زیست بوم قرآن در ایران

آنچه در پی می‌آید، یک ساختار جامع و لایه‌بندی‌شده با عنوان زیست بوم قرآن در ایران هست که شامل همه نهادها، سازمان‌ها، مؤسسات و اشخاص حقیقی است که به نحوی در حوزه قرآن کریم در جمهوری اسلامی ایران نقش‌آفرینی یا تولی‌گری می‌کنند. این ساختار بر اساس ماهیت حقوقی و نوع فعالیت طراحی شده است. اگر مدیر ، قاری، حافظ، مفسر یا کنشگر قرآنی هستید، اطلاع از ساختار زیست بوم قرآن در ایران می‌تواند دید وسیعی به شما در شناخت و توسعه فعالیت‌هایتان بدهد.

[su_quote]زیست بوم قرآن در ایران به مجموعه همه کنشگران از جمله (نهادها، مؤسسات، افراد)، قوانین، منابع مالی، فرهنگ عمومی، رویدادها و ارتباطات متقابل میان آن‌ها گفته می‌شود که در حوزه قرآن کریم در ایران فعالیت می‌کنند.[/su_quote]

---

 لایه اول: تشکیلات کلان ملی در حوزه قرآن

در این قسمت سعی شده تصویری ولو اجمالی از مهمترین دستگاه‌ها و ساختارهای ملی قرآنی به همراه اهم اهداف، ظرفیتها، قابلیتها، نقاط قوت و ً گزارش دستگاههایی آورده شده که وظایف و مأموریتهای اولیه و ذاتی آنها حداقل در یکی ضعف آنها ارائه شود. شایان ذکر است که در این بخش صرفا از حوزه‌های تخصصی قرآنی بوده و مخاطبان گسترده و فراگیر دارند.

شورای توسعه فرهنگ قرآنی

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• دبیرخانه شورای توسعه فرهنگ قرآنی
• کمیسیون توسعه آموزش عمومی قرآن کشور (مستقر در وزارت آموزش و پرورش)
• کمیسیون توسعه فعالیتهای تبلیغ و ترویج قرآن کشور (مستقر در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی)
• کمیسیون توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآنی کشور (مستقر در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری)
• ستاد راهبری طرح ملی حفظ قرآن  (مستقر در سازمان اوقاف و امور خیریه)
• کمیسیون توسعه فعالیتهای قرآنی بین‌الملل (مستقر در معاونت امور بین‌الملل دفتر مقام معظم رهبری)

[/su_list]

---

نهادهای قرآنی وابسته به دفتر مقام معظم رهبری

در ادامه فهرست کامل نهادهای متولی فعالیت قرآنی که زیرنظر دفتر مقام معظم رهبری (حفظه الله) اداره می‌شوند، آمده است. این مراکز وظیفه ذاتی خود را تمرکز بر حوزه قرآن می‌دانند.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• دبیرخانه شورا
• شورای عالی قرآن صدا و سیما
• مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران
• دبیرخانه کمیته اعزام و دعوت قاریان

[/su_list]

---

حوزه‌های علمیه

حوزه‌های علمیه سراسر کشور به عنوان مراکز اصلی و متمرکز آموزش و پژوهش در عرصه علوم دینی و وحیانی به عنوان یکی دیگر از متولیان حوزه امور قرآنی شناخته می‌شوند.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• مرکز قرآن و عترت حوزههای علمیه
• مراکز تخصصی قرآن و حدیث
• مراکز، دانشگاه‌‌ها، پژوهشکده‌ها، مؤسسات و نهادهای قرآنی وابسته به حوزه‌های علمیه

[/su_list]

---

وزارت آموزش و پرورش

وزارت آموزش و پرورش، به‌عنوان متولی و مسئول آموزش عمومی کشور، مسئولیت آموزش عمومی قرآن کریم را نیز بر عهده دارد. این وزارتخانه با توجه به ظرفیت‌های عظیم و فراگیر مدارس، معلمان قرآن، آموزگاران در سطح کشور و وجود ساعات درسی رسمی قرآن و معارف دینی، به‌ویژه در مقطع دبستان، فرصت بی‌نظیری برای توسعه آموزش عمومی قرآن کریم در کشور دارد. با این حال، همواره عدم بهره‌گیری بهینه از این فرصت‌ها و ظرفیت‌ها یکی از موارد مورد نقد کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه آموزش قرآنی بوده است.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• کمیسیون توسعه آموزش عمومی قرآن
• اداره کل قرآن، نماز و عترت
• گروه قرآن دفتر تألیف کتب درسی
• کارشناسان قرآنی معاونت‌های آموزشی
• دارالقرآن‌ها و مدارس قرآنی آموزش و پرورش

