بعضی کتاب‌ها دربارهٔ جنگ، بیش از آنکه میدان نبرد را نشان بدهند، از زندگی‌ای حرف می‌زنند که جنگ ناگهان آن را از مسیر عادی بیرون می‌کشد. کتاب من زنده‌ام از همین جنس است؛ روایتی که در آن اسارت فقط به معنای بسته‌شدن درها و محدودشدن آزادی نیست، بلکه آزمونی طولانی برای حفظ هویت، امید و پیوند با زندگی است. معصومه آباد خاطرات خود را طوری روایت می‌کند که خواننده فقط با یک چهرهٔ تاریخی یا یک «قهرمان آماده» روبه‌رو نشود؛ بلکه انسانی را ببیند که در دل ترس، تنهایی، بی‌خبری و فشار روانی، بارها مجبور می‌شود راهی برای ادامه‌دادن پیدا کند. ارزش کتاب در همین جزئیات انسانی است: اینکه گاهی زنده‌ماندن، نه یک اتفاق بزرگ، بلکه مجموعه‌ای از تصمیم‌های کوچک برای تسلیم‌نشدن است.
آنچه خواهید خواند!
شناسنامه کتاب من زنده‌ام
نویسنده: معصومه آباد
انتشارات: بروج
قطع: رقعی
تعداد صفحه:554
خرید این اثر زیبا از پایگاه ایران کتاب!
آشنایی با معصومه آباد
معصومه آباد نویسنده، پژوهشگر حوزهٔ سلامت و از زنان ایرانی است که تجربهٔ اسارت در جنگ ایران و عراق را از سر گذرانده است. او در سال ۱۳۴۱ در آبادان به دنیا آمد و در آغاز جنگ، در هفده‌سالگی، همراه سه زن ایرانی دیگر به اسارت نیروهای عراقی درآمد. دوران اسارت او نزدیک به چهار سال ادامه داشت و تجربه‌های آن سال‌ها بعد به پایهٔ اصلی نگارش کتاب من زنده ام تبدیل شد؛ کتابی که بر خاطرات شخصی و تجربهٔ زیستهٔ نویسنده استوار است.
پس از آزادی، زندگی معصومه آباد به روایت خاطرات جنگ محدود نماند. او تحصیلات خود را در حوزهٔ بهداشت و سلامت ادامه داد و در فعالیت‌های علمی، اجتماعی و مدیریتی حضور پیدا کرد. سابقهٔ فعالیت او در حوزهٔ سلامت زنان و عضویت در دوره‌های سوم و چهارم شورای اسلامی شهر تهران، بخشی از کارنامهٔ عمومی او را شکل می‌دهد. این مسیر نشان می‌دهد تجربهٔ اسارت، پایان زندگی اجتماعی او نبود؛ بلکه به بخشی از پیشینه‌ای تبدیل شد که بعدها در فعالیت‌های حرفه‌ای و اجتماعی‌اش نیز اثر گذاشت.
جایگاه معصومه آباد در ادبیات خاطرات جنگ، تنها به این دلیل نیست که سال‌هایی از عمر خود را در اسارت گذرانده است. اهمیت روایت او در این است که تجربهٔ جنگ را از زاویه‌ای شخصی و زنانه بازگو می‌کند؛ زاویه‌ای که در آن، ترس، انتظار، دلتنگی، رابطهٔ میان اسیران و تلاش برای حفظ عزت و هویت فردی نیز به اندازهٔ رویدادهای تاریخی اهمیت دارند. او در کتاب من زنده ام فقط اتفاقات را ثبت نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد آدم‌ها در شرایط سخت چگونه با کمک خاطره، امید و ارتباط با دیگران، برای حفظ تعادل روانی خود تلاش می‌کنند.
