتی و فرهنگی محسوب می‌شوند. این کتابخانه‌ها از قرن نوزدهم تاکنون، با استفاده از وسایل نقلیه مختلف، امکان دسترسی اقشار مختلف جامعه به کتاب‌ها و منابع اطلاعاتی را فراهم کرده‌اند. در این نوشتار به تاریخچه کتابخانه سیار (bookmobile) و سیر تکامل آن از آغاز تا قرن بیست‌ویکم پرداخته‌ایم.
قرن نوزدهم: آغاز حرکت
یکی از نخستین نمونه‌های کتابخانه‌های سیار، کتابخانه سیار آمریکایی (The American School Library) در سال ۱۸۳۹ بود که توسط انتشارات Harper & Brothers برای جوامع مرزی ایالات متحده ارائه شد. این مجموعه در یک جعبه چوبی حمل می‌شد و نمونه‌ای از آن در موزه ملی تاریخ آمریکا نگهداری می‌شود.
در انگلستان، کتابخانه‌های سیار متعددی در نیمه دوم قرن نوزدهم شکل گرفتند. در سال ۱۸۵۷، نشریه The British Workman از فعالیت یک کتابخانه سیار در منطقه کامبریا گزارش داد که توسط بازرگان و نیکوکار، جورج مور (George Moore)، برای ترویج کتابخوانی در جوامع روستایی ایجاد شده بود.
در سال ۱۸۵۸، کتابخانه سیار وارینگتون (Warrington Perambulating Library) توسط مؤسسه مکانیک وارینگتون تأسیس شد. این کتابخانه که از یک گاری اسبی تشکیل شده بود، کتاب‌های متنوعی را در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌داد.
در ایالات متحده، کتابخانه‌های سیار با حمایت باشگاه‌های زنان گسترش یافتند. کیت روتان (Kate Rotan) از باشگاه زنان ویکو، تگزاس، اولین فردی بود که به طور رسمی از کتابخانه‌های سیار حمایت کرد. بین سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۸۹۸، تعداد این کتابخانه‌ها در ایالت نیویورک به ۹۸۰ عدد افزایش یافت.
قرن بیستم: توسعه و پیشرفت
در آغاز قرن بیستم، نقش کتابخانه‌های سیار در ایالات متحده افزایش یافت. مری لِمیست تیتکامب (Mary Lemist Titcomb)، یکی از کتابداران تأثیرگذار در مریلند، در سال ۱۹۰۵ نخستین واگن کتابخانه‌ای را برای ارائه خدمات به مناطق روستایی ایجاد کرد. این واگن که توسط یک اسب سیاه‌رنگ کشیده می‌شد، در شش ماه نخست فعالیت خود بیش از ۱۰۰۰ جلد کتاب را در مناطق دورافتاده توزیع کرد.
با پیشرفت حمل‌ونقل موتوری، در دهه ۱۹۲۰، سارا بیرد آسکیو (Sarah Byrd Askew) در نیوجرسی از یک خودروی فورد مدل T برای ایجاد کتابخانه سیار استفاده کرد. در همان دوره، کتابخانه عمومی شهرستان هنپین در مینیاپولیس از یک گاری اسبی برای حمل کتاب بهره برد.
در دوران رکود بزرگ آمریکا (دهه ۱۹۳۰)، پروژه “کتابخانه اسب‌سوار” (Pack Horse Library Project) در ایالت کنتاکی اجرا شد. در این پروژه، کتابداران با استفاده از اسب و الاغ، کتاب‌ها را به مناطق دوردست کوهستانی می‌رساندند.
در طول جنگ جهانی دوم، یک کتابخانه سیار جنگی در لندن فعالیت داشت. در سال ۱۹۴۱، به دلیل بمباران‌ها و خاموشی‌های شبانه، میزان مراجعه به کتابخانه‌های ثابت کاهش یافت. به همین دلیل، شهرداری سنت پنکراس یک ون کتابخانه‌ای مجهز به پرده‌های ضد بمب و لامپ‌های الکتریکی قابل اتصال به شبکه برق اضطراری را راه‌اندازی کرد.
قرن بیست‌ویکم: دیجیتالی شدن و محیط زیست
با ورود به قرن بیست‌ویکم، کتابخانه‌های سیار همچنان به فعالیت خود ادامه دادند، اما با تغییراتی در قالب و شیوه ارائه خدمات. برخی از مهم‌ترین تحولات این دوران عبارت‌اند از:
√ کتابخانه‌های دیجیتال سیار: بسیاری از کتابخانه‌ها اکنون از فناوری‌های دیجیتال برای ارائه خدمات استفاده می‌کنند. “m libraries” یا “کتابخانه‌های موبایل”، محتوای الکترونیکی را مستقیماً به دستگاه‌های کاربران ارسال می‌کنند.
√ کاهش اثرات زیست‌محیطی: برخی از کتابخانه‌های سیار به سمت استفاده از سوخت‌های پاک، انرژی خورشیدی و خودروهای الکتریکی حرکت کرده‌اند.
