کتاب سکوت دریا

ژان بروله (Jean Bruller، ۲۶ فوریهٔ ۱۹۰۲ ــ ۱۰ ژوئن ۱۹۹۱) نویسنده، تصویرگر و ناشر فرانسوی بود که بیشتر با نام ادبی ورکور (Vercors) شناخته می‌شود. او پیش از آنکه به یکی از چهره‌های مهم ادبیات مقاومت فرانسه تبدیل شود، در زمینهٔ تصویرگری و نویسندگی فعالیت می‌کرد. نام «ورکور» را در دوران اشغال فرانسه برای فعالیت ادبی مخفی خود برگزید؛ نامی که از فلات و منطقهٔ کوهستانی Vercors نیز گرفته شده بود؛ منطقه‌ای که بعدها به یکی از نمادهای مهم مقاومت فرانسه تبدیل شد. (Encyclopaedia Britannica, n.d.)

بروله در جریان جنگ جهانی دوم و اشغال فرانسه، همراه با پیر دو لسمور (Pierre de Lescure) انتشارات مخفی Éditions de Minuit را در سال ۱۹۴۱ بنیان گذاشت. این انتشارات به یکی از مهم‌ترین مراکز انتشار ادبیات مقاومت فرانسه تبدیل شد. نخستین کتاب آن، Le Silence de la mer (The Silence of the Sea)، با نام مستعار «ورکور» منتشر شد و به‌صورت مخفیانه در فرانسهٔ اشغال‌شده به دست خوانندگان رسید. اهمیت این اثر فقط در محتوای ضدنازی آن نبود؛ خودِ انتشار کتاب نیز عملی علیه سانسور و کنترل فرهنگی اشغالگران به شمار می‌رفت (Forde, ۲۰۱۴; Vercors, ۱۹۴۲/۲۰۰۲).

بااین‌حال، زندگی و کار فکری ژان بروله به سکوت دریا محدود نمی‌شود. تجربهٔ جنگ و اشغال، در آثار و فعالیت‌های او پرسش‌هایی جدی دربارهٔ انسانیت، مسئولیت اخلاقی، خشونت و مرزهای رفتار انسانی ایجاد کرد. او در سال‌های پس از جنگ نیز به نوشتن ادامه داد و در فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حضور داشت. اهمیت تاریخی او در ادبیات فرانسه از این جهت است که در دوره‌ای که انتشار آزادانهٔ آثار دشوار بود، ادبیات را به بخشی از مقاومت فرهنگی تبدیل کرد؛ به همین دلیل، نام ورکور با تاریخ ادبیات مقاومت فرانسه و شکل‌گیری انتشارات زیرزمینی Éditions de Minuit پیوندی جدایی‌ناپذیر دارد. (Forde, 2014; Éditions de Minuit, n.d.)

خلاصه کتاب سکوت دریا

داستان سکوت دریا در فرانسهٔ اشغال‌شدهٔ سال ۱۹۴۱ می‌گذرد. راوی، مردی سالخورده، همراه خواهرزاده‌اش در خانه‌ای زندگی می‌کند که نیروهای اشغالگر آن را برای اقامت یک افسر آلمانی مصادره می‌کنند. ورنر فون ابرناک، افسر تازه‌وارد، برخلاف تصویری که میزبانان فرانسوی از یک اشغالگر دارند، مردی مؤدب، تحصیل‌کرده و شیفتهٔ فرهنگ فرانسه است. در داستان سکوت دریا راوی و خواهرزاده‌اش تصمیم می‌گیرند با او سخن نگویند؛ نه از سر ناتوانی، بلکه به‌عنوان شکلی از مقاومت. فون ابرناک هر شب به اتاق آنها می‌آید، کنار آتش می‌نشیند و با وجود سکوت کامل میزبانان، از موسیقی، ادبیات، فرانسه و آیندهٔ اروپا حرف می‌زند. او باور دارد که جنگ سرانجام به پیوند فرانسه و آلمان منتهی خواهد شد و این دو ملت، مانند دو فرهنگ مکمل، می‌توانند اروپا را به سوی تمدنی بزرگ‌تر ببرند. اما سکوت آن دو، به‌تدریج از یک واکنش سیاسی به رابطه‌ای پیچیده تبدیل می‌شود: راوی، با وجود مخالفتش با اشغال، نمی‌تواند مؤدب‌بودن و فرهنگ فون ابرناک را نبیند؛ و خواهرزاده نیز در سکوت خود، به‌تدریج تحت تأثیر حضور این مرد قرار می‌گیرد. هیچ‌کس چیزی را به زبان نمی‌آورد، اما نگاه‌ها، مکث‌ها و رفتارهای کوچک نشان می‌دهند که این خانه دیگر صرفاً محل اقامت یک افسر و دو فرانسوی نیست؛ میان آنها نوعی ارتباط خاموش شکل گرفته است.