عنوان کتاب من زنده ام نیز معنایی فراتر از یک خبر ساده دارد. این عنوان از نخستین پیامی الهام گرفته شده است که معصومه آباد پس از مدت‌ها بی‌خبری از دوران اسارت برای خانواده‌اش فرستاد. در شرایطی که خانواده از سرنوشت او اطلاعی نداشتند، همین چند کلمه می‌توانست مرز میان ناامیدی و امید باشد. «من زنده ام» در چنین موقعیتی فقط اعلام ادامهٔ حیات نیست؛ نشانه‌ای است از اینکه انسان، با وجود جدایی، رنج و محدودیت، هنوز پیوند خود را با زندگی و کسانی که دوستشان دارد از دست نداده است (حوزهٔ هنری، ۱۴۰۳).
خلاصه کتاب من زنده‌ام
کتاب من زنده ام با خاطرات کودکی و نوجوانی معصومه آباد در آبادان آغاز می‌شود؛ دختری که پیش از جنگ، زندگی‌اش مانند بسیاری از نوجوانان با خانواده، مدرسه، دوستان و رؤیاهای آینده گره خورده بود. با آغاز جنگ ایران و عراق، او که تنها هفده سال داشت، در فعالیت‌های امدادی و کمک به مجروحان و مردم حضور پیدا کرد. سی‌وسه روز پس از شروع جنگ، معصومه همراه سه زن ایرانی دیگر ــ شمسی بهرامی، فاطمه ناهیدی و حلیمه آزموده ــ هنگام انجام مأموریت در مسیر آبادان به دست نیروهای عراقی اسیر شد. آنها پس از بازداشت، با بازجویی، تهدید، تحقیر و فشار برای گرفتن اطلاعات روبه‌رو شدند و سپس به زندان‌ها و مراکز نگهداری مختلف در عراق انتقال یافتند. معصومه در آغاز اسارت هنوز نوجوان بود و ناگهان خود را در جهانی دید که در آن از خانواده، شهر و آینده‌اش هیچ خبری نداشت؛ اما از همان روزهای نخست، او و همراهانش تلاش کردند با حمایت از یکدیگر، حفظ روحیه و مقاومت در برابر فشارها، اجازه ندهند اسارت هویتشان را از بین ببرد.
بخش اصلی کتاب به سال‌های طولانی اسارت در زندان‌هایی مانند الرشید و اردوگاه‌های عراق می‌پردازد؛ سال‌هایی که سختی آنها فقط در محدودیت‌های جسمی و شرایط نامناسب زندگی خلاصه نمی‌شد. بی‌خبری از خانواده، ندانستن زمان آزادی، نگرانی از فراموش‌شدن و تکرار روزهای مشابه، فشار روانی سنگینی بر اسیران وارد می‌کرد. معصومه و سه همراهش برای دوام‌آوردن، به یکدیگر تکیه می‌کردند و میانشان نوعی خانوادهٔ تازه شکل می‌گرفت؛ آنها با گفت‌وگو، دعا، یادآوری خاطرات، تقسیم امکانات اندک و مراقبت از هم، تلاش می‌کردند امید را زنده نگه دارند. یکی از مهم‌ترین لحظه‌های کتاب، رساندن پیامی به خانواده است که در آن معصومه می‌نویسد: «من زنده ام». این جمله فقط خبری از ادامهٔ حیات نبود؛ برای خانواده‌ای که سال‌ها از سرنوشت او بی‌اطلاع بودند، نشانه‌ای از امید بود و برای خود او نیز معنای مقاومت داشت. او می‌خواست بگوید با وجود زندان، دوری و فشار، هنوز وجود دارد و پیوندش با زندگی و خانواده قطع نشده است. در تمام این سال‌ها، خاطرهٔ آبادان، خانواده و زندگی پیش از جنگ به او کمک می‌کرد تا بخشی از هویت خود را حفظ کند و تسلیم احساس بی‌زمانی و فراموش‌شدن نشود.
