کتابخانه و موزه ملی ملک

کتابخانه و موزه ملی ملک با داشتن ۱۹ هزار عنوان نسخه خطی و ۹۰ هزار جلد کتاب چاپی ۳ هزار و ۵۰۰ جلد کتاب چاپ سنگی ۳۷ هزار برگ سند و ۱۳۰ لوح فشرده چندرسانه ای، یکی از کتابخانه های غنی در سطح ایران است. از آنجا که تغییر برخی از سازه های موجود در ساختمان این موسسه با توجه به نیازها و استانداردهای روز ضروری به نظر میرسید از این رو از سال ۱۳۸۸ خورشیدی یک سری عملیات عمرانی برای تغییر کاربری برخی قسمتها آغاز شد با این حال، اکنون بخشهای مختلف کتابخانه که در آینده نزدیک باز هم تغییر خواهند کرد، به شرح زیرند.

آشنایی با حسین آقا ملک

حسین آقا ملک در ۱۰ خرداد ۱۲۵۰ خورشیدی (۱۱ ربیع‌الاول ۱۲۸۸ قمری) در تهران به دنیا آمد و در ۴ مرداد ۱۳۵۱ خورشیدی درگذشت. پدر او، حاج محمد کاظم ملک‌التجار، از تجار بزرگ و معروف دوران قاجار بود که ثروت زیادی از طریق تجارت و املاک گسترده در خراسان به دست آورد و به فرزندانش به ارث گذاشت. حسین آقا ملک با بهره‌گیری از این ثروت، به جمع‌آوری کتاب‌ها و آثار هنری ارزشمند پرداخت و کتابخانه و موزه ملی ملک را تأسیس کرد.

حسین آقا ملک در سال ۱۳۱۶ خورشیدی کتابخانه خود را به آستان امام رضا (ع) وقف کرد و املاک و مستغلات زیادی را نیز برای امور خیریه و عام‌المنفعه وقف نمود. او با این اقدامات، به عنوان بزرگ‌ترین واقف تاریخ معاصر ایران شناخته می‌شود و نقش مهمی در ترویج فرهنگ و دانش در کشور ایفا کرد. کتابخانه و موزه ملی ملک همچنان به عنوان یکی از منابع مهم علمی و فرهنگی ایران فعالیت می‌کند و یاد و نام حسین آقا ملک را زنده نگه می‌دارد.

تاریخچه کتابخانه ملک

بزرگترین و مهمترین موقوفه مرحوم حسین ملک در تهران کتابخانه و موزه ملی ملک است. این کتابخانه اکنون با بیش از ۹۰ هزار جلد کتاب چاپی و حدود ۶۵۰۰ نسخه خطی در ردیف یکی از غنی ترین کتابخانه های ایران است. مرحوم ملک کتابهای کتابخانه خود را پس از نقل مکان به تهران به انضمام منزل پدری در سال ۱۳۱۶ خورشیدی به آستان قدس رضوی وقف کرد و خود تا پایان عمر به خرید و جمع آوری کتاب ادامه داد و وصیت کرد که پس از مرگش کتابخانه با درصدی از درآمد موقوفات همه ساله به خرید کتاب مبادرت کند. زمانی که نام برده کتاب جمع آوری میکرد به تدریج در کنار آن اشیای هنری و تاریخی را نیز گردآورد که بعدها زمینه تأسیس موزه ملی ملک شد حاج حسین آقا ملک از همان اوان جوانی به کتاب و مطالعه علاقه مند بود و این امر مقدمه خرید کتاب شد. به تدریج عشق به جمع آوری کتابهای نفیس و با ارزش و سرانجام تاسیس کتابخانه و موزه ملی ملک را پیش آورد.

