شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶: جایگاه ایران، کشورهای برتر و نقش هوش مصنوعی

شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶ منتشر شد و سوئیس برای شانزدهمین سال پیاپی در صدر ماند. سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) این گزارش را در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ و در نوزدهمین ویرایش خود ارائه کرد. سوئد و آمریکا در رتبه‌های دوم و سوم‌اند و ایران میان ۱۳۹ اقتصاد بررسی‌شده، رتبه‌ی ۸۱ را گرفته است (WIPO, 2026a; WIPO, 2026e).

خلاصه‌ی سریع

• پنج کشور نخست همان کشورهای سال گذشته‌اند: سوئیس، سوئد، آمریکا، کره‌ی جنوبی و سنگاپور. هیچ کشور تازه‌ای به جمع ۱۵ کشور برتر راه پیدا نکرده است.
• چین در جایگاه دهم ایستاده و در یک دهه‌ی اخیر از سریع‌ترین کشورهای صعودکننده بوده است.
• هوش مصنوعی بار دیگر سرمایه‌گذاری در نوآوری را بالا برده است؛ به‌طوری‌که ۵۳ درصد از ارزش سرمایه‌گذاری خطرپذیر در سال ۲۰۲۵ به هوش مصنوعی اختصاص یافته است.
• ایران در رتبه‌ی ۸۱ قرار دارد، یعنی ۱۱ پله پایین‌تر از سال ۲۰۲۵ (رتبه‌ی ۷۰). در بخش ورودی‌ها رتبه‌ی ۱۰۴ و در خروجی‌ها رتبه‌ی ۵۸ را دارد.

شاخص جهانی نوآوری چیست و چطور محاسبه می‌شود؟

WIPO هر سال ۱۳۹ اقتصاد را با ۷۹ شاخص می‌سنجد و میانگین دو زیرشاخص را امتیاز نهایی در نظر می‌گیرد (WIPO, 2026a):

کشورهای برتر شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶

منبع: (WIPO, 2026a). کانادا، استرالیا و نیوزیلند (رتبه‌ی ۲۴) بخشی از جایگاه از دست‌رفته را پس گرفتند. امارات هم با پنج پله صعود به رتبه‌ی ۲۵ رسید.

بالارونده‌های یک دهه‌ی اخیر

سازمان جهانی مالکیت فکری می‌گوید چین، هند، ویتنام، ترکیه، فیلیپین، مراکش و اندونزی در ده سال گذشته رشد سریعی داشته‌اند. برزیل، موریس، عربستان و قطر هم روند رو‌به‌رشد دارند. ۲۱ اقتصاد بهتر از انتظارِ سطح توسعه‌شان، عمل کرده‌اند (چهار مورد بیشتر از پارسال) و ۱۵ کشور درآمد پایین یا متوسط‌رو‌به‌پایین دارند. هند و ویتنام ۱۶ سال است که در این گروه قرار دارند (WIPO, 2026a).

کدام کشورها با منابع کمتر، نوآوری بیشتری دارند؟

مقایسه‌ی رتبه‌ی ورودی با خروجی، کارایی را نشان می‌دهد. بریتانیا در ورودی دهم و در خروجی چهارم است و سازمان جهانی مالکیت فکری آن را «به‌ویژه کارآمد» می‌داند (WIPO, 2026b). چین هم با اینکه در رتبه‌ی کل دهم است، در خروجی پنجم است (Visual Capitalist, 2026). از میان کشورهای با درآمد متوسط، هند (ورودی ۴۹، خروجی ۲۵) و مراکش (ورودی ۷۶، خروجی ۴۶) نمونه‌های روشنی از این موضوع هستند.

تغییر مسیر سرمایه با هوش مصنوعی

مهم‌ترین پیام اقتصادی گزارش این است که هوش مصنوعی دوباره پول و پژوهش را به سمت نوآوری برده است. دارن تانگ، مدیر کل سازمان جهانی مالکیت فکری، امیدوار است داده‌های این شاخص به ایجاد یک «زیست‌بوم ملی نوآوری پویا» (vibrant national innovation ecosystem) کمک کند (WIPO, 2026a). ارقام اصلی:

اما نکته‌ای که کمتر به چشم می‌آید این است که ارزش سرمایه‌گذاری‌ها افزایش یافته، در حالی که تعداد معاملات برای چهارمین سال متوالی کاهش یافته است. به بیان دیگر، سرمایه بیشتری در تعداد کمتری از شرکت‌ها متمرکز شده است. سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) همچنین گزارش می‌دهد که رشد هزینه‌های پژوهش و توسعه بیشتر در اقتصادهای با درآمد متوسط مانند مصر، اندونزی، مالزی و ویتنام مشاهده می‌شود.

