تفسیر تسنیم (کتاب)
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۰۱/۰۸
آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۴/۰۱/۰۸
اثر تفسیر تسنیم از آیتالله عبدالله جوادی آملی، نمایانگر رویکردی نوین در تفسیر شیعی قرآن است. این کتاب ارزشمند با بهرهگیری از روش «قرآن به قرآن»، فضایی از فهم عمیق آیات الهی را پیش روی مخاطب قرار میدهد. در ادامه ضمن آشنایی با تفسیر تسنیم به عنوان جامعترین تفسیر شیعی کتاب آسمانی مسلمانان، از ابعاد مختلف آن را مورد ارزیابی قرار خواهیم داد.
آنچه خواهید خواند!
آشنایی با آیت اله جوادی آملی
آیتالله عبدالله جوادی آملی، یکی از برجستهترین مراجع تقلید شیعه و از چهرههای شاخص علمی و فلسفی ایران است. او در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی در شهر آمل به دنیا آمد و از همان دوران کودکی علاقهاش به علوم دینی و فلسفه نمایان بود. تحصیلات ابتدایی خود را در حوزه علمیه آمل آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل به تهران و قم رفت. او از محضر استادان بزرگی همچون آیتالله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبایی و بویژه آیت الله سید محمد محقق داماد بهره برد و در زمینههای مختلفی از جمله فقه، اصول، فلسفه و عرفان به تخصص رسید. آیتالله جوادی آملی به دلیل دانش گسترده و نگاه عمیقش به مسائل دینی و فلسفی، به عنوان یکی از شاگردان برجسته حکمت متعالیه شناخته میشود.
فعالیتهای علمی و اجتماعی آیتالله جوادی آملی بسیار گسترده است. او علاوه بر تدریس در حوزه علمیه قم، آثار متعددی در زمینههای تفسیر قرآن، فلسفه و اخلاق تألیف کرده است که از جمله مهمترین آنها میتوان به «تفسیر تسنیم»، «رحیق مختوم» و «مفاتیح الحیات» اشاره کرد. همچنین، او در عرصههای سیاسی و اجتماعی نیز نقش فعالی داشته و در مجلس خبرگان قانون اساسی و مجلس خبرگان رهبری عضویت داشته است. آیتالله جوادی آملی با تأسیس بنیاد بینالمللی علوم وحیانی اسراء، بستری برای پژوهشهای اسلامی و پاسخ به شبهات دینی فراهم کرده و همچنان به عنوان یکی از مراجع تأثیرگذار در جهان اسلام شناخته میشود.
انگیزه و تاریخچه تالیف
آیتالله جوادی آملی قرآن کریم را کتاب هدایت میدانند و بر این باورند که تفسیر آن نباید صرفاً به مباحث لغوی، تاریخی و کلامی محدود شود، بلکه باید ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان را پوشش دهد. بر این اساس، ایشان در تدوین تفسیر تسنیم رویکردی کلنگر اتخاذ کردهاند که بتواند پیوندی میان عقل و وحی برقرار سازد و معارف قرآنی را به زبانی استدلالی و قابلفهم برای جامعه علمی و دینی ارائه دهد.
تفسیر تسنیم، تنها یک شرح و توضیح بر آیات قرآن نیست، بلکه کوششی برای تبیین عمیق آموزههای قرآنی در پرتو عقلانیت، فلسفه و عرفان است تا بتواند به نیازهای معرفتی جامعه اسلامی پاسخ دهد و قرآن را به عنوان کتاب زندگی به مخاطبان معرفی کند.
«تفسیر تسنیم» یکی از تفاسیر ترتیبی قرآن کریم است که بر اساس روش تفسیر المیزان نگاشته شده است. این اثر حاصل چهل سال درس و تحقیق آیتالله عبدالله جوادی آملی از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۹۹ شمسی است. تدوین آن با همکاری دهها پژوهشگر در قالب گروههای علمی انجام شده است.