مرحوم ملک درباره چگونگی تشکیل کتابخانه خود شرح داده است: «در سال۱۳۱۷ ق که به اتفاق مرحوم پدرم حاج محمد کاظم ملک التجار برای دیدن املامی خراسان به مشهد رفتیم در بازگشت در نیشابور نیرالدوله ” حاکم این شهر از ما ۴۰۰ نفر میرسید استقبال باشکوه و پذیرایی ۱۵ که عده همراهانمان به روزه کرد. من در نیشابور نسخه ای از دیوان ابن یمین را پیدا کردم و در این ۱۵ روز از روی ان نسخه ای برای خودم نوشتم از آن پس این فکر در من قوت گرفت که یک کتابخانه شیخ عبدالحسین (۲۳ بزرگ دایر کنم شش سال بعد از طرف پدرم مأمور خراسان شده در آنجا کتابخانه پسر شیخ عبدالرحیم بروجردی را خریداری کردم. بعداً هم کتابهای میرزا ارسطو منشی کنسولگری روس را خریدم و کتابخانه خود را با این کتابها بوجود آوردم. پس از آن هر کجا شنیدم که کتاب خطی هست به سراغش رفتم و در این راه شهرتی به هم زدم بطوریکه برای فروش کتاب قدیمی و خطی به من مراجعه میشد و هر کس هر چه کتاب میآورد میخریدم . در سال ۱۳۳۶ ق که پدرم در گذشت این خانه را که خود من در آنجا متولد شده ام به کتابخانه اختصاص دادم.

نام برده هر کتابی را که می‌خرید سر فرصت مطالعه می کرد و در صفحه اول با دست خط خود یادداشتی بر آن مینوشت به گونه ای که تا کتابها را نمی خواند به کتابخانه تحویل نمی‌داد بعدها مرحوم ملک کتابخانه های مهم دیگری را مانند کتابخانه قوام الدوله، کتابخانه حسام السلطنه و قسمتی از کتابخانه صدر الافاضل ” را ابتیاع و ضمیمه کتابخانه خود کرد.

از آنجا که مرحوم ملک با انواع خطوط خوش نویسی آشنا بود، در خرید کتابهای خطی و مرقعات، خود صاحب نظر بود. خانم عزت ملک در این باره گفته است: «کسی که کتاب جمع آوری میکند و مثلا میخواهد کتابی به خط سلطان علی مشهدی تهیه کند بیشتر باید خط سلطان علی را هم بشناسد تا این که این کتاب ها را بتواند جمع کند. به هر حال باید آشنایی با خط و هنر خوش نویسی داشته باشد.

البته لازم به ذکر است که علاقه وافر مرحوم ملک به جمع آوری کتاب مختص به داخل کشور نبود اگر وی ردی از کتاب مورد علاقه خود در خارج از کشور به دست می آورد به صرافت خرید یا حداقل تهیه تصویری از آن می افتاد. نمونه ای از آن نامه ای از مرحوم ملک به یکی از دوستان مقیم خارج از کشور است که از وی خواسته با توجه به وجود تعداد زیادی از کتابهای جابر بن حیان در کتابخانه ملک تصویری از کتاب الخواص جابر بن حیان را که پس از مدتها تفحص هنوز نتوانسته آن را تهیه کند و مطلع شده که نسخه ای از آن در موزه بریتانیا موجود است با هر میزان مخارج برایش تهیه و ارسال کند.

[su_service title=”مسیریابی کتابخانه” icon_color=”#d20f0f”]موقعیت مکانی کتابخانه ملک[/su_service]

معرفی کتابخانه ملی ملک

نخستین فقره وقفی مرحوم حاج حسین آقا ملک که مهمترین و بزرگترین موقوفه آن مرحوم در تهران است به وقف منزل پدری خود مربوط می شود که به کتابخانه ملی ملک شهرت گرفته است. او در ۱۳۱۶/۸/۶ در دفتر اسناد رسمی شماره ۲۸ تهران به موجب وقف نامه شماره ۸۱۹۴ منزل مسکونی خود واقع در بازار بین الحرمین تهران به انضمام تعدادی از دکانهای متصل به آن را که ملک مشاع نام برده با برادرش حاج حسن آقا نیست همراه با همه کتابهای موجود در آن اعم از خطی و چاپی ایرانی و فرنگی مرقعات خوش نویسی و تابلوها را بر آستان قدس رضوی وقف کرد. ۲۱۰ مرحوم ملک در این وقف نامه با ذکر ۸ مورد شروطی را برای استفاده از کتابخانه و منابع موجود در آن قائل شده که تا به امروز رعایت شده است.