استارتاپ‌های علمی؛ موضوع ویژه‌ی امسال

موضوع ویژه‌ی سال ۲۰۲۶ این است که کارآفرینان چگونه یافته‌های پژوهش‌های مرزی را به محصول تبدیل می‌کنند. سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) برای بررسی این موضوع از «ردیاب استارتاپ‌های علمی Dealroom-WIPO» استفاده کرده است. یافته‌های کلیدی (WIPO, 2026a) عبارت‌اند از:

• از سال ۲۰۰۰ تاکنون بیش از ۳۰ هزار استارتاپ علمی تأسیس شده است؛ این رقم نزدیک به ده برابر رقم سال ۲۰۱۰ است.
• سهم این استارتاپ‌ها از کل استارتاپ‌های سرمایه‌پذیر به ۱۶ درصد رسیده و ارزش مجموع آن‌ها ۷٫۶ تریلیون دلار است که ۲۳ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۴ است.
• ایالات متحده با ۱۲٬۷۵۲ استارتاپ علمی در صدر قرار دارد؛ پس از آن چین با ۳٬۴۶۶ و بریتانیا با ۲٬۱۳۳ استارتاپ قرار دارند.
• از سال ۲۰۲۰ تاکنون، سریع‌ترین رشد به ترتیب در آسیای مرکزی و جنوبی (۱۱۸ درصد، با نقش پررنگ هند)، آمریکای لاتین و کارائیب (۷۱ درصد) و جنوب صحرای آفریقا (۶۵ درصد) رخ داده است.
• این شرکت‌ها اغلب در دو مرحله‌ی حیاتی با مشکل مواجه می‌شوند: فاصله‌ی میان پژوهش و ساخت نمونه‌ی اولیه، و فاصله‌ی میان آزمایش پایلوت و تولید تجاری. در این مراحل، جذب سرمایه‌ی دورهای Series B و Series C دشوارتر است.

ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶

ایران رتبه‌ی ۸۱ را در میان ۱۳۹ اقتصاد به خود اختصاص داده است. همچنین در میان ۳۵ اقتصاد با درآمد متوسط روبه‌بالا در جایگاه ۲۳ و در منطقه‌ی آسیای مرکزی و جنوبی در رتبه‌ی پنجم قرار دارد. بازه‌ی اطمینان آماری رتبه‌ی آن بین ۶۹ تا ۸۳ برآورد شده است (WIPO, 2026e).

منبع: (WIPO, 2026b; WIPO, 2026f).

رتبه‌ی خروجی‌های ایران نسبت به سال گذشته ۱۲ پله افت کرده است. رئیس تیم ملی اختراع و نوآوری ایران اعلام کرده که رتبه‌ی ورودی‌ها پنج پله بهبود یافته است. وی همچنین ایران را از نظر ارزش بازار سهام نسبت به تولید ناخالص داخلی در جایگاه اول و در ثبت علائم تجاری در جایگاه دوم می‌داند (Borna News, 2026).

تصویر ناهمگون ایران

سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) خود این الگو را توضیح داده است. ایران در شاخص‌های دانش و فناوری (رتبه‌ی ۵۴) و خروجی‌های خلاق (رتبه‌ی ۶۴) عملکرد نسبتاً خوبی دارد، اما در زیرساخت (رتبه‌ی ۹۱) و نهادها (رتبه‌ی ۱۳۶) فاصله‌ی قابل‌توجهی دارد. سرمایه‌ی انسانی و پژوهش (رتبه‌ی ۵۶) نیز یکی از نقاط قوت نسبی کشور است. ایران در زمره‌ی کشورهایی قرار می‌گیرد که با ورودی‌های نسبتاً محدود، خروجی‌های بیشتری تولید می‌کنند؛ نمونه‌هایی مانند مراکش، مکزیک، تونس، ترکیه و ویتنام (WIPO, 2026b; WIPO, 2026c).

در ستون نهادها، رتبه‌ی محیط مقرراتی ۱۳۶، کیفیت مقررات ۱۳۸، حاکمیت قانون ۱۳۱ و ثبات عملیاتی کسب‌وکار ۱۳۵ است (WIPO, 2026f). این‌ها شاخص‌های ترکیبی‌اند و به‌خودی‌خود علل را توضیح نمی‌دهند. قضاوت درباره‌ی ریشه‌های این وضعیت با خواننده است. (WIPO, 2026f).

