روند ارزیابی آمادگی الکترونیکی

حال که از یک سو با اهمیت فناوری اطلاعات و ارتباطات آشنا شدیم و از سوی دیگر به نقش ارزیابی آمادگی الکترونیکی در کارکرد کتابخانه‌های عمومی از این فناوری‌ها پی بردیم، بایستی روند انجام این ارزیابی را درک کنیم. فارغ از سطح انجام بررسی (ملی یا منطقه‌ای) و نوع سازمان (دولتی، غیردولتی، خصوصی و …) روند ارزیابی آمادگی الکترونیکی با چارچوبی یکسان انجام می‌شود.

بر اساس برنامه توسعه سازمان ملل متحدد در ارزیابی آمادگی الکترونیکی ([1] UNDP) و برنامه‌های مشابه دیگر همچون ارزیابی آمادگی دیجیتال: چارچوبی برای ارزیابی آمادگی سازمانی برای عصر دیجیتال توسط انجمن مهارتهای چابک (DASA) [2]،  روند این گونه ارزیابی بر اساس شش گام پیشنهاد شده در زیر انجام می‌شود. چهار گام ابتدایی مربوط به انجام پژوهش و توسط پژوهش‌گر است و دو گام بعدی مواردی است که بایستی از سوی تصمیم گیرندگان برای شناخت وضعیت موجود و رسیدن به وضعیت مطلوب در استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برداشته شود. معمولاً این دو گام در انجام پژوهش‌ها در بخش یافته‌ها و در قالب پیشنهاد ارائه می‎شود (داسا، ۲۰۲۴).

روند ارزیابی آمادگی الکترونیکی

√ تعیین اهداف و دامنه مدنظر: بایستی هدف ارزیابی ، مخاطب هدف و دامنه را به روشنی تعریف کرد که شامل شناسایی زمینه های خاص آمادگی الکترونیکی برای ارزیابی مانند زیرساخت‌ها ، امنیت، توان مجموعه مدنظر، فرآیندها و فرهنگ کاری آن است.

√ انتخاب روش ارزیابی: روش ارزیابی مناسب را بر اساس اندازه ، پیچیدگی و سطح جزئیات مورد نظر سازمان انتخاب کنید؛ روشهای متداول شامل پرسشنامه ، مصاحبه ، نظرسنجی و کارگاه‌های آموزشی هستند.

√ جمع آوری داده ها: داده های مربوطه را با استفاده از روش انتخاب شده در گام دوم جمع آوری کنید. این بخش ممکن است شامل پاسخ های نظرسنجی، رونوشت مصاحبه، مستندات و داده های دیگر باشد.

√ تجزیه و تحلیل داده ها و تفسیر آنها: داده های جمع آوری شده را برای شناسایی نقاط قوت، ضعف و فرصت‌های بهبود کاری تجزیه و تحلیل کنید. از تکنیک های مختلف تجزیه و تحلیل داده‌ها برای به دست آوردن بینش نسبت به آمادگی الکترونیکی استفاده می‌گردد.

√ توسعه برنامه اجرایی: بر اساس یافته‌های ارزیابی، یک برنامه اجرایی جامع ایجاد می‌شود که ایده‌های بدست آمده از انجام ارزیابی، جدول زمانی و تخصیص منابع خاص را برای رفع شکاف‌های مربوطه مشخص می‌کند.

√ پیاده سازی و نظارت: اجرای برنامه اجرایی و ایجاد سازوکارهای نظارت بر پیشرفت و ارزیابی اثربخشی اقدامات آمادگی الکترونیکی، گام انتهایی است که در پی آن بایستی نظارت کافی انجام شده و در صورت نیاز گام پنجم مجدد انجام شود.

