حجاب برای بعضی‌ها فقط یک تکه پارچه است و برای بعضی دیگر، موضوعی پیچیده‌تر از این حرف‌ها؛ چیزی که به بدن، نگاه دیگران، انتخاب شخصی، فرهنگ، دین و تصویری که آدم از خودش دارد گره می‌خورد. به همین دلیل، صحبت‌کردن دربارهٔ حجاب معمولاً خیلی زود از یک بحث ساده دربارهٔ پوشش عبور می‌کند و به پرسش‌هایی دربارهٔ هویت و سبک زندگی می‌رسد. عنوان کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب نیز از همین زاویه کنجکاوی‌برانگیز است؛ اینکه نویسنده چگونه می‌خواهد این موضوع را توضیح دهد و آیا حجاب را فقط به‌عنوان یک حکم دینی بررسی می‌کند یا به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و انسانی آن هم می‌پردازد. دربارهٔ این عنوان، اطلاعات عمومی و قابل‌بررسی در منابع آنلاین بسیار محدود است؛ بنابراین در معرفی آن باید میان اطلاعات قطعی دربارهٔ کتاب و تحلیل محتوایی مبتنی بر خودِ متن کتاب تفاوت گذاشت. تنها اطلاعات قابل‌تأیید عمومی که تاکنون پیدا می‌شود، اشاره به رونمایی از کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب به قلم شهناز آلوش در مجموعه‌ای از آثار منتشرشده توسط انتشارات بین‌المللی حوزهٔ مشق است.
آنچه خواهید خواند!
شناسنامه کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب
نویسنده: شهناز آلوَش
ناشر: حوزه مشق
قطع: رقعی
تعداد صفحات: ۱۳۲
خرید این اثر از پایگاه ایران کتاب!
شناخت کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب
کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب در ۱۰ فصل، حجاب را فقط به‌عنوان یک موضوع دینی یا توصیه‌ای اخلاقی دنبال نمی‌کند؛ روایت کتاب میان تاریخ، ادیان، جهان هستی، تجربه‌های اجتماعی و سرگذشت آدم‌ها حرکت می‌کند. از حجاب در ادیان دیگر و آنچه نویسنده «راز حجاب در جهان هستی» می‌نامد، تا وقایع تاریخی مرتبط با کشف حجاب در تبریز، ۱۳۱۴، ۱۳۲۱، شهریور ۱۳۳۷، سال ۱۳۵۷ و ۲۲ بهمن همان سال، کتاب تلاش می‌کند حجاب و عفاف را در امتداد تاریخ معاصر ایران و تجربه‌های انسانی بررسی کند. در ادامه نیز با سرگذشت اسماء و خانواده‌اش و وقایع ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ روبه‌رو می‌شویم؛ بنابراین ساختار کتاب از یک بحث نظری ساده فراتر می‌رود و موضوع حجاب را در پیوند با تاریخ، خاطره و زندگی انسان‌ها پیش می‌برد.
در نگاه نویسنده، حجاب پیش از آنکه یک محدودیت بیرونی باشد، راهی برای رسیدن به نوعی آرامش و رهایی درونی است. متن کتاب از تجربه‌ای شخصی و معنوی آغاز می‌کند و حجاب را با پاکی، عشق به خدا و فاصله‌گرفتن از آلودگی‌های جهان امروز پیوند می‌دهد. این نگاه در بخشی از کتاب که در مشرق‌زمین و نزدیکی یک معبد می‌گذرد، شکل داستانی و نمادین پیدا می‌کند. راوی در میان زندگی روزمرهٔ مردم و بازار، از تفاوت میان پوشش زنان، جلب توجه، رونق کسب‌وکار و رابطهٔ ظاهر با نگاه اجتماعی سخن می‌گوید و سپس داستان پیرمردی را روایت می‌کند که باغش برخلاف باغ‌های دیگر گرفتار آفت نمی‌شود. وقتی دیگر باغداران او را متهم می‌کنند، در جریان محاکمه، کاهنی توضیح می‌دهد که زنان را به کاری وادار کرده‌اند که آرامش آنان را از بین برده و همین بی‌توجهی به «آرامش زنان» زمینهٔ ازبین‌رفتن برکت را فراهم کرده است. این روایت، حجاب را در قالبی استعاری با آرامش، حرمت انسان و برکت زندگی گره می‌زند.