[/su_list]

---

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

رشتههای علوم قرآنی دانشگاهی هم اکنون در گرایش‌های مختلف و در دانشگاههای دولتی و غیردولتی، در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه‌ها برقرار شده است که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را نیز به عنوان یکی از متولیان حوزه امور قرآنی مطرح کرده‌اند.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• دانشکده‌ها، گروه‌ها و رشته‌های علوم قرآنی
• کمیسیون توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآنی (مرکز هماهنگی و توسعه علوم قرآنی و انسانی)
• اداره پشتیبانی از فعالیت‌های قرآنی و دینی

[/su_list]

---

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

وزارت آموزش و پرورش، علاوه بر مسئولیت آموزش عمومی قرآن کریم، وظایف گسترده‌ای در حوزه توسعه و ترویج فرهنگ قرآنی بر عهده دارد. از مهم‌ترین این وظایف می‌توان به تولیت، هماهنگی و تسهیل امور تبلیغی ـ ترویجی قرآنی کشور، پیگیری بیمه فعالان قرآنی، حمایت از خادمان قرآن و مؤسسات قرآنی، حمایت از فعالیت‌های آموزشی و تولید و عرضه محصولات قرآنی، برگزاری و مدیریت نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی قرآن کریم، تولیت امور مسابقات و فعالیت‌های هنری، رسانه‌ای و مجازی در حوزه قرآن اشاره کرد. همچنین کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد در سطح محلات با اجرای طرح‌هایی نظیر «مادران ایرانی ـ مربی قرآنی»، «تالوت نور»، «راهکار حفظ» و دوره‌های فهم قرآنی، در مسیر آموزش و ترویج قرآن کریم نقش‌آفرینی می‌کنند.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• معاونت قرآن و عترت
• کمیسیون توسعه فعالیت‌های تبلیغی ترویجی قرآن کریم

[/su_list]

---

سازمان اوقاف و امور خیریه

سازمان اوقاف و امور خیریه، مسئولیت تولید، برنامه‌ریزی و مدیریت مسابقات قرآنی کشور را در سطوح ملی و بین‌المللی بر عهده دارد. سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری‌های کلان مربوط به این حوزه در قالب ستاد عالی هماهنگی مسابقات قرآنی کشور انجام می‌شود، و مرکز امور قرآنی سازمان اوقاف وظیفه اجرای برنامه‌ها و مدیریت عملیاتی این مسابقات را بر عهده دارد.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• مرکز امور قرآنی
• ستاد راهبری طرح ملی حفظ قرآن کریم
• دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
• ستاد عالی هماهنگی مسابقات قرآنی کشور

[/su_list]

---

سازمان تبلیغات اسلامی

سازمان تبلیغات اسلامی به عنوان نهادی فعال و مسئول در آموزش عمومی قرآن کریم در کشور پس از انقلاب اسلامی شناخته می‌شود. فعالیت‌های قرآنی این سازمان از سال ۱۳۶۳ با تأسیس دارالقرآن الکریم و کانون‌های قرآن استانی آغاز شد و هم‌اکنون این رسالت در قالب سازمان دارالقرآن الکریم و دارالقرآن‌های استانی تداوم یافته است.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• سازمان دارالقرآن کریم

[/su_list]

---

سازمان جهاد دانشگاهی

سازمان قرآنی دانشگاهیان کشور، تشکیلاتاتی وابسته به معاونت فرهنگی جهاد دانشگاهی است. این سازمان، متناسب با نیازهای عمدتاً جوانان و دانشگاهیان، به تدوین طرح‌ها و اجرای برنامه‌های ویژه‌ای با موضوع قرآن و فرهنگ قرآنی می‌پردازد.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• خبرگزاری قرآنی ایران
• مرکز رشد واحدهای فناور هنرهای قرآنی
• مرکز آموزش، خدمات روانشناسی و مشاوره جهاد دانشگاهی
• مرکز مطالعات میان‌ رشته‌ای قرآن کریم
• مرکز تولیدات چندرسان‌های مبین (استودیو مبین)
• مرکز نشر محصولات مکتوب و دیجیتالی قرآنی