√ کتابخانه‌های سیار موضوعی: مانند کتابخانه سیار زنان سیاه‌پوست (The Free Black Women’s Library) که در سال ۲۰۱۵ در بروکلین تأسیس شد و تنها شامل کتاب‌هایی از نویسندگان زن سیاه‌پوست است.
نتیجه‌گیری
کتابخانه‌های سیار از قرن نوزدهم تاکنون، نقشی اساسی در ترویج سواد و افزایش دسترسی به اطلاعات در جوامع مختلف ایفا کرده‌اند. تاریخچه کتابخانه سیار نشان می‌دهد با وجود چالش‌هایی مانند هزینه‌های نگهداری بالا و توسعه کتابخانه‌های دیجیتال، این کتابخانه‌ها همچنان به عنوان ابزار مؤثری برای ترویج کتابخوانی و عدالت اطلاعاتی شناخته می‌شوند.
پرسش‌های متداول
√ اولین نمونه‌ها در تاریخچه کتابخانه سیار در کجا و چه زمانی ایجاد شدند؟
اولین نمونه‌های کتابخانه سیار در ایالات متحده و انگلستان در قرن نوزدهم شکل گرفتند. کتابخانه سیار آمریکایی در سال ۱۸۳۹ و کتابخانه سیار وارینگتون در انگلستان در سال ۱۸۵۸ از اولین نمونه‌ها بودند.
√ کتابخانه سیار وارینگتون چه ویژگی‌هایی داشت؟
این کتابخانه که در سال ۱۸۵۸ تأسیس شد، یک گاری اسبی بود که توسط مؤسسه مکانیک وارینگتون برای افزایش دسترسی مردم محلی به کتاب‌ها راه‌اندازی شد.
√ نقش باشگاه‌های زنان در گسترش کتابخانه‌های سیار چه بود؟
باشگاه‌های زنان در ایالات متحده، به ویژه کیت روتان از باشگاه زنان تگزاس، نقش مهمی در ترویج کتابخانه‌های سیار داشتند. بین سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۸۹۸، این تلاش‌ها باعث افزایش تعداد کتابخانه‌های سیار در ایالت نیویورک به ۹۸۰ عدد شد.
√ مری لمیست تیتکامب چه نقشی در توسعه کتابخانه‌های سیار داشت؟
وی در سال ۱۹۰۵ اولین واگن کتابخانه‌ای را در ایالت مریلند راه‌اندازی کرد که کتاب‌ها را مستقیماً به خانه‌های افراد در مناطق روستایی می‌رساند.
√ چگونه فناوری حمل‌ونقل بر کتابخانه‌های سیار تأثیر گذاشت؟
با توسعه خودروها، برخی کتابداران مانند سارا بیرد آسکیو در دهه ۱۹۲۰ از خودروی فورد مدل T برای رساندن کتاب به مناطق روستایی استفاده کردند.
√ پروژه “کتابخانه اسب‌سوار” چه بود و در چه دوره‌ای اجرا شد؟
این پروژه بین سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۳ در ایالت کنتاکی اجرا شد و در آن، کتابداران با استفاده از اسب و الاغ کتاب‌ها را به مناطق کوهستانی دورافتاده می‌رساندند.
√ چرا کتابخانه سیار جنگی در لندن در طول جنگ جهانی دوم راه‌اندازی شد؟
به دلیل بمباران‌ها و خاموشی‌های شبانه، مراجعه به کتابخانه‌های ثابت کاهش یافته بود. شهرداری سنت پنکراس یک ون کتابخانه‌ای با پرده‌های ضد بمب و لامپ‌های اضطراری را برای ارائه خدمات در مناطق بمباران‌شده راه‌اندازی کرد.
√ کتابخانه‌های سیار در قرن بیست‌ویکم چه تغییراتی کرده‌اند؟
برخی از تغییرات شامل استفاده از انرژی‌های پاک، کتابخانه‌های دیجیتال و خدمات موبایلی برای ارسال محتوای الکترونیکی به کاربران بوده است.
√ مثال‌هایی از کتابخانه‌های سیار موضوعی در قرن بیست‌ویکم چیست؟
یکی از نمونه‌های برجسته، کتابخانه سیار زنان سیاه‌پوست در بروکلین است که در سال ۲۰۱۵ تأسیس شد و فقط شامل کتاب‌هایی از نویسندگان زن سیاه‌پوست است.
√ آیا کتابخانه‌های سیار امروزه هنوز مورد استفاده هستند؟
بله، با وجود چالش‌هایی مانند هزینه‌های بالا، همچنان بسیاری از کتابخانه‌های سیار در سراسر جهان فعال هستند و نقش مهمی در ترویج عدالت اطلاعاتی و افزایش دسترسی به منابع آموزشی ایفا می‌کنند.
دیدگاه‌ها