[su_heading size=”20″ margin=”10″]پایگاه اطلاع‌رسانی کتابخانه و موزه ملی ملک [/su_heading]

کتابخانه و موزه ملی ملک با داشتن ۱۹ هزار عنوان نسخه خطی و ۹۰ هزار جلد کتاب چاپی ۳ هزار و ۵۰۰ جلد کتاب چاپ سنگی ۳۷ هزار برگ سند و ۱۳۰ لوح فشرده چندرسانه ای، یکی از کتابخانه های غنی در سطح ایران است. از آنجا که تغییر برخی از سازه های موجود در ساختمان این موسسه با توجه به نیازها و استانداردهای روز ضروری به نظر میرسید از این رو از سال ۱۳۸۸ خورشیدی یک سری عملیات عمرانی برای تغییر کاربری برخی قسمتها آغاز شد با این حال، اکنون بخشهای مختلف کتابخانه که در آینده نزدیک باز هم تغییر خواهند کرد، به شرح زیرند.

√ کتابخانه دیجیتال

طبقه دوم موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک اکنون به کتابخانه اختصاص دارد. در این طبقه دو سالن قرائت کتاب با قفسه های باز یکی برای مراجعان معمولی و دیگری ویژه محققان وجود دارد. موسسه ملک از مهر ۱۳۸۶ به تهیه تصاویر رقومی از نسخه های خطی چاپ سنگی کتابهای فارسی عربی انگلیسی، فرانسه، مطبوعات قدیمی، اسناد، نقشه‌ها، عکسها و …. اقدام کرده است. در مهر سال ۱۳۹۰ خورشی کتابخانه دیجیتال ملک در فاز نخست با ۲ هزار جلد نسخه خطی ۹۲ جلد کتاب چاپ سنگی -فارسی عربی ۷۰ جلد کتاب چاپ سربی با فارسی عربی ۵۰ جلد کتاب چاپ سربی به زبان فرانسه ۷۰ عنوان نشریه در ۲۷۰ مجلد ١٢ اليوم عكس در بیش از ۳۰۰ قطعه ۵۰ فقره سند و ۷۰ قطعه نقشه در دسترس پژوهشگران علاقه مندان قرار گرفته است همچنین آماده سازی فضایی برای دسترسی محققان به اینترنت و کتابخانه دیجیتال به جای استفاده مستقیم از نسخ خطی آغاز به کار کرده است.

√ بخش مطبوعات

بخش مطبوعات کتابخانه ۶۰۰ عنوان نشریه در حدود ۶ هزار مجلد مدارد که با تکمیل شماره جراید قدیمی و به روزرسانی اطلاعات مربوط به مقالات چایی قدیم و جدید در پایگاهی مخصوص امکان دسترسی به مقالات گوناگون در موضوعات مختلف را برای مراجعان فراهم ساخته است. از جمله قدیمی ترین مطبوعات این بخش میتوان به وقایع اتفاقیه، حبل المتین، روزنامه دولت علیه ایران، اختر، تریام تربیت، وحید، یغما، مساوات، روح القدس ،تمدن ارمغان پرورش اشاره کرد.

√ بخش فهرست نویسی

بخش فهرست نویسی کتابهای چاپی فارسی و لاتین هم وظیفه ثبت و شماره گذاری کتابها را بر اساس دیویی و کنگره بر عهده دارد که ماهانه تعدادی از این کتابها ثبت و شماره گذاری و سپس وارد سیستم جست و جو می شوند. خرید همه ساله کتابهای سفارشی و مورد تقاضای مراجعان و نیز کتابهای جدید التألیف و تجدید چاپ شده در صورت فقدان آن در خزاین کتابخانه بر اساس تاکید مرحوم حاج حسین ملک از دیگر فعالیتهای کتابخانه است.

