فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری ملقب به عطّار نیشابوری شاعر، عارف و صوفی نامدار ایرانی قرن ششم هجری قمری را همگان به عنوان خالق منطِقُ‌الطَّیِّر یا مقامات‌الطیور می‌شناسند؛ این منظومه که حاوی ۴۳۰۰ تا ۴۶۰۰ بیت است که در زمره مثنوی تمثیلی عرفان اسلامی شهرت دارد. عطار در این اثر فاخر مراحلی هفتگانه را تعریف می‌کند که پوینده راه بایستی جهت رسیدن به حق، آنها را طی کند. هفت وادی به‌ترتیب چنین عبارتند از طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر که در نهایت جوینده راه را به فنا در حق خواهند رساند. اثری که عطار نیشابوری خلق است در دنیا خیال و تمثیل سروده شده حال آنکه زندگی عینی و واقعی هم می‌تواند برای انسان جوینده راه حق، روش و وادی تعریف کند، بنابراین تلاش کرده‌ایم راز هفت وادی عشق حسین (ع) به عنوان یک انسان جهانی و دارای مکتبی با میلیون‌ها عاشق و دلداده را بدست آوریم تا بدانیم که او چطور حسین شد و ما چگونه می‌توانیم حسینی شویم.
آنچه خواهید خواند!
هفت وادی حسین شدن
زندگی حسین بن علی (سلام الله علیه) از بدو تولد تا لحظه عروج، حاوی نکات فراوان پیدا و پنهانی است که تنها از طریق بررسی عمیق تاریخی، نقلی و عقلی قابل بیان است که به او دو وجهه کاملاً متمایز اما همسان و همراستا داده است: حسینی که امام سوم شیعیان است و حسینی که یک الگوی جهانی است. بر این اساس پس از شناختن حسین و راه او، می‌توان ایشان را نه تنها برای شیعیان و مسلمانان بلکه برای انسان معاصر امروز در سطح جهان نیز یک اسوه قلمداد کرد؛ از این رو، تلاش کرده‌ایم مراحل زندگی او را به شکلی واکاوی کنیم که واقعی، تاریخی، مستند و کاملاً قابل لمس باشد. هفت وادی عشق حسین به ترتیب زیر هستند:
- وادیِ تولد در نور (از آغاز تا کودکی)
- وادیِ معرفت (جوانی و دوران امام علی(ع) و امام حسن(ع))
- وادیِ صبر و وفاداری (دوران امامت تا مرگ معاویه)
- وادیِ هجرت (از مدینه تا مکه و کربلا)
- وادیِ عشق و انتخاب (شب عاشورا)
- وادیِ قربانی (روز عاشورا)
- وادیِ جاودانگی (پس از عاشورا)
هر کدام از وادی‌های نام برده شده شامل مراحل فرعی هستند که حسین علیه السلام پس از طی کردن آنها توانست به جایگاه بی‌نظیری که در تاریخ زندگی بشر دارد دست یابد. هر یک از این مراحل را به صورت فهرست‌وار بیان می‌کنم تا در راهنمایی باشد برای علاقمندان و رهروان او.
وادیِ تولد در نور
(از آغاز تا کودکی)
حسین بن علی در سوم شعبان سال چهارم هجری قمری در خانه علی بن ابیطالب و فاطمه بنت محمد (ص) بدنیا آمد. ایشان نوه دختری پیامبر اسلام هستند و تا زمان رحلت رسول خدا (ص) در ۲۸ صفر سال یازده هجری قمری، حدوداً شش سال و شش ماه دوران کودکی خود را در کنار پیامبر سپری کرد. بهره بردن از تربیت نبوی و پیوند عمیق با قرآن و سنت باعث شد که حسین وادی تولد را در نور سپری کند.
وادیِ معرفت
(جوانی و دوران امام علی(ع) و امام حسن(ع))
حسین علیه السلام حدوداً در هفت سالگی مادر خود را از دست داد و به طور مستقیم تحت تربیت پدر و خانواده‌اش قرار گرفت؛ حضور او در کنار علی بن ابیطالب و آموختن عدالت، شجاعت و بصیرت از ایشان و نیز همراهی با حسن بن علی (ع) برادر بزرگترش باعث شد، دوران جوانی او تا رسیدن به سن سی و شش سالگی که مقارن با شهادت پدرش بود به دوران شناخت راه حق و مسئولیتپذیری همراه شود.
