کتاب مختارنامه

مختارنامه نوشته‌ی عطاءالله بن حسام واعظ هروی، اثری فارسی درباره‌ی مختار بن ابی‌عبید ثقفی و قیام او در کوفه پس از واقعه‌ی کربلاست. این کتاب در منابع کتاب‌شناختی با نام نویسنده‌ی «عطاءالله بن حسام واعظ هروی» ثبت شده و نسخه‌ی منتشرشده‌ی معاصر آن در مجموعه‌ی ادبیات عامه انتشارات ققنوس قرار گرفته است (Vāʿiẓ Haravī, ۲۰۱۱/۲۰۱۲). روایت اثر بر زندگی، قیام و مبارزه‌ی مختار و رویارویی او با کسانی تمرکز دارد که در کشتن امام حسین(ع) و یارانش نقش داشتند؛ ازاین‌رو، کتاب را باید در پیوند با سنت روایت‌های تاریخی و مذهبیِ شیعی درباره‌ی کربلا و خون‌خواهی شهدای آن خواند. نسخه‌ی منتشرشده‌ی ققنوس ۵۲۰ صفحه دارد و در رده‌ی ادبیات عامه معرفی شده است.

شناسنامه کتاب مختارنامه

نویسنده: عطا ابن حسام واعظ هروی

انتشارات: ققنوس

قطع: رقعی

تعداد صفحه: 520

خرید این اثر ارزشمند از پایگاه ایران کتاب!

آشنایی با عطا ابن حسام واعظ هروی

عطاءالله بن حسام واعظ هروی از واعظان و شاعران شیعیِ فارسی‌زبانِ هرات در قرن دهم هجری قمری است. درباره‌ی تاریخ دقیق تولد، خانواده و جزئیات زندگی شخصی او اطلاعات روشن و قابل اتکای فراوانی در دست نیست؛ بنابراین نمی‌توان با اطمینان درباره‌ی سال تولد یا مسیر دقیق تحصیل او سخن گفت. آنچه با اطمینان بیشتری می‌دانیم، جایگاه او به‌عنوان واعظ و نویسنده‌ای شیعی در فضای فرهنگی هرات و دوره‌ی صفوی است؛ دوره‌ای که با رسمیت‌یافتن تشیع دوازده‌امامی در قلمرو صفویان، تولید و رواج آثار مذهبی شیعی در قالب‌های گوناگون، از جمله موعظه، تاریخ‌نگاری و ادبیات آیینی، اهمیت بیشتری پیدا کرد (Roemer, ۱۹۸۶; Newman, ۲۰۰۶).

مهم‌ترین اثر شناخته‌شده‌ی عطاءالله بن حسام، «مختارنامه» است؛ کتابی که در منابع کتاب‌شناختی با نام او ثبت شده و روایت آن به مختار بن ابی‌عبید ثقفی و قیام او پس از واقعه‌ی کربلا مربوط می‌شود. بر اساس اطلاعاتی که درباره‌ی این اثر نقل شده، عطاءالله بن حسام در آغاز، داستان مختار و خون‌خواهی شهدای کربلا را در قالب مثنوی سرود و سپس در سال ۹۸۱ق آن را به نثر درآورد. این اثر در شکل نخستین خود با نام «روضهالمجاهدین» شناخته می‌شد و بعدها عنوان «مختارنامه» برای آن رواج یافت. نسخه‌ی چاپی شناخته‌شده‌ی معاصر این اثر نیز در مجموعه‌ی «ادبیات عامه» منتشر شده و ۵۲۰ صفحه دارد (واعظ هروی، ۱۳۹۰؛ Vāʿiẓ Haravī, ۲۰۱۱/۲۰۱۲).