[/su_list]

---

سازمان صدا و سیما 

سازمان صدا و سیما یکی از نهادهای فعال و تأثیرگذار در امور قرآنی کشور است. این سازمان علاوه بر پخش برنامه‌های قرآنی از شبکه‌های مختلف تلویزیونی و رادیویی نیز فعالیت دارد.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• شبکه قرآن و معارف اسلامی
• رادیو قرآن
• رادیو تلاوت
• رادیو ترتیل
• سایر شبکه‌های رادیویی تلویزیونی

[/su_list]

---

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی از مجموعه‌های مؤثر در نظام توسعه فرهنگ قرآنی در عرصه بین‌المللی است که از جمله ظرفیت‌ها و فرصت‌های آن می‌توان به راه‌اندازی بنیاد بین‌المللی قرآن و تمرکز فعالیت‌های برون‌مرزی قرآنی حول محور آن و استقرار ۸۰ نمایندگی سازمان در ۶۰ کشور جهان و بهره‌مند شدن از ظرفیت‌های نمایندگی‌ها در فعالیت‌های قرآنی اشاره نمود.

[su_list icon=”icon: chevron-left” icon_color=”#c80000″]

• مرکز بین‌المللی تبلیغ در خارج از كشور

[/su_list]

---

فراکسیون قرآن، عترت و نماز مجلس شورای اسلامی

این فراکسیون به عنوان یکی از هسته‌های اصلی سازماندهی مجلس شورای اسلامی وظیفه قانون‌گذاری و نظارت بر اجرای قوانین حوزه قرآن را بر عهده دارد.

---

 لایه دوم: نهادهای عمومی غیردولتی و مردمی قرآن

اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های قرآن و عترت

اتحادیه کشوری مؤسسات و تشکل‌های مردمی قرآن و عترت یک نهاد مستقل غیردولتی است که تا سال ۱۳۹۸ در قالب دو اتحادیه مشغول فعالیت بودند؛ اما با مطالبه جدی فعالان قرآنی و پیگیری‌های دبیرخانه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، این دو اتحادیه نهایتاً در سال ۱۳۹۸ ادغام شدند.

 مؤسسات فرهنگی قرآن و عترت (بخش خصوصی)

بر اساس معتبرترین و جدیدترین اطلاعات موجود، آمار مراکز قرآنی دارای مجوز از سازمان تبلیغات اسلامی حدود ۲۰۰۰ مؤسسه برآورد می‌شود که بخشی از مجموع ۳۱۰۰ تا ۳۲۰۰ مؤسسه فعال دارای مجوز در کل کشور هستند.

بر اساس نوع مجوز:

– مؤسسات دارای مجوز از سازمان تبلیغات اسلامی (بخش حاکمیتی)

– مؤسسات دارای مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (بخش عمومی غیردولتی)

بر اساس حوزه فعالیت:

– مؤسسات آموزشی (روخوانی، روان‌خوانی، حفظ، تفسیر)

– مؤسسات پژوهشی (تحقیقات قرآنی)

– مؤسسات تبلیغی و ترویجی

– مؤسسات خیریه و نیکوکاری قرآنی

---

 کانون‌های فرهنگی هنری مساجد

این کانون‌ها که زیر نظر سازمان تبلیغات اسلامی فعالیت می‌کنند، در سطح محلات و مساجد به ترویج فرهنگ قرآن می‌پردازند و اغلب دارای کلاس‌ها و جلسات قرآنی هستند.

---

خانه‌های قرآن شهری و روستایی

این مراکز که اغلب در مناطق محروم و روستایی فعالیت می‌کنند، با مجوز سازمان دارالقرآن کریم تأسیس شده و به آموزش‌های پایه قرآنی می‌پردازند. بر اساس معتبرترین و جدیدترین اطلاعات موجود، تعداد کل خانه‌های قرآن شهری و روستایی در ایران بیش از ۵۲۰۰ خانه است که از این تعداد، حدود ۲۴۱۹ خانه به صورت مشخص روستایی هستند و مابقی را خانه‌های قرآن شهری و عشایری تشکیل می‌دهند (خبرگزاری ابنا، ۱۴۰۲؛ پایگاه اطلاع‌رسانی تلاوت، ۱۴۰۰).