فون ابرناک که خود آهنگساز است، با خوش‌بینی و تقریباً نوعی ایمان رمانتیک دربارهٔ آیندهٔ مشترک دو کشور حرف می‌زند. او هنوز تصور می‌کند آلمان با ورود به فرانسه قصد دارد به این کشور نزدیک شود و از پیوند دو فرهنگ، چیزی انسانی و سازنده پدید آید. اما سفر او به پاریس این تصویر را فرو می‌ریزد. در آنجا با دوستان آلمانی‌اش روبه‌رو می‌شود؛ مردانی که به‌ظاهر اهل فرهنگ‌اند، اما در گفت‌وگوهایشان روشن می‌کنند که هدف واقعی آلمان نه دوستی با فرانسه، بلکه تسلط بر آن و نابودی استقلال فرهنگی و روحی‌اش است. فون ابرناک درمی‌یابد که آنچه خودش «ازدواج» دو فرهنگ می‌پنداشته، از نگاه نظام حاکم، چیزی جز تصرف و درهم‌شکستن فرهنگ فرانسه نیست. این کشف، ضربه‌ای جدی به باورهای اوست. او دیگر نمی‌تواند میان تصویری که از آلمان و فرهنگ آلمانی در ذهن داشته و واقعیت رژیمی که به نام آن کشور عمل می‌کند، آشتی برقرار کند. وقتی به خانه بازمی‌گردد، برخلاف گذشته تقریباً سکوت می‌کند. این بار، سکوت فقط متعلق به میزبانان نیست؛ فون ابرناک نیز دیگر حرفی برای گفتن ندارد.

در پایان داستان سکوت دریا، فون ابرناک به میزبانانش اطلاع می‌دهد که تصمیم گرفته به جبههٔ شرق برود؛ جایی که می‌داند احتمالاً مرگ در انتظار اوست. پیش از رفتن، برای نخستین و آخرین بار با خواهرزاده روبه‌رو می‌شود و میان آن دو، بدون گفت‌وگوی واقعی، لحظه‌ای از ارتباط عاطفی شکل می‌گیرد. او در اتاق می‌ایستد، نگاهش می‌کند و می‌رود؛ خواهرزاده نیز با حرکتی بسیار کوچک، احساس خود را نشان می‌دهد، اما همچنان سکوت پابرجاست. فون ابرناک خانه را ترک می‌کند و رابطه‌ای که در تمام داستان از طریق نگفتن شکل گرفته بود، بدون اعتراف، بدون خداحافظی صریح و بدون امکان آینده پایان می‌یابد. قدرت داستان در همین پایان است: فون ابرناک انسانی دوست‌داشتنی و فرهنگ‌دوست است، اما همچنان افسر ارتش کشور اشغالگر است؛ راوی و خواهرزاده نیز می‌توانند او را بفهمند یا حتی به او احساس داشته باشند، اما نمی‌توانند اشغال را بپذیرند. کتاب سکوت دریا در نهایت نمی‌گوید که انسانیتِ یک فرد، جنایت یا مسئولیت تاریخیِ نظامی را که به آن تعلق دارد پاک می‌کند. برعکس، تراژدی اصلی داستان از جایی شکل می‌گیرد که یک انسان ممکن است شخصاً شریف باشد، اما در ساختاری قرار گرفته باشد که شریف نیست؛ و همین فاصله میان «انسانی که می‌بینیم» و «نظامی که نمایندگی می‌کند» تمام رابطهٔ خاموش میان فون ابرناک و میزبانانش را به یک بن‌بست اخلاقی تبدیل می‌کند.