اهمیت عطاءالله بن حسام فقط به موضوع کتابش محدود نمی‌شود؛ مختارنامه را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان روایت تاریخی، فرهنگ شیعی، ادبیات عامه و سنت قصه‌پردازی فارسی دانست. او با انتخاب داستان مختار، روایتی را در مرکز اثر قرار داد که برای مخاطب شیعی، علاوه بر جنبه‌ی تاریخی، بار عاطفی و مذهبی بسیار پررنگی داشت: قیام برای خون‌خواهی امام حسین(ع) و شهدای کربلا. به همین دلیل، اثر او را نباید صرفاً یک گزارش تاریخی از قیام مختار دانست؛ بلکه باید آن را در بستر ادبیات روایی و آیینیِ شیعی بررسی کرد؛ جایی که تاریخ، حماسه، سوگ و باور مذهبی در هم می‌آمیزند (واعظ هروی، ۱۳۹۰؛ Vāʿiẓ Haravī, ۲۰۱۱/۲۰۱۲).

از عطاءالله بن حسام واعظ هروی دیوان شعری نیز یاد شده است و همین موضوع نشان می‌دهد که او تنها واعظ و نثرپرداز مذهبی نبوده، بلکه در شعر فارسی نیز فعالیت داشته است. بااین‌حال، به دلیل محدودبودن اطلاعات زندگی‌نامه‌ای معتبر درباره‌ی او، باید از نسبت‌دادن جزئیات تأییدنشده به زندگی‌اش پرهیز کرد. آنچه امروز جایگاه او را بیش از همه حفظ کرده، مختارنامه است؛ اثری که نام یک واعظ و شاعر شیعی هروی را با یکی از مهم‌ترین روایت‌های حماسی ـ مذهبی تاریخ تشیع پیوند زده است. (واعظ هروی، ۱۳۹۰؛ Vāʿiẓ Haravī, ۲۰۱۱/۲۰۱۲).

محتوای کتاب مختارنامه

مختارنامه نوشته‌ی عطاءالله بن حسام واعظ هروی، روایتی منظوم و سپس منثور از زندگی و قیام مختار بن ابی‌عبید ثقفی است؛ شخصیتی که در حافظه‌ی تاریخی و مذهبی شیعه، با خون‌خواهی امام حسین(ع) و شهدای کربلا پیوند خورده است. کتاب از فضای پس از واقعه‌ی عاشورا آغاز می‌کند؛ دوره‌ای که شکست و شهادت امام حسین(ع) و یارانش، خشم و اندوه عمیقی در میان شیعیان برانگیخته بود. در چنین بستری، مختار به‌عنوان چهره‌ای قیام‌کننده وارد روایت می‌شود و هدف اصلی او مجازات کسانی است که در فاجعه‌ی کربلا نقش داشتند. ازاین‌رو، محتوای کتاب فقط شرح زندگی یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه روایت شکل‌گیری یک جنبش انتقامی و عدالت‌خواهانه در فضای سیاسی و مذهبی پس از عاشوراست (واعظ هروی، ۱۳۹۰؛ Kennedy, ۲۰۰۷).

بخش مهمی از مختارنامه به قیام مختار، درگیری‌های سیاسی و نظامی او و نبردهایش با مخالفان اختصاص دارد. روایت کتاب بر جنگ‌ها، رویارویی‌ها، شکست‌ها و پیروزی‌هایی تمرکز می‌کند که در مسیر قدرت‌گرفتن مختار و تحقق هدف او رخ می‌دهند. در این میان، شخصیت‌هایی مانند عبیدالله بن زیاد، عمر بن سعد و دیگر چهره‌های مرتبط با واقعه‌ی کربلا در جایگاه دشمنان و عاملان جنایت معرفی می‌شوند و مجازات آنان به یکی از محورهای اصلی روایت تبدیل می‌شود. بااین‌حال، باید توجه داشت که مختارنامه را نباید بدون تفکیک، یک منبع تاریخی هم‌سطح منابع اولیه‌ی تاریخ اسلام دانست؛ این اثر در درجه‌ی نخست یک روایت ادبی، مذهبی و حماسی است که مواد تاریخی را در چارچوبی داستان‌پردازانه و متناسب با فرهنگ شیعی و ادبیات عامه بازآفرینی می‌کند (واعظ هروی، ۱۳۹۰؛ Hawting, ۱۹۹۶).