در مجموع، کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب اثری ۱۳۲ صفحه‌ای است که با تکیه بر روایت‌های تاریخی، نگاه دینی و داستان‌های نمادین، می‌کوشد تصویری چندوجهی از حجاب و عفاف ارائه دهد. کتاب از گذشتهٔ تاریخی ایران تا رخدادهای معاصر حرکت می‌کند و در کنار بحث‌های اجتماعی، به تجربهٔ خانواده‌ها و شخصیت‌هایی مانند اسماء نیز توجه دارد. زبان اثر در بخش‌هایی مستقیم و تاریخی و در بخش‌هایی دیگر تمثیلی و روایی است؛ به همین دلیل، کتاب را نمی‌توان صرفاً یک پژوهش تاریخی یا یک متن نظری دربارهٔ حجاب دانست. کتاب دنیای شگفت انگیز حجاب نوشتهٔ شهناز آلوش با ۱۳۲ صفحه و شمارگان ۵۰۰ نسخه، توسط انتشارات بین‌المللی حوزهٔ مشق منتشر شده است. پایگاه کتاب ایران صدا این اثر را به صورت صوتی منتشر کرده است.
دلایل عقلی برای حجاب داشتن
در ادامه فارغ از نگاه دینی و حکم مسلم نقلی که بر اساس آیات و روایات اسلامی بر هر مسمانی رعایت آن واجب است، تلاش کردیم با دلایل عقلی و مستند به منابع علمی لزوم حفظ حجاب را نشان دهیم.
۱. پوشش می‌تواند از فشار دائمیِ دیده‌شدن و ارزیابی‌شدن بکاهد | روان‌شناختی
در فرهنگ تصویری امروز، بدن انسان ــ به‌ویژه بدن زن ــ دائماً در معرض مقایسه، ارزیابی و قضاوت قرار دارد. پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی نشان داده‌اند که قرارگرفتن مداوم در معرض نگاه جنسی و معیارهای زیبایی می‌تواند با خودشیءانگاری، شرم بدنی و نارضایتی از بدن ارتباط داشته باشد (Karsay et al., ۲۰۱۸; Ward et al., ۲۰۲۳). از این منظر، پوشش می‌تواند برای برخی زنان راهی باشد برای اینکه هویت خود را از ظاهر بدن جدا کنند و کمتر درگیر این احساس باشند که دائماً باید برای نگاه دیگران جذاب و قابل‌ارزیابی باشند.
۲. حجاب می‌تواند به شکل‌گیری هویت و احساس عاملیت فردی کمک کند | روان‌شناختی ـ اجتماعی
لباس فقط بدن را نمی‌پوشاند؛ دربارهٔ هویت فرد نیز پیام می‌دهد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که پوشش می‌تواند با احساس تعلق، ارزش‌ها و تصویری که فرد از خودش دارد ارتباط داشته باشد (Johnson et al., ۲۰۱۴). برای برخی زنان مسلمان، حجاب نه نشانهٔ حذف‌شدن، بلکه بخشی از هویت و انتخاب شخصی آنهاست. در مطالعاتی دربارهٔ زنان مسلمان، حجاب با برخی شاخص‌های مثبت تصویر بدنی و اهمیت کمترِ ظاهر ارتباط نشان داده است (Swami et al., ۲۰۱۴).
۳. هر جامعه‌ای برای نمایش بدن، مرزهای اجتماعی و فرهنگی ایجاد می‌کند | جامعه‌شناختی
جوامع دربارهٔ اینکه چه چیزی خصوصی و چه چیزی عمومی است، قواعدی دارند. این قواعد در فرهنگ‌های مختلف متفاوت‌اند، اما اصلِ تنظیم نمایش بدن و ایجاد مرز میان حریم خصوصی و فضای عمومی تقریباً در همهٔ جوامع دیده می‌شود. بنابراین می‌توان حجاب را یکی از صورت‌های فرهنگی و دینیِ همین نیاز گسترده‌تر انسانی دانست؛ (Johnson et al., ۲۰۱۴).
