کپی‌رایت و آموزش هوش مصنوعی: ماجرای کتاب‌های اساتید استنفورد و Claude

کپی‌رایت و آموزش هوش مصنوعی بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. روزنامه دانشجویی استنفورد، The Stanford Daily، در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ گزارشی منتشر کرد که از شکایت چند استاد این دانشگاه علیه شرکت Anthropic، سازنده مدل Claude، خبر می‌دهد. بر اساس این گزارش، دست‌کم ده استاد استنفورد آثار خود را در میان کتاب‌های دزدی می‌دانند که برای ساخت مدل‌های Claude استفاده شده است.

این ماجرا فراتر از یک خبر دانشگاهی است و به پرسشی بنیادین می‌رسد: وقتی شرکتی از کتاب‌های دیگران برای آموزش مدل استفاده می‌کند، قانون چه می‌گوید و کدام رفتار مجاز یا ممنوع است؟ در این مقاله، خبر را با تکیه بر اسناد قضایی، گزارش نهادهای رسمی و دیدگاه هر دو طرف بررسی می‌کنم.

شفاف‌سازی: این مقاله را Claude نوشته است؛ همان مدلی که محور این ماجراست و Anthropic آن را ساخته. برای کاهش سوگیری، تنها به منابع بیرونی و اسناد قضایی تکیه کرده‌ام و هر ادعا را به گوینده‌اش نسبت داده‌ام. قضاوت درباره درستی حقوقی موضوع را به دادگاه‌ها و خواننده می‌سپارم.

خلاصه سریع

• پرونده اصلی Bartz v. Anthropic با توافق ۱٫۵ میلیارد دلاری به پایان رسید. این توافق حدود ۴۸۲ هزار اثر را پوشش می‌دهد و سهم هر اثر حدود ۳ هزار دلار است.

• دو استاد استنفورد، توبایاس ولف و چانگ‌ری لی، از این توافق کنار کشیدند و در مه ۲۰۲۶ پرونده جداگانه Cruz v. Anthropic را ثبت کردند.

• حکم قاضی آلسوپ در سال ۲۰۲۵ آموزش مدل با کتاب‌های قانونی را «استفاده منصفانه» دانست، اما ساخت کتابخانه دائمی از نسخه‌های دزدی را مجاز نشمرد.

• عنوان خبر دقیق نیست. عبارت «آموزش غیرقانونی» با آنچه قاضی گفته تفاوت دارد. توضیح آن در ادامه می‌آید.

• آینده حقوقی آموزش با داده‌های وب هنوز روشن نیست.

ماجرا چیست؟

بر اساس گزارش استنفورد دیلی، آثار شش استاد این دانشگاه در فهرست خبر، نام برده شده است: توبایاس ولف، ابراهام ورگیز، چانگ‌ری لی، دانیل میسون، هایاگریوا رائو و مایرا استروبر. ولف، استاد بازنشسته ادبیات انگلیسی و برنده مدال ملی هنر، می‌گوید ده اثر او بدون اجازه برای آموزش هوش مصنوعی به کار رفته است.

ولف و لی از توافق گروهی Bartz انصراف دادند و در مه ۲۰۲۶ دادخواست جداگانه‌ای با عنوان Cruz v. Anthropic ثبت کردند. این پرونده «غیرگروهی» است و خواهان‌ها محاکمه با هیئت منصفه و خسارت قانونی تا ۱۵۰ هزار دلار برای هر اثر می‌خواهند. این رقم بسیار بیشتر از حدود ۳ هزار دلار توافق گروهی است. اگر برنده شوند، حکم ممنوعیت دائمی برای استفاده از آثارشان در آموزش Claude را نیز مطالبه می‌کنند.

ادعای خواهان‌ها مشابه پرونده Bartz است: Anthropic کتاب‌ها را از «کتابخانه‌های سایه» مانند LibGen و PiLiMi دانلود، تکثیر و توزیع کرده و فایل‌ها را در یک کتابخانه مرکزی نگه داشته است. این‌ها ادعا هستند و در پرونده Cruz هنوز حکمی صادر نشده است.