یکی از ویژگی‌های مهم اثر، درهم‌آمیختن نثر روایی با عناصر شعری و حماسی است. حضور شعر در متن، روایت نبردها و رویارویی‌ها را از یک گزارش خشک تاریخی فاصله می‌دهد و به آن حال‌وهوایی عاطفی، حماسی و آیینی می‌بخشد. خواننده با قهرمانانی روبه‌رو می‌شود که در میدان نبرد، نماینده‌ی مفاهیمی مانند وفاداری، انتقام، شجاعت و ایستادگی‌اند و در سوی دیگر، دشمنان در قالب نیروهای ظلم و جنایت قرار می‌گیرند. به همین دلیل، مختارنامه را می‌توان اثری دانست که تاریخ را فقط برای اطلاع‌رسانی بازگو نمی‌کند؛ بلکه آن را به روایتی اخلاقی و عاطفی تبدیل می‌کند که در آن مسئله‌ی اصلی، تقابل عدالت و ستم است.

در سطح مفهومی، کتاب بر موضوعاتی مانند عدالت‌خواهی، وفاداری، مقاومت، انتقام از ظلم و دفاع از حق تأکید دارد. قیام مختار در این روایت، صرفاً یک مبارزه برای دستیابی به قدرت سیاسی نیست؛ بلکه در ساختار معنایی اثر، به حرکتی برای مجازات عاملان ظلم و بازگرداندن نوعی عدالت ازدست‌رفته تبدیل می‌شود. همین ویژگی باعث شده است که برخی خوانش‌های معاصر، مختارنامه را فراتر از یک روایت تاریخی ـ مذهبی، اثری درباره‌ی مقاومت در برابر ستم و مبارزه برای عدالت بدانند. البته این مفاهیم را باید در چارچوب جهان فکری و مذهبی قرن دهم هجری فهمید و نباید مفاهیم امروزی را بدون احتیاط به متن تاریخی تحمیل کرد.

در مجموع، محتوای مختارنامه ترکیبی از تاریخ، حماسه، مذهب و داستان‌پردازی است. عطاءالله بن حسام واعظ هروی با روایت قیام مختار، ماجرای پس از عاشورا را به یک داستان گسترده‌ی حماسی تبدیل می‌کند؛ داستانی که در آن سوگ کربلا به خشم، خشم به قیام و قیام به مجازات دشمنان تبدیل می‌شود. ارزش ادبی اثر نیز در همین ترکیب نهفته است: کتاب از یک‌سو به روایت‌های تاریخی و مذهبی تکیه دارد و از سوی دیگر با زبان داستانی، صحنه‌های نبرد، شخصیت‌پردازی و عناصر شعری، آن‌ها را برای مخاطب عام و ادبی بازآفرینی می‌کند. بنابراین، مختارنامه را می‌توان هم روایتی حماسی از خون‌خواهی کربلا و هم نمونه‌ای مهم از تبدیل تاریخ مذهبی به ادبیات روایی فارسی دانست (واعظ هروی، ۱۳۹۰؛ Kennedy, ۲۰۰۷).

منابع

Hawting, G. R. (1996). The first dynasty of Islam: The Umayyad caliphate AD 661–750. Routledge.

Kennedy, H. (2007). The great Arab conquests: How the spread of Islam changed the world we live in. Da Capo Press.

Newman, A. J. (2006). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B. Tauris.

Roemer, H. R. (1986). The Safavid period. In P. Jackson & L. Lockhart (Eds.), The Cambridge history of Iran: Vol. 6. The Timurid and Safavid periods (pp. 189–350). Cambridge University Press

واعظ هروی، عطاءالله بن حسام. (۱۳۹۰). مختارنامه. تهران: ققنوس.