رتبه‌ی ایران را چطور درست بخوانیم؟

• افت ۱۱ پله‌ای به‌اندازه‌ای که به نظر می‌رسد قطعی نیست، زیرا بازه‌ی اطمینان آماری آن گسترده است (۶۹ تا ۸۳). سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) نیز یادآوری می‌کند که تغییر روش‌شناسی و دسترسی به داده‌ها بر مقایسه‌ی سال‌به‌سال تأثیر می‌گذارد (WIPO, 2026b).
• از اعداد چنین برمی‌آید که بخش عمده‌ی این افت از سمت خروجی‌ها بوده است.
• تهران با رتبه‌ی ۶۵ تنها خوشه‌ی نوآوری ایران در میان ۱۰۰ خوشه‌ی برتر جهان است و نسبت به سال گذشته دو پله پایین آمده است (WIPO, 2026d).

خوشه‌های نوآوری جهان

خوشه‌ی نوآوری، منطقه‌ای است که در آن مخترعان، پژوهشگران و سرمایه‌گذاران به‌صورت متمرکز فعالیت می‌کنند. ده خوشه‌ی برتر سال ۲۰۲۶ عبارت‌اند از (WIPO, 2026d):

چین و ایالات متحده برای چهارمین سال متوالی بیشترین تعداد خوشه‌های نوآوری را در اختیار دارند. به نوشته‌ی ویکی‌پدیا، چین با ۲۵ خوشه و آمریکا با ۲۰ خوشه در فهرست ۱۰۰ خوشه‌ی برتر قرار دارند، آلمان با هفت خوشه بیشترین سهم را در اروپا به خود اختصاص داده است. در رتبه‌بندی سرانه نیز سن‌خوزه–سان‌فرانسیسکو و کمبریج (بریتانیا) به‌ترتیب رتبه‌های اول و دوم را دارند و نینگده در چین در جایگاه سوم قرار گرفته است (Wikipedia, n.d.).

محدودیت‌ها و نگاه انتقادی

• رتبه‌ها تقریبی هستند. سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) بازه‌های اطمینان آماری را منتشر می‌کند و تأکید دارد که مقایسه‌های سالانه به تغییرات روش‌شناسی وابسته است. از این‌رو اختلاف چند پله‌ای معمولاً معنادار تلقی نمی‌شود.
• شاخص نوآوری شاخصی ترکیبی است و یک عدد واحد نمی‌تواند تمامی ابعاد پیچیده‌ی نوآوری را پوشش دهد. بررسی عملکرد در ستون‌ها و زیرشاخص‌ها نسبت به رتبه‌ی کلی اطلاعات دقیق‌تری به دست می‌دهد.
• داده‌های به‌کاررفته تا حدی قدیمی هستند؛ بیش از ۸۰ درصد آن‌ها مربوط به بازه‌ی زمانی ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ است و تحولات اخیر هنوز در آن‌ها منعکس نشده است.
• رتبه‌های مربوط به ایران همانند وضعیت ایران در نوآوری؛ رتبه ایران در سال ۲۰۲۵ با ذکر منبع گزارش شده‌اند، اما نیازمند تأیید مجدد هستند.

این گزارش چه درسی دارد؟

• سیاست‌گذاران: بهتر است به‌جای تمرکز صِرف بر رتبه‌ی کلی، به عملکرد در ستون‌ها و زیرشاخص‌ها توجه شود. در مورد ایران، سرمایه‌ی انسانی و خروجی‌های دانشی نقاط قوت نسبی محسوب می‌شوند، در حالی که نهادها و زیرساخت نقاط ضعف اصلی هستند.
• کارآفرینان فناوری: استارتاپ‌های علمی معمولاً در مرحله‌ی گذار از پژوهش به بازار با چالش مواجه می‌شوند. برنامه‌ریزی برای تأمین مالی مراحل میانی (به‌ویژه دورهای Series B و C) ضروری است.
• پژوهشگران: جریان سرمایه‌گذاری جهانی به‌طور فزاینده‌ای به سمت هوش مصنوعی سوق یافته است. پروژه‌هایی که در این مسیر قرار ندارند، برای جذب حمایت نیازمند ارائه‌ی توجیه مستقل و متقاعدکننده هستند.
• همه‌ی مخاطبان: رتبه‌ی نوآوری را باید همچون شاخصی تقریبی و زمینه‌مند تفسیر کرد، نه به‌مثابه‌ی نمره‌ای قطعی. روندها و جزئیات زیرشاخص‌ها اهمیت بیشتری نسبت به عدد کلی دارند.