۴. پوشش می‌تواند در برابر کالایی‌شدن و تجاری‌شدن بدن مقاومت ایجاد کند | جامعه‌شناختی
در فرهنگ رسانه‌ای و تبلیغاتی، بدن گاهی از یک واقعیت انسانی به ابزاری برای جلب توجه، فروش کالا و تولید سود تبدیل می‌شود. پژوهش‌های مربوط به رابطهٔ لباس، جنسیت و رسانه نشان داده‌اند که پوشش با نحوهٔ نگاه جامعه به بدن و جنسیت ارتباط دارد (Lennon et al., ۲۰۱۷). از این زاویه، حجاب برای برخی زنان می‌تواند راهی برای فاصله‌گرفتن از فرهنگی باشد که ارزش و جذابیت زن را بیش از اندازه به ظاهر و بدن او وابسته می‌کند.
۵. حق انتخاب پوشش، بخشی از حق تصمیم‌گیری دربارهٔ بدن و هویت است | حقوقی
از نظر حقوقی، قوی‌ترین استدلال دربارهٔ حجاب این نیست که همهٔ زنان باید دقیقاً یک نوع پوشش داشته باشند؛ بلکه این است که زن باید حق داشته باشد دربارهٔ بدن و پوشش خود تصمیم بگیرد. بنابراین هم اجبار به بی‌پوششی می‌تواند عاملیت فردی را محدود کند. مسئولیت جرم همواره بر عهدهٔ مرتکب است.
برداشت شخصی من
کتاب‌های زیادی به قلم نویسندگان حوزی، دانشگاهی و عامی در خصوص مقوله حجاب نوشته شده اما قلم خانم شهناز آلوَش در این اثر به دلیل روایت داستان‌گونه، حماسی و تاریخی آن متمایز از آن کتابهاست. این اثر ارزشمند در عین اینکه لحنی رجزگونه داره و نشان از مطالبه ضایع شده حق یک زن هست، به استناد وقایع ناجوانمردانه و غیرعقلانی تاریخی در ایران تونسته حجاب رو قربانی مدرنیسم و ولنگاری سیاست‌مدارانی مثل رضا خان میرپنج نشون بده که قصدشون از این اقدامات رسیدن به قدرت و استفاده اجباری از زن بود. با خوندن این کتاب دوباره به این اصل اساسی می‌رسیم که ترویج بی‌حجابی زن، ترفند کسانی هست که قصدشون سوار شدن بر سرنوشت آدمهاست.
منابع
Johnson, K. K. P., Lennon, S. J., & Rudd, N. A. (2014). Dress, body and self: Research in the social psychology of dress. Fashion and Textiles, 1, Article 20. https://doi.org/10.1186/s40691-014-0020-7
Karsay, K., Knoll, J., & Matthes, J. (2018). Sexualizing media use and self-objectification: A meta-analysis. Psychology of Women Quarterly, 42(1), 9–28. https://doi.org/10.1177/0361684317743019
Lennon, S. J., Adomaitis, A. D., Koo, J., & Johnson, K. K. P. (2017). Dress and sex: A review of empirical research involving human participants and published in refereed journals. Fashion and Textiles, 4, Article 14. https://doi.org/10.1186/s40691-017-0101-5
Swami, V., Miah, J., Noorani, N., & Taylor, D. (2014). Is the hijab protective? An investigation of body image and related constructs among British Muslim women. British Journal of Psychology, 105(3), 352–363. https://doi.org/10.1111/bjop.12045
United Nations. (n.d.). Victims’ rights first. https://www.un.org/en/victims-rights-first
Ward, L. M., Daniels, E. A., Zurbriggen, E. L., et al. (2023). The sources and consequences of sexual objectification. Nature Reviews Psychology, 2, 496–513. https://doi.org/10.1038/s44159-023-00192-x
دیدگاه‌ها