درسهای تفسیری تسنیم از پاییز سال ۱۳۶۱ شمسی آغاز شد و بیش از سه دهه ادامه یافت، تا اینکه در خرداد سال ۱۳۹۹ با سوره ناس به پایان رسید. اما روند انتشار این اثر از سال ۱۳۷۵ آغاز شد و در نهایت آیین رونمایی از تفسیر گرانسنگ تسنیم آیت الله العظمی جوادی آملی در ششم اسفندماه ۱۴۰۳ خورشیدی با حضور مسئولین عالی رتبه حوزه و دانشگاه و همچنین مسئولین کشوری در مدرسه عالی دارالشفاء قم برگزار شد.
مراحل تالیف این کتاب
تفسیر تسنیم حاصل سالها تدریس و پژوهش آیتالله جوادی آملی است که تألیف آن با برگزاری جلسات تفسیری در حوزه علمیه قم آغاز شد. این جلسات که با حضور طلاب و پژوهشگران برگزار میشد، بستری برای گردآوری و تدوین مباحث تفسیری فراهم کرد. پس از ارائه این مباحث، تیمی از پژوهشگران و شاگردان برجسته ایشان اقدام به ضبط، پیادهسازی و تنظیم مطالب کردند. در این مرحله، تلاش شد که انسجام مفاهیم، دستهبندی موضوعات و ارجاع دقیق به منابع قرآنی، روایی و فلسفی رعایت شود.
پس از گردآوری مباحث، یکی از مهمترین مراحل تألیف این اثر، بررسی و ویرایش علمی بود که تحت نظارت مستقیم آیتالله جوادی آملی انجام شد تا دقت تفسیری، صحت استدلالها و هماهنگی مفاهیم تضمین گردد. انتشار این تفسیر بهصورت تدریجی انجام شد و نخستین مجلدات آن با استقبال گستردهای روبهرو شد که این امر زمینهساز ادامه این پروژه گردید. با پیشرفت پژوهشهای قرآنی، مطالب جدیدی نیز به این مجموعه اضافه شد که موجب تکامل بیشتر آن گردید.
تفسیر تسنیم بر پایه روش قرآن به قرآن و با بهرهگیری از روایات معصومین (ع)، مباحث فلسفی و عرفانی و همچنین تحلیلهای اجتماعی و علمی تدوین شده است. برخی از منابع اصلی مورد استفاده در این تفسیر عبارتند از: المیزان فی تفسیر القرآن اثر علامه طباطبایی، تفسیر کبیر فخر رازی، مجمعالبیان طبرسی، کشفالاسرار و عدهالابرار میبدی، آراء حکمای اسلامی همچون ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا، نظرات عرفای بزرگی چون ابنعربی و مولوی و همچنین تحقیقات جدید در علوم انسانی و اجتماعی.
تمام این مراحل و منابع، تفسیر تسنیم را به یکی از جامعترین تفاسیر معاصر تبدیل کرده است که علاوه بر ارائه تفسیری دقیق و روشمند از قرآن کریم، پلی میان عقل، وحی و علوم انسانی ایجاد میکند.
چالشهای نگارش کتاب
تدوین تفسیر تسنیم، بهعنوان یکی از جامعترین تفاسیر معاصر، با چالشهای متعددی همراه بوده است که هر یک بهنوبه خود مسیر تحقیق و تألیف را پیچیده ساختهاند. یکی از مهمترین این چالشها، گستردگی مباحث تفسیری است. تفسیر تسنیم تنها به تبیین معنای ظاهری آیات بسنده نکرده، بلکه ابعاد فلسفی، عرفانی و اجتماعی قرآن را نیز مورد بررسی قرار داده است. این گستردگی، نیازمند پژوهشهای عمیق، تحلیلهای تطبیقی و صرف زمان طولانی بوده است.
چالش دیگر، پیوند دادن علوم مختلف با مفاهیم قرآنی است. یکی از ویژگیهای برجسته این تفسیر، تلاش برای تطبیق مباحث قرآنی با یافتههای علمی، فلسفی و اجتماعی است. با این حال، این تطابق علمی نیازمند دقت بالایی بوده تا مفاهیم دینی بهدرستی با علوم مختلف هماهنگ شوند و از تفسیرهای نادرست جلوگیری شود.