---

 لایه سوم: نهادهای تخصصی و ویژه قرآنی

  رسانه‌ها و ناشران تخصصی قرآنی

خبرگزاری‌ها و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی:

– خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا)

– خبرگزاری قرآنی ایران (تلاوت)

– پایگاه اطلاع‌رسانی تلاوت

ناشران تخصصی قرآن:

– انتشارات اسوه (وابسته به اوقاف)

– انتشارات آستان قدس رضوی (بخش قرآن)

– ناشران خصوصی دارای مجوز چاپ قرآن

 مراکز نوآوری و فناوری قرآنی

– مرکز نوآوری «یهدین» با حمایت اتحادیه کشوری مؤسسات قرآنی

– شتابدهنده‌های تخصصی قرآن

– اپلیکیشن اطلس مؤسسات قرآنی کشور

---

 لایه چهارم: افراد حقیقی و شبکه‌های انسانی قرآن

قاریان و حافظان قرآن

– اساتید برجسته قرآنی (شامل ۵۵۶ نفر ثبت‌نام‌شده برای حضور در فعالیت‌های بین‌المللی)

– قاریان بین‌المللی، ملی و استانی

– حافظان کل و اجزاء قرآن

مدرسان و مربیان قرآن

– مربیان روخوانی و روان‌خوانی

– اساتید تفسیر و علوم قرآنی

– مدرسان دانشگاه‌های علوم قرآنی

مفسران و پژوهشگران قرآنی

– مفسران برجسته معاصر

– پژوهشگران و محققان علوم قرآنی

– نویسندگان و مترجمان قرآن

 خیرین و واقفان قرآنی

– واقفان قرآنی (وقف با نیت امور قرآنی)

– خیرین حامی مؤسسات قرآنی

– حامیان مراکز نیکوکاری تخصصی قرآن

---

 لایه پنجم: نهادهای بین‌المللی و فرامرزی قرآن

 مجمع جهانی اهل بیت (ع)

– بخش قرآن و حدیث

– ترجمه و نشر قرآن به زبان‌های مختلف

سایر نهادهای متولی

– رایزنی‌های فرهنگی (بخش قرآن)

– اعزام قاریان به کشورهای مختلف

– بخش‌های قرآن در حرم‌های مطهر

– مؤسسات قرآنی وابسته

– کتابخانه‌های تخصصی قرآن

---

 جمع‌بندی: مدل سه‌وجهی فعالیت‌های قرآنی در ایران

بر اساس ساختار فوق، می‌توان فعالیت‌های قرآنی کشور را در سه وجه دسته‌بندی کرد:

وجه	حوزه اصلی	نهادهای کلیدی
حاکمیتی	سیاست‌گذاری و نظارت	شورای توسعه، سازمان تبلیغات، سازمان دارالقرآن
دولتی	اجرا و پشتیبانی	وزارت ارشاد، وزارت آموزش و پرورش، اوقاف
مردمی	آموزش و ترویج	اتحادیه مؤسسات، مؤسسات خصوصی، کانون‌های مساجد

زیست بوم قرآن در ایران نشان می‌دهد که حوزه قرآن در کشور از لایه‌های متعدد و متنوعی تشکیل شده که هر یک نقش خاص خود را ایفا می‌کنند. هماهنگی میان این لایه‌ها توسط شورای توسعه فرهنگ قرآنی و کمیسیون‌های تخصصی آن انجام می‌شود. این مدل بر اساس گزارش ارزیابی عملکرد نهادها و دستگاه‌های دستگاه‌های متولی امور فعالیت‌های فعالیت‌های قرآنی منتشر شده توسط توسط مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در 27 آذرماه 1401 تنظیم شده است.

در صورتی که علاوه بر موارد ذکر شده، نهاد دیگری را پیشنهاد می‌کنید از طریق صفحه تماس با ما به ما اعلام فرمایید.