سرگذشت زبان فارسی

سرگذشت زبان فارسی عنوانی بود که دکتر محسن ابوالقاسمی  استاد دانش‌آموختهٔ زبان و ادبیات فارسی و فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران در کتاب خود با نام زبان فارسی و سرگذشت آن، این اصطلاح را بکار برد. در این نوشتار به استناد این کتاب ارزشمند، نگاهی به سرگذشت زبان فاخر فارسی خواهیم داشت.

مقدمه

زبان فارسی دنباله ی فارسی میانه و آن دنباله ی فارسی باستان است. فارسی باستان یکی از شاخه های ایرانی باستان است. ایرانی باستان با هندی باستان شاخه ای از زبانهای هندی و اروپایی را تشکیل میدهد از هندی و اروپایی اثری در دست نیست، از روی شاخه هایی که از آن منشعب شده مانند هندی باستان با آثاری از نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد مسیح و ایرانی باستان با آثاری از اوائل هزاره اول پیش از میلاد مسیح به وجود آن پی برده و آنرا بازسازی کرده اند. جایگاه اصلی مردمی که زبان آنها هندی و اروپایی بوده به درستی معلوم نیست. برخی از دانشمندان آنرا در دشتهای جنوب روسیه فرض نموده که بعدها از آن جاها سکونت گزیده اند . از اوایل هزاره اول پیش از میلاد مسیح که ایرانیان شروع به اشغال نجد ایران کردند تا هنگام تاسیس دولت ماد در سال ۷۰۸ پیش از میلاد مسیح ایرانی باستان به صورتهای مختلفی تحول پیدا کرده و زبانهای متعددی در نواحی مختلف نجد ایران از آن به وجود آمده بود. هر یک از این زبانها دارای ویژگیهایی شده بود که آنها را به کلی از یک دیگر و از ایرانی باستان ممتاز می ساخت (ابوالقاسمی، ۱۳۸۲).

ادوار مختلف زبان فارسی 

از دیدگاه دکتر محسن ابوالقاسمی و بسیاری دیگر از پژوهشگران و اساتید فرهیخته حوزه زبان و زبانشناسی، به طور موثق میتوان عمر زبان فارسی را در سه دوره زیر خلاصه نمود:

در اولین دوره که مصادف با حضور اقوام هندواروپایی در نجد ایران بود، زبانهای فارسی باستان شکل گرفته و تا سال ۳۳۱ پیش از میلاد که برابر با فروپاشی سلسله هخامنشیان بود، ادامه یافت.

دوره میانه نیز از همان سال تا سال ۸۶۷ میلادی که یعقوب لیث صفاری رسماً زبان فارسی را به عنوان زبان رسمی ایران زمین تعیین کرد، ادامه یافت.

دوره جدید نیز از همان سال یعنی ۲۵۴ هجری قمری تا به امروز ادامه یافته و عمری در حدود ۱۲۰۰ سال دارد.

زبان‌های ادوار ایران

همانطور که اشاره شد، از ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تاکنون سه دوره بر زبان فارسی گذشته است که هر دوره نیز به نوبه خود دارای زبان‌های مختلفی بوده‌اند. در ادامه با توجه به بررسی‌های انجام شده توسط زبانشناسان و همچنین پژوهشگران حوزه تاریخ ایران، زبانهای هر دوره را به تفکیک بیان کرده و برای هر کدام توضیح مختصری ارائه داده‌ایم:

زبان‌های دوره ایران باستان

دوره باستان، به طور کلی از ۱۰۰۰ پیش از میلاد مسیح یعنی سال استقرار ایرانیان در سرزمین ایران تا سال ۳۳۱ پیش از میلاد مسیح یعنی سال سقوظ هخامنشیان را در برمی‌گیرد. از ایران باستان تا آنجا که مدارک در دست داریم، چهار زبان مستقیماً منشعب شده است (ابوالقاسمی، ۱۳۸۲):

در ادامه به صورت مختصر اما مستند به مطالعات انجام شده توسط دکتر محسن ابوالقاسمی، هر یک از این زبان‌ها را معرفی خواهیم کرد.

زبان‌های دوره میانه ایران

دوره میانه از سال ۳۳۱ پیش از میلاد یعنی سقوط هخامنشیان آغاز شده و تا سال ۸۶۷ میلادی (۲۵۴ هجری قمری) یعنی سالی که یعقوب لیث صفاری زبان فارسی دری را به عنوان زبان رسمی ایران اعلام نمود، ادامه یافت. در این دوره، زبان‌ها به دو دسته کل زیر تقسیم شده و هر کدام نیز زبان‌های مختلفی را در خود جای داده است:

بسیاری از متخصصان حوزه فرهنگ و زبان‌های باستان، درباره زبان‌های این دوره مطالعات ارزشمندی انجام داده‌اند که بر آن اساس، معرفی مختصری از هر زبان خواهیم داشت.

زبان‌های دوره جدید ایران

در بررسی سرگذشت زبان فارسی در‌می‌یابیم که این دوره از ۸۶۷ میلادی (۲۵۴ هجری قمری) یعنی سالی که یعقوب لیث صفاری زبان فارسی دری را به عنوان زبان رسمی ایران اعلام نمود تاکنون ادامه یافت است و عمری به درازای حدود ۱۲۰۰ سال دارد. این دوره، دارای زبان‌های زیادی بوده است که مهمترین آنها به باور پژوهش‌های انجام شده توسط دکتر محسن ابوالقاسمی به شرح زیر است:

این دوره، اسناد و متون بسیار زیادی را برای ما به یادگار گذاشته است که ارائه توضیحات را آسان نموده است. در ادامه توضیح کوتاهی در خصوص هر زبان خواهیم داد.

آشنایی با زبان‌های ادوار ایران

سرگذشت زبان فارسی نشان از وجود و حضور زبان‌های بیشماری دارد که در ادامه به برخی از آنها اشاره کرده‌ایم. لازم به توضیح است، دکتر محسن ابوالقاسمی در کتاب "زبان فارسی و سرگذشت آن"، از این زبان‌ها نام برده است.