ممکن است برخی از پژوهشگران و ارزیاب کنندگان، روند انجام ارزیابی آمادگی الکترونیکی را به شیوه دیگری انجام دهد که آن شیوه‌ها نیز به طور کلی ساختاری مبتنی بر رویه بیان شده دارند. به عنوان نمونه لاریجانی (۱۳۹۶) در پژوهش خود که هدف آن ارزیابی آمادگی الکترونیکی در کتابخانه‌های عمومی بوده است، روند انجام این کار را در چهار گام خلاصه کرد که شامل انتخاب ابزارهای مناسب، مدیریت معیارهای آمادگی الکترونیکی، توسعه برنامه اجرایی و یکپارچه سازی اهداف مدنظر در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌شد؛ ملاحظه می‌شود که نگاه متفاوت و تعیین روندهای دیگر، نفی کننده گام‌های ششگانه مطرح شده در بالا نیستند.

بر این اساس، روند انجام ارزیابی از تعیین اهداف شروع شده و پس از انتخاب روش ارزیابی که در بخش بعد بدان خواهیم پرداخت به انجام ارزیابی یا همان جمع آوری داده‌ها خواهد رسید؛ سپس بر اساس داده‌های استخراج شده، تجزیه و تحلیل لازم را ارائه کرده و بر آن اساس، برنامه اجرایی تدوین می‌شود، در ادامه نیز ضمن نظارت بر روند اجرای برنامه، در صورت لزوم، اصلاحات ضروری انجام می‌شود.

انواع روش‌های ارزیابی آمادگی الکترونیکی

ارزیابی‌های آمادگی الکترونیکی نقش مهمی در سنجش میزان آماده بودن بخش‌های مختلف برای اجرای مؤثر خدمات الکترونیکی دارند. این ارزیابی‌ها بسته به رویکرد و روش اجرا به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند، همان‌طور که در منابع علمی مورد تأکید قرار گرفته است.

انواع ارزیابی برحسب رویکرد

از حیث رویکرد اندازه گیری نیز می‌توان برای سنجش آمادگی الکترونیکی دسته‌بندی جداگانه‌ای را در نظر گرفت. بر حسب هدف انجام ارزیابی آمادگی الکترونیکی نیز دو گونه زیر را می‌توان بیان کرد (ماچادو، ۲۰۰۷).

√ رویکرد مبتنی بر اقتصاد دیجیتال

 ابزارهای با هدف ارزیابی آمادگی در بخش تجارت و اقتصاد الکترونیک با اهداف اقتصادی

√ رویکرد مبتنی بر جامعه الکترونیکی

ابزارهای با هدف ارزیابی آمادگی در بخش‌های کلان با اهداف اندازه‌گیری شکاف دیجیتال کشورها

در این دسته بندی، ابزارهای گروه اول اهداف جزئی دارند، حال آنکه دسته دوم هدفی کلی‌نگر را در پیش گرفته‌اند.

انواع ارزیابی برحسب روش اجرا

تاکنون در بخش مبانی نظری پژوهش به اهمیت فناوری اطلاعات و ارتباطات، نقش ارزیابی آمادگی الکترونیکی و همچنین اهمیت انجام این ارزیابی در کتابخانه‌های عمومی پی برده، سپس با روند انجام آن آشنا شدیم. حال بایستی روش‌های انجام ارزیابی آمادگی الکترونیکی را بشناسیم تا بتوانیم برای انجام این کار در کتابخانه عمومی که همان هدف و دامنه مدنظر ماست، روش ارزیابی مناسب را انتخاب کنیم.

با بررسی پیشینه‌های بدست آمده در خصوص این موضوع و همچنین تحلیل آنها که در بخش دوم این فصل ارائه خواهد شد. باید اشاره شود که بسیاری از ارزیابی‌های آمادگی الکترونیکی از حالت درون سازمانی خارج نشده و در دسترس عموم قرار نمی‌گیرد و تنها تعداد اندکی از این ارزیابی‌ها در دسترس همگان قرار دارد؛ بنابراین بایستی به مواردی اکتفا کرد که به صورت رسمی منتشر شده‌اند.

بر اساس دسته بندی سازمان بریجز [3] (۲۰۲۴)، که در زمینه توسعه تحقیقات، فعال است، روش‌های ارزیابی را می‌توان در چهار گروه، مبتنی بر ابزارهای پرسشنامه-محور، ابزارهای مورد-محور، برآوردها و گزارش‌های گروه‌های ثالث و نیز سایر مدل‌ها تقسیم بندی کرد که در ادامه معرفی اجمالی هر کدام از آنها آمده است.