حفظ انسجام و هماهنگی در سراسر مجموعه تفسیر تسنیم یکی دیگر از دغدغههای اصلی مؤلف و تیم تدوین بوده است. با توجه به حجم عظیم مطالب، ایجاد یکپارچگی در ارائه مفاهیم، سبک نگارش و دستهبندی موضوعات، چالش بزرگی محسوب میشده است. در برخی موارد، عباراتی عربی در متن تفسیر آمده که منبع مشخصی برای آن ذکر نشده است؛ این امر میتواند منجر به ابهاماتی در استناد به روایات شود. بهعنوان مثال، عبارتهای «القرآن غَریمٌ لا یُقضى دَینُهُ و غریبٌ لا یُؤدّى حقُّه» و «تُعرَفُ الأشیاءُ بأضدادها» نمونههایی از این موارد هستند.
همچنین، گاهی در متن تفسیر به نظرات برخی مفسران اشاره شده، اما نام آنها ذکر نشده است که میتواند بررسی منابع را برای پژوهشگران دشوار سازد. افزون بر این، وجود اصطلاحات فنی و تخصصی در برخی مجلدات موجب شده که فهم مطالب برای عموم خوانندگان سخت باشد و تنها مخاطبان آشنا با علوم اسلامی و فلسفی قادر به درک کامل مفاهیم باشند.
یکی دیگر از مواردی که در روند تدوین تفسیر تسنیم مورد توجه قرار گرفته، بحث مکی و مدنی بودن آیات است. آیتالله جوادی آملی در پیشگفتار تفسیر خود به برخی مباحث علوم قرآنی پرداخته، اما کمتر به تأثیر مکی و مدنی بودن آیات بر فهم معنای آنها اشاره کرده است. این مسئله میتوانست در برخی تحلیلهای تفسیری نقش مهمی ایفا کند.
در نهایت، ناهماهنگی در ساختار مجلدات نیز از جمله چالشهای این تفسیر بوده است. برخی از جلدهای اولیه فاقد فهرست منابع یا فهرست تفصیلی هستند، درحالیکه جلدهای بعدی این ویژگی را دارند. این عدم هماهنگی در فهرستبندی و سازماندهی اطلاعات، کار پژوهشگران را برای بررسی مجلدات مختلف دشوار ساخته است.
با وجود این چالشها، تفسیر تسنیم بهعنوان اثری ارزشمند در حوزه مطالعات قرآنی، توانسته است تفسیری جامع از قرآن کریم ارائه دهد و نقش مهمی در تبیین معارف قرآنی ایفا کند.
مقایسه تفسیر المیزان و تسنیم
تفسیر المیزان اثر علامه طباطبایی و تفسیر تسنیم نوشته آیتالله جوادی آملی، دو نمونه برجسته از تفاسیر معاصر قرآن کریم هستند که هر دو بر اساس روش تفسیر قرآن به قرآن تدوین شدهاند. این دو تفسیر، علیرغم اشتراکات روششناختی، تفاوتهای مهمی نیز دارند که هر یک را در جایگاه ویژهای قرار میدهد.
اشتراکات المیزان و تسنیم
هر دو تفسیر به استقلال قرآن در حجیت و دلالت معتقدند و بر این باورند که برای درک معانی آیات، قرآن خود بهترین مفسر است. در هر دو اثر، روایات بهعنوان ابزاری برای تفسیر مورد استفاده قرار گرفتهاند، اما با احتیاط و دقت علمی، روایاتی که به تعیین مصداق پرداختهاند، از باب «جَری» تفسیر شدهاند، به این معنا که این روایات بیشتر مصداقهایی از مفاهیم کلی قرآن را بیان میکنند تا اینکه تفسیر انحصاری آیات باشند.