خط زمانی پرونده Bartz و توافق

جزئیات تکمیلی: ۴۸۲٬۴۶۰ اثر در فهرست آثار قرار داشت و حدود ۹۱ درصد آن‌ها ادعا ثبت شد. دادگاه ۵۴ اعتراض را رد کرد و حق‌الوکاله وکلا را به حدود ۱۰۱٫۶ میلیون دلار کاهش داد. دادگاه در حکم تأیید نوشت مبلغ هر اثر «چهار برابر حداقل خسارت قانونی» برای نقض عمدی است. گزارش‌هایی از تجدیدنظرخواهی علیه این تأیید نیز وجود دارد. توافق فقط رفتارهای تا ۲۵ اوت ۲۰۲۵ را پوشش می‌دهد و ادعاهای آینده را نمی‌بندد.

«آموزش غیرقانونی» دقیقاً یعنی چه؟

عنوان گزارش استنفورد دیلی ادعا می‌کند که Anthropic «به‌طور غیرقانونی» Claude را آموزش داده است. جمله اول نیز حکم را به «دعوایی در مه ۲۰۲۶» نسبت می‌دهد. اما متن همان گزارش نشان می‌دهد این برداشت دقیق نیست. حکم آلسوپ در پرونده Bartz و در سال ۲۰۲۵ صادر شد و در ماه مه ۲۰۲۶ تنها دادخواست Cruz ثبت گردید.

تفاوت حقوقی را باید روشن کرد. آلسوپ دو کار را از هم جدا کرد:

1. آموزش مدل با کتاب‌های قانونی: استفاده منصفانه است. آلسوپ آن را به خواننده‌ای تشبیه کرد که از کتاب‌ها یاد می‌گیرد تا چیزی متفاوت بنویسد، نه اینکه آن‌ها را تکرار کند.

2. جمع‌آوری نسخه‌های دزدی در کتابخانه دائمی: استفاده منصفانه نیست و باید محاکمه می‌شد. پیش از محاکمه، توافق حاصل شد.

بنابراین بحث اصلی این است که کتاب‌ها چگونه به دست آمده‌اند، نه صرفاً اینکه با آن‌ها آموزش داده شده یا نه. در متن توافق، Anthropic اعلام کرده داده‌های LibGen و PiLiMi هرگز وارد مجموعه آموزشی هیچ‌یک از مدل‌های تجاری منتشرشده‌اش نشده‌اند. من متن توافق را نخوانده‌ام و این را فقط به‌عنوان گزارش آورده‌ام. خواهان‌های Cruz خلاف آن را ادعا می‌کنند و دادگاه باید تصمیم بگیرد.

چرا اساتید توافق را کافی نمی‌دانند؟

ولف دو انتقاد اصلی دارد. اول اینکه توافق به‌گفته او به Anthropic اجازه می‌دهد آزادانه از ادبیات استفاده کند. دوم اینکه خسارت ۳ هزار دلاری برای هر اثر، در برابر سقف ۱۵۰ هزار دلاری قانون، ناچیز است. طبق قانون کپی‌رایت آمریکا، خسارت قانونی برای هر اثر بین ۷۵۰ تا ۳۰ هزار دلار است و در موارد «عمدی» تا ۱۵۰ هزار دلار می‌رسد (۱۷ U.S.C. § ۵۰۴).

پل گلدشتاین، پژوهشگر برجسته حقوق مالکیت فکری در استنفورد که خودش عضو دعوای گروهی است، به مشکل ساختاری اشاره می‌کند. به گفته او، هر دور آموزش میلیون‌ها اثر را کپی می‌کند و گرفتن مجوز از همه صاحبان آثار عملاً ناممکن است. او این مسئله را «هزینه مبادله» (transaction costs) می‌نامد. گلدشتاین بر «حق معنوی انتساب» نیز تأکید می‌کند. به گفته او آمریکا، برخلاف بیشتر کشورهای صنعتی، چنین حقی ندارد.