اقتباس از کتاب سکوت دریا

در سال ۱۹۴۹ میلادی یعنی چهار سال پس از پایان جنگ جهانی دوم، ژان پیر ملویل (Jean-Pierre Melville) (۱۹۱۷-۱۹۷۳) کارگردان صاحب سبک فرانسوی، فیلمی با اقتباس از این رمانِ زیبا ساخت که بازیگرانی همچون هوارد ورنون (Howard Vernon)، نیکول استفان (Nicole Stéphane) و ژان ماری روبِین (Jean-Marie Robain) در آن به ایفای نقش پرداختند. این اثر هنری زیبا را می‌توانید در فیلمو و با دوبله فارسی تماشا کنید.

پیام کتاب سکوت دریا

۱. سکوت همیشه نشانهٔ ناتوانی نیست؛ گاهی آخرین شکلِ کنترل است

راوی و خواهرزاده با سکوت، زبان را از اشغالگر پس می‌گیرند. آنها نمی‌توانند جنگ را متوقف کنند، اما می‌توانند تصمیم بگیرند چه چیزی را به رسمیت بشناسند؛ سکوتشان تلاشی است برای حفظ مرزهای درونی خود.

۲. آدم ممکن است به انسانی دل ببندد که نمی‌تواند با جایگاهش کنار بیاید

در داستان سکوت دریا فون ابرناک در سطح فردی، انسانی فرهیخته و مهربان است؛ اما یونیفورم او به ساختاری تعلق دارد که خانهٔ این دو نفر را اشغال کرده است. رمان نشان می‌دهد احساسات همیشه با داوری اخلاقی ما هماهنگ نمی‌شوند.

۳. خیالِ صلح راهی برای فرار از دیدن واقعیت است

فون ابرناک ابتدا اشغال فرانسه را در قالب رؤیای اتحاد دو فرهنگ تفسیر می‌کند. او به جای دیدن خشونت قدرت، معنایی زیبا برای آن می‌سازد؛ تا وقتی که واقعیت، این دفاع روانی را فرو می‌ریزد.

۴. سکوت میان دو نفر می‌تواند از گفت‌وگو صمیمی‌تر و خطرناک‌تر باشد

در داستان سکوت دریا، مهم‌ترین چیزها هرگز گفته نمی‌شوند. همین نگفتن، احساسات را از بین نمی‌برد؛ برعکس، آنها را به فضایی مبهم و فشرده می‌برد که در آن یک نگاه می‌تواند از یک اعتراف صریح سنگین‌تر باشد.

۵. انسانیتِ فردی همیشه نمی‌تواند مسئولیتِ جایگاه اجتماعی او را پاک کند

فون ابرناک شاید شخصاً هیولا نباشد، اما در جایگاه یک افسر ارتش اشغالگر قرار دارد. کتاب ما را با پرسشی دشوار روبه‌رو می‌کند: آیا می‌توان انسان را از نقشی که در ساختار قدرت ایفا می‌کند کاملاً جدا کرد؟

برداشت شخصی من

در یک کلمه، این کتاب بی‌نظیر بود. ایده داستان، شیوه روایت، گفتگوهای افسر آلمانی و صاحبخانه، حرکات معنادار دختر خانه و به طور کلی سکوت حاکم بر فضا، هزاران حرف ناگفته داره که فقط جنگ‌زده‌ها می‌تونن اون رو درک کنن. شعارها و عده‌های توخالی رهبران و آغازکنندگان جنگ آنقدر نخ‌نما و تهی است که حتی ارزش شنیدن رو نداره، نه میشه به وعده اتفاقات خوب بعد از جنگ دل بست و نه میشه روی حرف‌های بی‌اساس یه افسر نظامی حساب کرد، جنگ جزء ویرانی و آوارگی و دلهره هیچ دستاوردی نخواهد داشت.

منابع

Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Vercors. https://www.britannica.com/biography/Vercors

Éditions de Minuit. (n.d.). Vercors. https://www.leseditionsdeminuit.fr/

Forde, C. (2014). The Éditions de Minuit and the literary resistance in occupied France. French Cultural Studies, 25(3), 289–302. https://doi.org/10.1080/02614340.2014.913559

Vercors. (2002). The silence of the sea and other stories of France under the occupation (C. B. McGregor, Trans.). Pushkin Press. (Original work published 1942)