همچنین هر دو مفسر از منابع اهل سنت بهره بردهاند و در تفسیر خود به تحلیلهای موضوعی پرداختهاند. مباحثی مانند «یوم در قرآن»، «قرآن و عزت»، «حیات در فرهنگ قرآن» و «مناسک حج» از جمله موضوعاتی هستند که در هر دو تفسیر بهصورت مبسوط بررسی شدهاند.
تفاوتهای المیزان و تسنیم
با وجود شباهتهای کلی، روش و ساختار این دو تفسیر تفاوتهای قابل توجهی دارند. یکی از مهمترین تفاوتها در نحوه ارائه مباحث تفسیری است. تفسیر المیزان عمدتاً چند آیه مرتبط را در کنار هم بررسی میکند، درحالیکه تفسیر تسنیم برای هر آیه فصلی مستقل در نظر گرفته است. این سبک موجب شده است که تسنیم دسترسی سادهتری به تفسیر هر آیه فراهم کند.
دیگر تفاوت عمده این است که تفسیر تسنیم به مسائل سیاسی، اجتماعی و حکومتی پرداخته است، درحالیکه المیزان بیشتر بر مباحث فلسفی و معرفتی تمرکز دارد. دلیل این امر را میتوان در زمینه تاریخی نگارش این تفاسیر جستجو کرد. المیزان در دورهای تألیف شد که حکومت اسلامی شیعه به شکلی رسمی در ایران وجود نداشت، درحالیکه تسنیم در عصر جمهوری اسلامی نوشته شده و به همین دلیل به موضوعاتی مانند ولایت فقیه، حکومت دینی، پلورالیسم دینی، و نسبت علوم تجربی با معارف دینی توجه بیشتری کرده است.
از نظر روششناسی روایی، تسنیم توجه ویژهای به شأن نزول آیات دارد و آیتالله جوادی آملی بر این باور است که بسیاری از روایات شأن نزول، از نوع تطبیق مصداقی هستند و بیانگر باطن قرآناند. در تسنیم، بحث روایی جایگاه برجستهتری دارد و روایات معمولاً دستهبندی و تحلیل شدهاند، بهگونهای که در پایان هر بخش، جمعبندی خاصی تحت عنوان «الاشاره» ارائه شده است.
از نظر مباحث عقلی و فلسفی، تسنیم نسبت به المیزان گرایش عقلگرایانه پررنگتری دارد. آیتالله جوادی آملی با بهرهگیری از مباحث فلسفی و کلامی، در بسیاری از موارد با استدلالهای عقلی به تبیین و تحلیل موضوعات قرآنی پرداخته است. او همچنین در برخی موارد، دیدگاههای استاد خود، علامه طباطبایی را نقد کرده و رویکرد جدیدی را ارائه داده است.
در نهایت، از نظر ساختار و انسجام مجلدات، المیزان یکدستی بیشتری دارد، درحالیکه در تسنیم، تفاوتهایی در نحوه ارائه اطلاعات مشاهده میشود. بهعنوان مثال، برخی از مجلدات نخست تسنیم فاقد فهرست منابع هستند، اما در جلدهای بعدی، این نقص برطرف شده است.
جمعبندی
تفسیر المیزان و تفسیر تسنیم هر دو از آثار ارزشمند تفسیری معاصر هستند که هر یک رویکرد خاص خود را در تبیین معارف قرآن دنبال کردهاند. المیزان با تأکید بر روش قرآن به قرآن، دقت فلسفی و انسجام منطقی شناخته میشود، درحالیکه تسنیم علاوه بر حفظ این روش، به مسائل روز جامعه، حکومت دینی، و تحلیلهای روایی و عقلی گستردهتری پرداخته است. ازاینرو، مطالعه هر دو تفسیر میتواند تصویری جامعتر از مباحث قرآنی و تفسیری ارائه دهد.
جزئیات مجلدات
به جهت آشنایی بیشتر با تفسیر تسنیم، جزئیات مربوط به نشر مجلدات این اثر در جداول زیر آورده شده است.