نتیجه‌گیری

شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶ دو پیام اصلی را منتقل می‌کند: ثبات نسبی رهبران جهانی و جذب فزاینده‌ی سرمایه و پژوهش به سمت هوش مصنوعی. ایران با رتبه‌ی ۸۱ و تصویر ناهمگون خود (رتبه‌ی خروجی ۵۸ در برابر رتبه‌ی ورودی ۱۰۴) نمونه‌ای از کشورهایی است که هنوز نتوانسته‌اند از ظرفیت انسانی خود بازده کامل نوآوری بگیرند. توصیه می‌شود این رتبه بایستی نه صرفاً به‌صورت یک عدد واحد بلکه همراه با بازه‌ی اطمینان آماری و عملکرد در ستون‌ها و زیرشاخص‌ها تفسیر شود.

سؤالات متداول

شاخص جهانی نوآوری چیست؟

رتبه‌بندی سالانه‌ی WIPO از ۱۳۹ اقتصاد بر پایه‌ی ۷۹ شاخص ورودی و خروجی نوآوری.

نوآورترین کشور ۲۰۲۶ کدام است؟

سوئیس، برای شانزدهمین سال پیاپی. سوئد و آمریکا بعد از آن‌اند.

رتبه‌ی ایران چند است؟

۸۱ از ۱۳۹. رتبه‌ی ورودی‌ها ۱۰۴ و خروجی‌ها ۵۸ است و بازه‌ی اطمینان رتبه از ۶۹ تا ۸۳ است.

چرا رتبه‌ی ایران پایین آمد؟

بر اساس داده‌ها، بیشتر افت به رتبه‌ی خروجی‌ها برمی‌گردد (۴۶ به ۵۸). WIPO هم می‌گوید تغییر روش و داده‌ها بر مقایسه‌ی سالانه اثر دارد.

هوش مصنوعی چه نقشی در گزارش دارد؟

۵۳ درصد ارزش سرمایه‌گذاری خطرپذیر ۲۰۲۵ به هوش مصنوعی رسید. این رقم در نیمه‌ی اول ۲۰۲۶ به ۷۷ درصد رسیده است.

استارتاپ علمی (deep science) یعنی چه؟

شرکتی که یافته‌ی پژوهشی مرزی را به صنعتی تازه تبدیل می‌کند، مثل نیمه‌هادی، روباتیک یا علوم زیستی.

منابع

Borna News. (2026). Iran excels in patents, STEM graduates in Global Innovation Index 2026. https://borna.news/en/news/6688/iran-excels-in-patents-stem-graduates-in-global-innovation-index-2026

Visual Capitalist. (2026). Mapped: The world’s most innovative countries in 2026. https://www.visualcapitalist.com/mapped-the-worlds-most-innovative-economies-in-2026/

Wikipedia. (n.d.). Innovation Cluster Rating. https://en.wikipedia.org/wiki/Innovation_Cluster_Rating

World Intellectual Property Organization. (2026a, September 29). WIPO Global Innovation Index 2026: Switzerland, Sweden, US, Republic of Korea and Singapore top ranking; AI reshaping innovation investments as deep science startups top $7.6 trillion (PR/2026/959). https://www.wipo.int/pressroom/en/articles/2026/article_0014.html

World Intellectual Property Organization. (2026b). Global Innovation Index 2026: GII 2026 results. https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2026/en/gii-2026-results.html

World Intellectual Property Organization. (2026c). Global Innovation Index 2026: GII 2026 at a glance. https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2026/en/gii-2026-at-a-glance.html

World Intellectual Property Organization. (2026d). Global Innovation Index 2026: GII 2026 ranking of world’s top 100 innovation clusters. https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2026/en/gii-2026-ranking-of-world-s-top-100-innovation-clusters.html

World Intellectual Property Organization. (2026e). Iran (Islamic Republic of) ranking in the Global Innovation Index 2026. https://www.wipo.int/gii-ranking/en/iran-islamic-republic-of-

World Intellectual Property Organization. (2026f). OnePager: Global Innovation Index 2026 – Iran (Islamic Republic of) data. https://www.wipo.int/gii-ranking/en/iran-islamic-republic-of-/section/economy-profile