کتاب اسلام علوی اسلام اموی

دکتر صابر اَداک پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (شهرری) است که در حوزه تاریخ و تمدن ملل اسلامی فعالیت می‌کند. او دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد الهیات با گرایش تاریخ و تمدن ملل اسلامی را در دانشکده الهیات دانشگاه تهران به پایان رساند و سپس دکترای خود را در همین رشته از دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران دریافت کرد. تمرکز علمی او بر تحلیل تاریخ صدر اسلام، سیره نبوی، سیره سیاسی امام علی(ع) و ریشه‌های تاریخی تحولات جهان اسلام است؛ حوزه‌ای که در آثار پژوهشی او نیز به‌خوبی بازتاب یافته است (اَداک، رزومه علمی؛ مهدرو، ۱۳۹۸).

فعالیت‌های پژوهشی صابر اَداک نشان‌دهنده رویکردی تحلیلی و مستند به تاریخ اسلام است. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «رحمت نبوی، خشونت جاهلی» (برگرفته از رساله دکتری او درباره رفتار پیامبر اکرم(ص) با مخالفان)، «اخلاق زمامداری» (تحلیلی از سیره سیاسی امام علی(ع)) و اسلام علوی اسلام اموی اشاره کرد. کتاب اخیر که به بررسی زمینه‌ها و انگیزه‌های نهضت عاشورا می‌پردازد، در جشنواره دوسالانه کتاب عاشورا به‌عنوان اثر برگزیده معرفی شد. افزون بر این، او نگارش مدخل‌هایی برای دانشنامه جهان اسلام، انتشار مقالات علمی ـ پژوهشی متعدد و راهنمایی و داوری رساله‌های دکتری و پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد را نیز در کارنامه علمی خود دارد (اَداک، رزومه علمی؛ Goodreads, n.d.).

در آثار صابر اَداک، تاریخ تنها روایت رخدادهای گذشته نیست، بلکه ابزاری برای فهم نسبت دین، اخلاق، قدرت و جامعه است. او با تکیه بر منابع تاریخی معتبر و تحلیل انتقادی، می‌کوشد نشان دهد که بسیاری از رویدادهای مهم تاریخ اسلام، از جمله نهضت عاشورا، بدون شناخت بسترهای فکری، فرهنگی و سیاسی زمانه قابل درک نیستند. همین رویکرد سبب شده است آثار او علاوه بر مخاطبان دانشگاهی، برای علاقه‌مندان تاریخ اسلام و اندیشه سیاسی اسلامی نیز خواندنی و قابل توجه باشد و به‌عنوان نمونه‌هایی از پژوهش‌های تحلیلی معاصر در این حوزه شناخته شوند (اَداک، رزومه علمی؛ مهدرو، ۱۳۹۸؛ Goodreads, n.d.).

محتوای کتاب اسلام علوی اسلام اموی

کتاب اسلام علوی اسلام اموی با این پرسش بنیادین آغاز می‌شود که چگونه جامعه‌ای که با پیام عدالت، آزادی و معنویت اسلام شکل گرفته بود، در کمتر از نیم‌قرن به جایی رسید که فاجعه کربلا در آن رخ داد. صابر اَداک برای پاسخ به این پرسش، به جای تمرکز صرف بر روایت عاشورا، ریشه‌های آن را در تحولات سیاسی و اجتماعی پس از رحلت پیامبر اسلام(ص) جست‌وجو می‌کند. نویسنده با بررسی دگرگونی تدریجی ساختار خلافت، شکل‌گیری اشرافیت جدید، فاصله گرفتن حکومت از ارزش‌های نخستین اسلام و تغییر معیارهای مدیریت جامعه، نشان می‌دهد که نهضت امام حسین(ع) واکنشی به یک حادثه مقطعی نبود، بلکه پاسخی به انحرافی عمیق و تدریجی در مسیر حکومت اسلامی به شمار می‌رفت. از این منظر، عاشورا نه آغاز یک بحران، بلکه نقطه اوج روندی تاریخی است که سال‌ها پیش آغاز شده بود.

در ادامه، کتاب به تبیین تفاوت‌های بنیادین میان دو الگوی حکمرانی می‌پردازد که نویسنده از آن‌ها با عنوان «اسلام علوی» و «اسلام اموی» یاد می‌کند. در نگاه او، اسلام علوی بر عدالت، شایسته‌سالاری، کرامت انسان، مسئولیت‌پذیری حاکمان و پایبندی به ارزش‌های اخلاقی استوار است؛ در حالی که اسلام اموی، دین را در خدمت تثبیت قدرت سیاسی، توسعه قلمرو و حفظ منافع حکومت به کار می‌گیرد. نویسنده با استناد به منابع تاریخی، سیره امام علی(ع)، سیاست‌های معاویه، روند جانشینی یزید و فضای اجتماعی آن دوران را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه فاصله گرفتن از روح تعالیم اسلامی، جامعه را به سوی استبداد، تبعیض و سرکوب سوق داد. در این بخش، تحلیل‌های تاریخی جایگزین داوری‌های احساسی می‌شوند و خواننده با روندی منطقی و مستند، زمینه‌های فکری و سیاسی نهضت عاشورا را دنبال می‌کند.

در پایان، کتاب عاشورا را صرفاً رویدادی تاریخی یا مذهبی نمی‌داند، بلکه آن را نمادی از رویارویی همیشگی حق و قدرت، عدالت و منفعت، حقیقت و تحریف معرفی می‌کند. صابر اَداک نتیجه می‌گیرد که شناخت عاشورا بدون شناخت جریان‌های فکری و سیاسی پیش از آن امکان‌پذیر نیست و هر جامعه‌ای که عدالت، آزادی و اخلاق را قربانی حفظ قدرت کند، دیر یا زود با پیامدهای همان انحراف روبه‌رو خواهد شد. از همین رو، اسلام علوی اسلام اموی فراتر از یک روایت تاریخی، تلاشی برای فهم چرایی شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ اسلام است و خواننده را دعوت می‌کند تا عاشورا را نه فقط در گذشته، بلکه در نسبت با مسائل اجتماعی و سیاسی امروز نیز بازخوانی کند.

 برداشت شخصی من

کتابهایی مثل اسلام علوی اسلام اموی که توسط جامعه دانشگاهیان نوشته شده خواندنی و قابل اتکا هستند چون معمولاً بر اساس مبانی روش پژوهش، به شکل بی‌طرفانه، به استناد منابع معتبر و خالی از مهر و کین نوشته میشن. آگاهی نسبت به دو قرائت متفاوت از اسلام یعنی شیوه ناب محمدی و اهل بیت علیهم السلام و اسلام ظاهری اموی به ما کمک می‌کنه تا بتونید دو مسیر به ظاهر هم نام اما در باطن کاملاً متفاوت رو به خوب تشخیص بدیم و در راه درست حرکت کنیم؛ از طرف دیگه، شناخت شیوه‌های سوء استفاده از مبانی دینی باعث میشه تا در زندگی روزمره امروزی خودمون هم گول این دسته از افراد شیاد رو نخوریم.

منابع 

اَداک، صابر. (بی‌تا). رزومه علمی دکتر صابر اَداک.

Goodreads. (n.d.). Saber Adak. https://www.goodreads.com/author/show/9874167._

مهدرو. (۱۳۹۸). اسلام علوی، اسلام اموی. https://mahdroo.ir/shop/product/book-1317026-gvl3nt