وادیِ صبر و وفاداری
(دوران امامت تا مرگ معاویه)
با شهادت علی بن ابیطالب در شب بیست و یکم رمضان سال ۴۰ هجری قمری، مردم با برادر بزرگتر او یعنی حسن بن علی بیعت کردند اما این دوره دوام زیادی نیاورد و با مصلحت ایشان و انعقاد صلحنامه با معاویه ابن ابوسفیان عملاً خلافت بر مسلمین به دست خاندان بنی امیه افتاد تا آنکه در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری، برادر بزرگتر امام حسین (ع) یعنی امام حسن مجتبی (ع) نیز به شهادت رسیدند و حسین بن علی دیگر باره تنها شد. حسین علیه السلام در این دوره با پایبندی به حق و برای حفظ آرامش جامعه اسلامی در سکوت، شرایط سیاسی دشوار را تحمل کردند و تبدیل به فردی مستقل و پایدار شدند به این امید که آماده‌سازی جامعه برای قیام فراهم شود.
وادیِ هجرت
(از مدینه تا مکه و کربلا)
در سال شصت هجری قمری، معاویه ابن ابوسفیان از دنیا رفت و برخلاف شروط صلح‌نامه‌ای که با حسن بن علی علیه السلام داشت، فرزند خود یزید را به خلافت منصوب کرده بود. امام حسین علیه السلام در این دوران دو راه بیشتر نداشت: یا با یزید بیعت کند و بدعهدی امویان را بپذیرد یا در مقابل حکومت آنها قیام کند؛ که ایشان با هدف اصلاح جامعه جدش رسول خدا و در پاسخ به دعوت مردم کوفه با ترک آسایش خود و خانواده‌اش و تبدیل زندگی شخصی‌اش به رسالت اجتماعی از مدینه به سمت مکه و سپس کوفه خارج شد.
وادیِ عشق و انتخاب
(شب عاشورا)
امام حسین علیه السلام در رجب یا شعبان سال ۶۰ هجری قمری از مدینه خارج شدند و پس از توقفی حدوداً چهار ماهه در مکه، در اجابت و اصرار کوفیان، همراه با خانواده و یارانشان به سمت این شهر حرکت کردند اما در سرزمینی موسوم به کربلا با ممانعت سپاهیان اموی مجبور به توقف شدند. امام علیه السلام که پیشتر و از طریق وحی، نسبت به این موضوع آگاه بودند، ترس را تبدیل به ایمان کرده و در انجام مسئولیتی که بر دوش داشتند، رسیدن به اوج محبت الهی را انتخاب کردند.
وادیِ قربانی
(روز عاشورا)
در روز دهم محرم سال ۶۱ هجری قمری امام حسین علیه السلام با بذل هستی خود که خانواده، فرزندان، یاران و در نهایت جان خود بود، در برابر ظلم ایستادگی کردند و با شورای محوری «هیهات منا الذله»، خون خود را در راه حق و حقیقت ایثار کردند.
وادیِ جاودانگی
(پس از عاشورا)
در این وادی که حضور اشخاص تاثیرگذاری همچون زینب بنت علی علیها السلام و علی بن الحسین علیه السلام محقق شد، خون ایشان تبدیل به پیام شد و عملاً پیروزی خون بر شمشیر رقم خورد. شقاوت لشکر امویان، قساوت قلبی آنها، هتک حرمت خانواده پیامبر، کشتار بی‌رحمانه کودکان و جوانان و اسارت بازماندگان باعث شد پایان زندگی امام حسین علیه السلام تبدیل به یک واقعه تاریخی و مکتبی جهانی شود و نهضت ایشان تا ابد باقی بماند.
هفت وادی حسینی شدن
حالا که با هفت وادی عشق حسین (ع) آشنا شدیم و فهمیدیم که چطور حسین، حسین شد و اگر علاقمند به طی کردن راه او باشیم، می‌توانیم بر اساس همین الگو، هفت وادی عشق خودمان را هم ترسیم کنیم تا در نهایت بتوانیم حسینی شویم.