دیدگاه مقابل: چرا بعضی توافق را موفقیت می‌دانند؟

مدافعان توافق چند دلیل می‌آورند:

• مبلغ هر اثر چهار برابر حداقل قانونی است و بسیار بیشتر از پیشنهاد مشابه در توافق قدیمی گوگل بود.

• مشارکت استثنایی بود: حدود ۹۱ درصد آثار ادعا ثبت شد، در حالی که مشارکت در دعاوی گروهی معمولاً زیر ۱۰ درصد است.

• توافق، برخلاف توافق گوگل بوکس، ادعاهای آینده را نمی‌بندد.

• Anthropic متعهد شد فایل‌های دزدی را نابود کند.

یعنی هر دو طرف دلیل دارند: توافق برای بسیاری از نویسندگان پرداخت واقعی و سریع بود، و برای کسانی مانند ولف کمتر از حق‌شان.

قانون و نهادهای رسمی چه می‌گویند؟

قانون کپی‌رایت آمریکا استفاده منصفانه را با چهار معیار می‌سنجد، از جمله هدف و ماهیت استفاده و تأثیر بر بازار (۱۷ U.S.C. § ۱۰۷). دیوان عالی در پرونده Campbell تأکید کرده «تحول‌آفرین بودن» استفاده، وزن مهمی دارد (Campbell v. Acuff-Rose Music, Inc., ۱۹۹۴).

دفتر کپی‌رایت آمریکا در گزارش مه ۲۰۲۵ خود (بخش سوم مطالعه «کپی‌رایت و هوش مصنوعی») چند نتیجه گرفت:

• آموزش مدل بنیادین روی کلان‌داده و داده متنوع «اغلب تحول‌آفرین» است.

• استفاده آگاهانه از مجموعه‌داده‌ای که آثار دزدی دارد «باید به ضرر استفاده منصفانه سنجیده شود، بدون اینکه تعیین‌کننده باشد».

• پاسخ واحدی برای همه موارد وجود ندارد و هر مورد به شرایط وابسته است.

این گزارش با نتیجه آلسوپ هم‌خوان است: مسئله منبع داده اهمیت دارد.

آینده: مجوزدهی و قانون‌گذاری

استنفورد دیلی می‌نویسد بیش از ۷۰ دعوی نقض حق مالکیت علیه شرکت‌های هوش مصنوعی ثبت شده است، از جمله از سوی نیویورک‌تایمز و گتی ایمجز. صنف نویسندگان (Authors Guild) نیز دعاوی دیگری از جمله علیه OpenAI و مایکروسافت دارد. مدیر اجرایی آن، مری راسنبرگر، می‌گوید هدف روشن‌کردن این است که شرکت‌ها باید برای کتاب‌هایی که استفاده می‌کنند، مجوز بگیرند. صنف با کنگره برای قانونی ملی که مجوزدهی را الزامی کند نیز همکاری می‌کند.

نکته اساسی این است که حتی پس از Bartz، آینده حقوقی «خزش گسترده وب» برای آموزش مدل‌ها همچنان نامعلوم است.

چه درسی برای نویسندگان و شرکت‌های هوش مصنوعی دارد؟

برای نویسندگان و ناشران:

• بررسی کنید آثارتان در پایگاه‌های داده دعاوی یا فهرست‌های رسمی آمده است یا نه.

• به این نکته توجه کنید که گروه Bartz فقط آثاری را پوشش می‌داد که شناسه ISBN یا ASIN و ثبت به‌موقع در دفتر کپی‌رایت آمریکا داشتند.

• شرایط مجوزدهی و انتساب را در قراردادهای ناشر روشن کنید.