پس از نزدیک به چهار سال اسارت، معصومه آباد و همراهانش سرانجام آزاد می‌شوند و به ایران بازمی‌گردند؛ اما بازگشت به خانه به معنای پاک‌شدن تجربهٔ اسارت نیست. آنها دوباره خانواده‌های خود را می‌بینند، ولی سال‌های زندان و بی‌خبری، نگاهشان به زندگی را تغییر داده است. معصومه پس از آزادی تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی خود را ادامه می‌دهد و سال‌ها بعد تصمیم می‌گیرد خاطراتش را بنویسد تا سرگذشت او و دیگر زنان اسیر در حافظهٔ جمعی باقی بماند. پایان کتاب من زنده ام در واقع فقط پایان یک اسارت نیست؛ پایان سال‌ها سکوت و آغاز روایت‌کردن است. عنوان کتاب نیز در پایان معنای عمیق‌تری پیدا می‌کند: «من زنده ام» فقط یعنی از مرگ نجات یافته‌ام نیست؛ یعنی با وجود جنگ، زندان، تنهایی و تلاش برای شکستن روحیه، هنوز امید، هویت و توان ادامه‌دادن در من باقی مانده است.
اقتباس از کتاب من زنده‌ام
پایگاه کتاب گویای ایران صدا وابسته به صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران نمایشی رادیویی از این اثر زیبا را به اقتباس ویدا دانشمند و کارگردانی جواد پیشگر در قالب نمایش رادیویی تهیه و تنظیم کرده است که با کلیک بر روی تصویر زیر می‌توانید به رایگان آن را بشنوید.
پیام کتاب من زنده‌ام
۱. انسان گاهی پیش از آنکه با دیوارهای زندان روبه‌رو شود، باید با ترس درون خودش بجنگد
اسارت فقط محدودشدن جسم نیست؛ بی‌خبری، انتظار و ترس از فراموش‌شدن می‌تواند ذهن را هم زندانی کند. مقاومت واقعی از جایی شروع می‌شود که آدم اجازه نمی‌دهد ترس، تمام تعریف او از خودش شود.
۲. امید همیشه یک احساس بزرگ و پرشور نیست
گاهی امید فقط این است که آدم یک روز دیگر را پشت سر بگذارد، به فردا فکر کند یا منتظر خبری از خانواده بماند. در کتاب من زنده ام، همین امیدهای کوچک به نیرویی برای دوام‌آوردن تبدیل می‌شوند.
۳. همراهی، رنج را از بین نمی‌برد؛ اما تحمل آن را ممکن‌تر می‌کند
پیوند میان چهار زن اسیر نشان می‌دهد که در شرایط سخت، مراقبت از دیگری می‌تواند راهی برای حفظ خود باشد. آنها با همدلی و حمایت متقابل، در برابر تنهایی و فرسودگی روانی مقاومت می‌کنند.
۴. حفظ هویت، نوعی مقاومت است
وقتی انسان از خانه، خانواده و زندگی عادی جدا می‌شود، خاطرات و باورهایش به بخشی از پناهگاه درونی او تبدیل می‌شوند. معصومه آباد با حفظ پیوند ذهنی خود با گذشته، اجازه نمی‌دهد اسارت تمام هویت او را تعریف کند.
۵. زنده‌بودن فقط نفس‌کشیدن نیست
عنوان «من زنده ام» معنایی عمیق‌تر از ادامهٔ حیات دارد؛ یعنی هنوز امید، حافظه و توان ادامه‌دادن از بین نرفته است. انسان ممکن است آسیب ببیند و تغییر کند، اما همچنان بتواند دوباره زندگی خود را بسازد.
برداشت شخصی من
رشادت‌های زنان ایرانی در دوره هشت ساله دفاع مقدس در تاریخ معاصر ایران، پدیده‌ای نیست که بشه به راحتی از کنارش گذشت. غلبه بر ترس، پذیرش شرایط جنگی در کنار گذشتن از عزیزان و حتی مشارکت در جنگ کارهایی نیست که هر زنی بتونه به راحتی انجامشون بده اما در سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ در ایران و بخصوص مناطق جنگی جنوب و غرب کشور این اتفاقات رخ داد. کتاب من زنده‌ام تصویرسازی هنرمندانه روایت حضور یه دختر نوجوون و چالش‌های سخت اون هست که هنوز هم می‌تونه به ما یادآوری کنه که قدردان امنیت و آرامش موجود باشیم و یاد این عزیزان رو از خاطر نبریم.
دیدگاه‌ها