جلدهای یک تا بیست
جلدهای بیست و یک تا چهل
جلدهای چهل و یک تا شصت
جلدهای شصت و یک تا هشتاد
نظر رهبر انقلاب درباره تفسیر تسنیم
آیت الله خامنهای رهبر انقلاب اسلامی در تاریخ چهارم اسفندماه ۱۴۰۳ در دیدار دستاندرکاران برگزاری همایش بینالمللی تفسیر تسنیم نظر خود را به شرح زیر در خصوص این تفسیر اعلام نمودند (پیوند مطالعه متن کامل).
آیتالله خامنهای در سخنان خود دربارهی تفسیر تسنیم و جایگاه آیتالله جوادی آملی، بر اهمیت و ارزش این اثر تأکید کرده و آن را از افتخارات شیعه دانسته است. ایشان بیان کردهاند که حوزهی علمیه وامدار آیتالله جوادی آملی است، چراکه ایشان با استقامت و پشتکار، تفسیری گسترده و عمیق بر قرآن ارائه کردهاند. از دیدگاه ایشان، این تفسیر در سطحی وسیع، بهمثابهی «المیزانِ امروز» است و به کمک قوّت تفکّر عقلانی مؤلف، مفاهیم دقیق و لطیف آیات را بهخوبی تبیین کرده است.
آیتالله خامنهای با اشاره به غنای علمی تفسیر تسنیم، آن را همزمان یک دایرهالمعارف دانستهاند که علاوه بر تفسیر قرآن، مباحث گستردهای در حوزههای مختلف علمی را نیز در بر دارد. به همین دلیل، ایشان بر ضرورت تهیهی فهرستی فنی و دقیق برای این مجموعه تأکید کردهاند تا استفاده از آن تسهیل شود. همچنین، با رد ایدهی کوتاهسازی این تفسیر، آن را کتابی مرجع معرفی کردهاند که طولانی بودن آن نقصی محسوب نمیشود.
ایشان در ادامه به کاستیهای حوزههای علمیه در زمینهی تفسیر قرآن اشاره کرده و نقش برجستهی علامه طباطبایی را در احیای این دانش در حوزهها ستودهاند. به باور ایشان، اگرچه در گذشته توجه به قرآن در حوزهها بسیار اندک بود، اما امروزه تعداد درسهای تفسیر افزایش یافته و این امر باید به یک فرهنگ پایدار تبدیل شود.
آیتالله خامنهای همچنین بر ضرورت ترجمهی عربی تفسیر تسنیم تأکید کردهاند، زیرا معرفی این اثر ارزشمند به دنیای اسلام نیازمند ارائهی آن به زبان عربی است. ایشان معتقدند که اگر ترجمهای روان و دقیق از این تفسیر تهیه شود، میتواند تأثیر گستردهای در میان اندیشمندان مسلمان داشته باشد. در پایان، ایشان از خداوند برای آیتالله جوادی آملی طول عمر و تداوم نشاط علمی طلب کرده و از تلاشهای ایشان و تمامی افرادی که در این مسیر فعالیت کردهاند، قدردانی کردهاند.
دیدگاه شخصی درباره کتاب
تفسیر تسنیم را میتوان یکی از برترین تفاسیر معاصر دانست که با رویکردی علمی، تحلیلی و تطبیقی، به بررسی آیات قرآن پرداخته است. توجه به مسائل روز، نقد و بررسی تفاسیر گذشته، و روششناسی دقیق علمی از جمله عواملی هستند که این اثر را به یک منبع ارزشمند برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به علوم قرآنی تبدیل کردهاند.
با توجه به اینکه تفسیر تسنیم هم مباحث نظری و هم موضوعات کاربردی را پوشش میدهد، میتوان آن را یک الگوی پیشرو در تفسیرنویسی معاصر دانست که نهتنها به فهم بهتر آیات الهی کمک میکند، بلکه پاسخی به دغدغههای فکری و اجتماعی زمانه نیز ارائه میدهد.
تفسیر تسنیم در یک کلام سوای دیدگاه فقهی و اسلامی، از حیث کتابشناسی و رویه حاکم بر نگارش کتاب، یک شاهکار محسوب میشود که مولف با صرف زمان چهل ساله این اثر را خلق کرده است.