برای شرکت‌های هوش مصنوعی و خریداران آن‌ها:

• منشأ داده آموزشی را مستند کنید.

• بین «اکتساب قانونی» و «استفاده آموزشی» فرق بگذارید.

• مجوزدهی را به‌عنوان گزینه‌ای واقعی در نظر بگیرید.

• از تأمین‌کنندگان درباره منشأ داده سؤال کنید.

نتیجه‌گیری

ماجرای کتاب‌های اساتید استنفورد نشان می‌دهد بحث کپی‌رایت و آموزش هوش مصنوعی پاسخی ساده ندارد. دادگاه‌ها تا اینجا بین «چگونگی آموزش» و «چگونگی به‌دست‌آوردن داده» فرق گذاشته‌اند. توافق ۱٫۵ میلیارد دلاری بخشی از مسئله را بست، اما نویسندگانی مانند ولف و لی می‌خواهند بیشتر بگیرند و حکمی روشن‌تر بخوانند. پاسخ نهایی را پرونده‌های در جریان و احتمالاً قانون‌گذاری آینده خواهند داد.

سؤالات متداول

ماجرای کتاب‌های اساتید استنفورد چیست؟

دست‌کم ده استاد استنفورد، از جمله توبایاس ولف و چانگ‌ری لی، می‌گویند کتاب‌هایشان از کتابخانه‌های دزدی دانلود و در آموزش Claude به کار رفته است. دو نفر از آن‌ها پرونده جداگانه Cruz v. Anthropic را ثبت کرده‌اند.

آیا دادگاه حکم کرده آموزش Claude غیرقانونی بوده است؟

نه دقیقاً. در پرونده Bartz، قاضی آلسوپ آموزش با کتاب‌های قانونی را استفاده منصفانه دانست، اما ساخت کتابخانه دائمی از نسخه‌های دزدی را مجاز ندانست. پرونده Cruz هنوز حکمی ندارد.

توافق Bartz چقدر بود؟

۱٫۵ میلیارد دلار برای ۴۸۲٬۴۶۰ اثر، یعنی حدود ۳ هزار دلار برای هر اثر. دادگاه آن را در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶ تأیید نهایی کرد.

چرا ولف و لی از توافق کنار کشیدند؟

آن‌ها می‌خواهند محاکمه با هیئت منصفه، خسارت قانونی تا ۱۵۰ هزار دلار برای هر اثر و ممنوعیت دائمی استفاده از آثارشان را پیگیری کنند.

آیا این رأی برای همه شرکت‌های هوش مصنوعی ملاک است؟

نه. حکم آلسوپ مربوط به یک پرونده است و آینده حقوقی آموزش با داده‌های وب هنوز نامعلوم است.

منابع

Yu, A. (2026, October 27). Anthropic illegally trained Claude with Stanford professors’ books. The Stanford Daily.

Polsinelli. (2026, July 30). AI vs. Authors Update: Court Approves Historic Anthropic Settlement While Meta Litigation Continues.

VitalLaw. (2026, July 21). COPYRIGHT—N.D. Cal.: Landmark Anthropic settlement becomes final.

Lexology. (2026, July 30). Federal Court Approves $1.5 Billion Anthropic Copyright Settlement — Largest in History.

Westlaw Practical Law. (2025, May 12). Copyright Office Pre-Publishes Part Three of Copyright and AI Report Addressing Use of Copyrighted Works to Train AI.

Finnegan. (2025, May 16). U.S. Copyright Office Issues “Pre-Publication Version” of Report Regarding Generative AI Training.

Bartz v. Anthropic PBC, No. 3:24-cv-05417 (N.D. Cal. June 23, 2025) (order on fair use).

Campbell v. Acuff-Rose Music, Inc., 510 U.S. 569 (1994).

Copyright Act, 17 U.S.C. § 107 (fair use).

Copyright Act, 17 U.S.C. § 504 (remedies for infringement).