- وادی بیداری (خروج از غفلت)
- وادی معرفت (شناخت حسین و راه حسین)
- وادی محبت (پیوند قلبی)
- وادی تزکیه (مبارزه با یزید درون)
- وادی انتخاب (وفاداری در لحظه آزمون)
- وادی ایثار (فداکاری برای حق)
- وادی جاودانگی (زندگی برای حقیقت)
همانطور که پیشتر هم گفته شد، هر کدام از این هفت وادی نیز مراحلی دارد که دوستدار حسین (ع) باید به دقت و دلدادگی آنها را طی کنید تا بتواند به نتیجه مطلوب برسد که هر یک را با توضیح کامل شرح خواهیم داد.
وادی بیداری
(خروج از غفلت)
در این وادی شخص باید از خودش بپرسد که برای چه آفریده شده‌ام؟ و در راه پیدا کردن پاسخ این پرسش بنیادین با احساس مسئولیت و جستجوی حقیقت از زندگی سطحی و عادت‌ها و دنیاطلبی و بی‌خبری بیدار شود و زندگی بی‌هدف دنیوی را تبدیل به حیاتی معنادار کند؛ این آغاز راه حسینی شدن است.
وادی معرفت
(شناخت حسین و راه حسین)
در این مرحله انسان باید از خودش بپرسد که حسین برای چه قیام کرد؟ ضمناً آگاه باشد که بدون شناخت، محبت شکل نمی‌گیرد پس امام حسین (ع) را فقط یک شخصیت تاریخی نداند و پیام او را که شامل توحید، آزادگی و اصلاح جامعه است به خوبی درک کند که اگر موفق شود علاقه را به آگاهی تبدیل کند، این وادی را نیز طی خواهد کرد.
وادی محبت
(پیوند قلبی)
در این مرحله انسان باید از خود بپرسد که آیا حسین در انتخاب‌های من حضور دارد؟ تا بتواند از شناخت به عشق برسد و با امام رابطه قلبی برقرار کند؛ ضمناً آگاه باشد که محبت حسینی فقط احساس خالی و شور تنها نیست بلکه اشک او همراه با تغییر، ارادت او همرا با عمل و شور او همراه با پیروی محض است.
وادی تزکیه
(مبارزه با یزید درون)
در این وادی انسان باید از خود بپرسد که چه چیزی در وجود من مانع حسینی شدن است؟ و بداند که بزرگ‌ترین میدان کربلا در درون انسان است. در این وادی انسان باید با رذیلت‌های یزیدی که تکبر، حرص، ترس از مردم، دنیاپرستی و ظلم است مبارزه کند و فضیلت‌های حسینی که شجاعت، کرامت، وفاداری و صبر هستند پرورش پیدا کند.
وادی انتخاب
(وفاداری در لحظه آزمون)
در این وادی انسان از خود می‌پرسد که اگر حق هزینه داشت، آیا می‌ایستم؟ و بداند که حسینی بودن در شرایط راحتی ثابت نمی‌شود؛ در انتخاب‌های سخت آشکار می‌شود. باید حقیقت را بر منفعت ترجیح بدهد و همیشه حق را حتی در صورتی که هزینه داشت، انتخاب کند.
وادی ایثار
(دادن خود برای حق)
در این وادی انسان از خود می‌پرسد که برای حقیقت چه چیزی حاضر هستم ببخشم؟ در واقع برای طی کردن این وادی باید از «من» به «ما» برسد. از آسایش خود برای خیر دیگران می‌گذرد، مسئولیت اجتماعی پیدا می‌کند و خدمت را عبادت می‌بیند.
وادی جاودانگی
(زندگی برای حقیقت)
اگر موفق شدید شش وادی قبل را به درستی طی کنید، در این وادی از خود می‌پرسید که آیا زندگی من پس از مرگم ادامه پیدا می‌کند؟ با یافتن پاسخ این پرسش می داند که با کشتن نفش خودخواه، زندگی کردن برای خدا و باقی گذاشتن اثر خیر به شیوه حسین از دنیا خواهد رفت.
یادمان باشد:
این دو مسیر در کنار هم یک ساختار کامل می‌سازند:
- امام حسین(ع): از نور آغاز کرد و به بقا رسید.
- انسان حسینی: از بیداری آغاز می‌کند و به جاودانگی می‌رسد.
دیدگاه‌ها