√ ابزارهای پرسشنامه-محور

این گروه از ابزارهای ارزیابی آمادگی الکترونیکی همانطور که از نام آنها پیداست، با استفاده از ابزار پرسشنامه و مخاطب قرار دادن جامعه مدنظر، اقدام به جمع آوری داده‌های مربوطه در قالب طرح پرسش می‌کنند. مدل‌های CID، APEC و CSPP از این جمله هستند. پس از آنکه پرسشنامه ایجاد شده در بین نمونه موردنظر توزیع شد، تحلیل و تفسیر آن صورت گرفته و نمره یا رتبه بندی وضعیت آن محل ارائه می‌گردد.

√ ابزارهای مورد-محور

این ابزارها بر اساس روش پژوهشی مطالعه موردی  انجام می‌شود. در این گونه از ابزارها تاکید ارزیابی آمادگی الکترونیکی بر مطالعه موردی کشورهای خاص جهان است و زیربنایی برای ارزیابی خواهند بود. ابزارهایی مانند ITU  و USAID  از جمله این موارد هستند.

نورافروز و همکاران (۱۳۹۱) به ارزیابی آمادگی الکترونیکی کتابخانه‌های دانشگاهی با استفاده از روش مطالعه موردی در دانشگاه علامه طباطبایی تهران پرداخته‌اند. در این مطالعه، کتابخانه مرکزی دانشگاه‌ها نمونه به شیوه پیمایشی و استفاده از ابزار پرسشنامه بررسی شده است. به استناد ۶۵ شاخص مدنظر در این مقاله علمی پژوهشی، کتابخانه‌های این دانشگاه وضعیت مناسبی در زمینه آمادگی الکترونیکی ندارند و این امر منجر به شکاف دیجیتالی میان آنها و سایر کتابخانه‌های برتر در این زمینه شده است.

√ برآوردها و گزارش‌های گروه‌های ثالث

محور انجام ارزیابی آمادگی الکترونیکی در این دسته از ابزارها بر مقوله رقابت الکترونیکی [4] بنا نهاده شده است. برخی از این ابزارها کاملاً بر مقوله آمادگی الکترونیکی می‌پردازند و برخی دیگر به جنبه‌ها و ابعاد این نوع از آمادگی از جمله سنجه‌های آماری تاکید دارند. گزارش‌هایی از جمله گزارش بین‌المللی مک کانل [5] در این گروه قرار می‌گیرند.

√ سایر مدل‌های ارزیابی

همانطور که در ابتدای این بخش اشاره شد، ابزارهای انجام روند ارزیابی آمادگی الکترونیکی به طور شفاف ارائه نمی‌گردند و سازمان‌ها و افراد ارزیابی کننده اعم از اشخاص حقیقی (پژوهشگران) و یا اشخاص حقوقی (سازمان‌ها و شرکت‌ها) تمایل دارند ابزار و شاخص‌های خود را مخفی نگه دارند؛ اما در عین حال بر اساس دسته بندی سازمان بریجز از چهار دسته نام بردیم. دست چهارم این گروه به ابزارهایی تعلق دارد که رویکردی متفاوت از پرسشنامه، مطالعه موردی یا گزارش‌های گروه ثالث دارند و بر اساس دیدگاه پژوهشگر یا ارزیاب در مقالات یا گزارش‌های خاص آمده‌اند. این دسته از ابزارها نیز شاخص‌های مهم و پرباری را ارائه می‌کنند و برای ارزیابی آمادگی الکترونیکی موثر هستند (فتحیان، ۱۳۸۶).

پانویس

[1] Electronic Readiness Assessment by United Nations Development Program (UNDP)

[2] DevOps Agile Skills Association (DASA)

[3] Bridges Organization

[4] E-Competitiveness

[5] McConnell International Report

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. آمادگی الکترونیکی چیست؟

آمادگی الکترونیکی به توانایی یک سازمان، کشور یا جامعه در استفاده مؤثر از فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) برای دستیابی به اهداف خود اشاره دارد.