√ مخازن کتابخانه

برای نگهداری کتابها و مطبوعات و اسناد سه مخزن بزرگ به مساحت ۳۰۰ متر مربع در طبقات ۴ ۵ و ۶ تعبیه شده است که به زودی به مکان جدیدالتاسیس آن در زیر همکف این موسسه انتقال خواهد یافت یکی از این مخازن ویژه کتابهای چاپی فارسی و عربی است که بیش از ۹۰ هزار جلدند و مخزن دیگر مخصوص نسخ خطی است که ۱۹ هزار عنوان در حدود ۷ هزار نسخه نفیس خطی در موضوعات تاریخی هنری علوم دینی و علوم غریبه، فلسفه و عرفان، موسیقی و خط و کتابت را در بر گرفته اند. آخرین مخزن به نگهداری کتابهای لاتین و مطبوعات اعم از مجله روزنامه هفته نامه ماهنامه و سال نامه اختصاص دارد.

شروط وقف کتابخانه ملی ملک

√ منزل مذکور که محل کتابخانه است در هیچ عصری قابل تغییر و تبدیل به احسن نخواهد بود.

√ خارج کردن کتاب و غیر از آن از کتابخانه ممنوع است. در ضمن کتب و خطوط مقدس اسلامی را به دست غیر مسلم ندهند.

√ کتابها با رعایت شرایط مقرره در نظام نامه در دسترس قارئین قرار بگیرد.

√ کتب نفیس خطی و چاپی در صورت اقتضا با حضور متولی یا مدیر یا یک ناظر، به دست خواننده آن بدهند.

√ زمان مطالعه این کتب از تر کردن انگشتها با دهان و ایجاد چین و شکن بر اوراق کتاب خودداری گردد.

√ استعمال هر نوع دخانیات و مواد محترقه در محل کتابخانه ممنوع است.

√در صورت نیاز به صحافی کتابها در خود کتابخانه تحت نظارت متولی یا مدیر -یا ناظر صحافی شود.

√ تولیت این موقوفه تا زمان حیات با خود واقف و پس از وی با نایب التولیه آستان قدس رضوی با نظارت دو تن از اولاد واقف عزت ملک و ملک زاده خانم و پس از آن با اولاد ذکور آنها است.

گزیده کتاب‌های باارزش

از نفیس ترین نسخه های خطی این کتابخانه میتوان به برگی از قرآن منسوب به امام حسن (ع) بر پوست آهو ثمره بطلمیوس به خط عبدالرحمان صوفی در ۳۷۱ قمرى، الاصول بالاسطقسات از اقلیدس به تاریخ تحریر ۳۴۳ قمری، الفوز الاصغر ابو علی مسکویه در ۴۱۰ قمری و بحار الانوار مجلسی نام برد.

از قدیمی‌ترین کتابهای چاپی فارسی اعم از چاپ سربی و سنگی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

[su_list icon_color=”#cc0b0b”]

• القانون في طب ابن سینا چاپ ۱۵۹۳ میلادی

• القرآن و هو شرعه الاسلامیه چاپ ۱۶۹۴ میلادی در هامبورگ

• لغت نامه انگلیسی به فارسی چاپ ۱۷۸۰ میلادی در بنگال

•  تحریر اصول اقلیدس از خواجه نصیرالدین توسی چاپ قسطنطنیه

[/su_list]

همچنین از مجموعه کتابهای لاتین این کتابخانه که بیش از ۷ هزار جلد به زبانهای انگلیسی فرانسه، ایتالیایی، آلمانی و ….. هستند میتوان به قدیم ترینشان یعنی کتابی از الکساندر دومای پدر به تاریخ ۱۸۰۱ میلادی اشاره کرد.

نظر به قداست کتابخانه و موزه ملی ملک که به حضرت علی بن موسی الرضا (ع) تعلق دارد گه گاه از سوی علاقه مندان کتابهای خطی یا چاپی و مطبوعات به این موسسه اهدا می شود. از این میان میتوان به مجموعه کتابهای مرحومان فاضل همدانی، باقر عاملی، حسن خسروشاهی باستانی پور و جناب دانش اشاره کرد.