۲. چرا ارزیابی آمادگی الکترونیکی مهم است؟

این ارزیابی به سازمان‌ها و کشورها کمک می‌کند تا نقاط قوت و ضعف خود در حوزه فناوری اطلاعات را بشناسند و استراتژی‌های بهبود را تدوین کنند.

۳. مراحل ارزیابی آمادگی الکترونیکی چیست؟

این ارزیابی شامل شش مرحله اصلی است: تعیین اهداف، انتخاب روش ارزیابی، جمع‌آوری داده‌ها، تحلیل داده‌ها، تدوین برنامه اجرایی و نظارت بر پیاده‌سازی.

۴. چگونه می‌توان روش ارزیابی مناسبی را انتخاب کرد؟

انتخاب روش بستگی به اندازه، پیچیدگی و سطح جزئیات موردنظر دارد و می‌تواند شامل پرسشنامه، مصاحبه، نظرسنجی یا کارگاه‌های آموزشی باشد.

۵. ابزارهای متداول برای جمع‌آوری داده‌های آمادگی الکترونیکی چیست؟

از روش‌های مختلفی مانند پرسشنامه، مصاحبه‌های ساختارمند، تجزیه و تحلیل داده‌های سازمانی و بررسی مستندات استفاده می‌شود.

۶. چه تکنیک‌هایی برای تحلیل داده‌های آمادگی الکترونیکی وجود دارد؟

تکنیک‌های تحلیل داده‌ها شامل ارزیابی نقاط قوت و ضعف، تحلیل روندها و بررسی فرصت‌های بهبود هستند.

۷. برنامه اجرایی در ارزیابی آمادگی الکترونیکی چه نقشی دارد؟

برنامه اجرایی به سازمان کمک می‌کند تا اقدامات لازم برای رفع شکاف‌های فناوری اطلاعات را مشخص کند.

۸. چگونه می‌توان بر اجرای برنامه آمادگی الکترونیکی نظارت کرد؟

سازوکارهای نظارتی شامل بررسی مستمر پیشرفت، ارزیابی اثربخشی اقدامات و تنظیم مجدد برنامه در صورت نیاز هستند.

۹. آیا همه سازمان‌ها باید ارزیابی آمادگی الکترونیکی انجام دهند؟

بله، همه سازمان‌ها و کشورها برای بهره‌برداری بهتر از فناوری اطلاعات باید میزان آمادگی خود را بررسی کنند.

۱۰. تفاوت بین روش‌های ارزیابی آمادگی الکترونیکی چیست؟

روش‌های ارزیابی به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شوند: پرسشنامه‌محور، مطالعه موردی، گزارش‌های گروه‌های ثالث و مدل‌های ترکیبی.

منابع

فتحیان، محمد (۱۳۸۶). مفاهیم، ضرورتها و روشهای ارزیابی آمادگی الکترونیکی(گزارش). دفتر مطالعات ارتباطات و فناوری‌های نوین. https://rc.majlis.ir/fa/report/show/734111

لاریجانی، حسن. (۱۳۹۶). میزان آمادگی الکترونیکی کتابخانه‌های تحت پوشش نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور بر اساس مدل CSPP. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.

نورافروز، علی حسین؛ حریری، نجلا؛ حنفی زاده، پیام (۱۳۹۱). ارزیابی آمادگی الکترونیکی کتابخانه‌های دانشگاهی مطالعه موردی: دانشگاه علامه طباطبایی. فصلنامه نظام‌ها و خدمات اطلاعاتی. ۱(۲)، ۳۶-۱۷. https://www.sid.ir/paper/471600/fa

نوروزی، یعقوب؛ جعفرپور، اسماعیل (۱۳۹۰). ارائه شاخص‌های سنجش آمادگی الکترونیکی در کتابخانه‌های دانشگاهی بر اساس مدل IUP. فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران. ۲۷ (۲)، ۴۹۴-۴۷۹. https://jipm.irandoc.ac.ir/article_699137.html

Machado, C. (2006). Developing an e‐readiness model for higher education institutions: results of a focus group study. British Journal of Educational Technology, 38(1), 72–82. https://doi.org/10.1111/j.1467-8535.2006.00595.x