کتاب عقل‏ سرخ‏

کتاب عقل سرخ، یکی از رمزی‌ترین و مهم‌ترین رسائل تمثیلی شهاب‌الدین یحیی سهروردی، بنیان‌گذار مکتب فلسفی اشراق است (کُربَن، ۱۳۹۹). این اثر که به زبان فارسی نوشته شده، روایتی است از دیدار و گفت‌وگوی میان یک «باز» که نماد انسانِ سالک یا روح گرفتار در بندِ تن است، با پیرمردی که چهره و موهایش سرخ است و او را «عقل سرخ» می‌نامند. این پیرِ سرخ‌رو، در حقیقت «عقل فعّال» یا همان فرشتۀ مقرّبِ انسان‌هاست که در فلسفۀ مشاء با عنوان «عقل دهم» و در سنت اسلامی با نام‌هایی چون روح‌القدس یا جبرئیل شناخته می‌شود و نقش واسط میان عالم نورانیِ ملکوت و جهان خاکی را دارد. دلیل نام‌گذاری این عقل به «سرخ»، جایگاه مرزی اوست؛ همان‌گونه که افق در میانه‌ی روز و شب یا شعله‌ی آتش که در آمیختن روشنایی و تاریکی رنگ سرخ به خود می‌گیرد، این عقل نیز در مرز میان عالم نور و عالم ظلمت قرار دارد (کُربَن، ۱۳۹۹).

داستان این رساله، حکایت سفری تمثیلی و باطنی برای رهایی از قفس تن است. در این سفر، عقل سرخ به بازِ اسیر، از هفت وادی یا «هفت‌خوان» شگفت‌انگیز می‌گوید که سالک برای رسیدن به کمال و وصال باید از آنها عبور کند. این هفت چیز عجیب عبارتند از: کوه قاف (نماد جهان روانی-کیهانی)، گوهری که شب را روشن می‌کند (ماه)، درخت طوبی، دوازده کارگاه، زره داود (نماد قید و بندهای جسمانی که باید از تن به در کرد)، شمشیر بلالک و درنهایت، چشمۀ آب حیات. سهروردی با این نمادها، نشان می‌دهد که برای رسیدن به حقیقت باید از بند حواس پنج‌گانه‌ی ظاهری و باطنی رها شد و این رهایی، با پیروی از راهنمایی فرشته‌وارِ عقل سرخ میسر می‌شود.

عقل سرخ، مرز میان عالم نور و عالم ظلمت است.

اهمیت کتاب عقل سرخ، فراتر از یک داستان فلسفیِ صرف است و می‌توان آن را بیانیۀ استقلال فکری سهروردی از فلسفۀ مشّاییِ یونانی دانست (ایکنا، ۱۴۰۱). او در این رساله، نه با زبان برهانِ خشک، که با زبانِ تمثیل و شهود، خواننده را به سفری درونی دعوت می‌کند و مفاهیم انتزاعی را در قالب روایتی زنده و ملموس به تصویر می‌کشد (پارس تودی، ۱۳۹۴). علاوه بر این، این اثر به‌وضوح نشان‌دهندۀ تلاش سهروردی برای احیای «حکمت خسروانی» ایران باستان است، چنان‌که از نمادهایی همچون سیمرغ، کوه قاف و تعابیرِ حماسیِ برگرفته از شاهنامۀ فردوسی برای تأویلِ عرفانیِ مفاهیم استفاده کرده است (ایکنا، ۱۴۰۱). همین ویژگی‌ها باعث شده که کتاب عقل سرخ، الهام‌بخش اندیشمندان بزرگی چون هانری کُربن باشد و اوژن یونسکو، نمایش‌نامه‌نویس شهیر فرانسوی، آن را یکی از شگفت‌انگیزترین متون معنوی بداند که بارها باید خوانده شود (کُربَن، ۱۳۹۹).

عقل سرخ را باید بیانیۀ استقلال فکری سهروردی از فلسفۀ مشّاییِ یونانی دانست.

پیام کتاب عقل سرخ

حقیقت، نتیجهٔ دانستن صرف نیست؛ حاصل دگرگون‌شدن انسان است.

سهروردی نشان می‌دهد معرفت واقعی زمانی آغاز می‌شود که انسان از دلبستگی‌های سطحی عبور کند و خود را برای دیدن حقیقت آماده سازد.

عقلِ راستین با نور همراه است، نه فقط با استدلال.

در عقل سرخ، عقل تنها ابزار تحلیل منطقی نیست؛ نوری است که اگر دل انسان آماده باشد، مسیر شناخت را روشن می‌کند.

سفر حقیقی، از درون انسان آغاز می‌شود.

داستان کتاب یادآوری می‌کند که بزرگ‌ترین سفر، حرکت از ناآگاهی به خودشناسی است، نه جابه‌جایی در جهان بیرونی.

هر حقیقتی ظرفیت و آمادگیِ ویژه‌ای برای درک می‌خواهد.

سهروردی تأکید می‌کند که حقیقت را نمی‌توان فقط شنید یا حفظ کرد؛ انسان باید به مرتبه‌ای برسد که توان فهم آن را پیدا کند.

آزادی واقعی، رهایی از اسارتِ نَفس و توهم است.

پیام نهایی کتاب این است که انسان زمانی آزاد می‌شود که از وابستگی به خواهش‌های نفسانی و برداشت‌های نادرست عبور کند و با حقیقت وجود خود روبه‌رو شود.

منابع

Aminrazavi, M. (2013). Shihāb al-Dīn Suhrawardī. In Oxford Bibliographies. https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0219.xml

Corbin, H. (2020). Aql-e Sorkh. In Encyclopaedia Iranica Online. https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/aql-e-sork-COM_5565

Walbridge, J., & Ziai, H. (Eds. & Trans.). (1999). The philosophy of illumination: Ḥikmat al-Ishrāq (A new critical edition of the text of Ḥikmat al-Ishrāq). Brigham Young University Press. https://humanitieshub.sdsu.edu/omeka/items/show/1229

ایسنا. (۱۴۰۱، ۱۲ مرداد). «عقل سرخ»؛ جایی که سهروردی از فلسفۀ یونانی فاصله می‌گیرد. https://iqna.ir/fa/news/4025451/

پارس تودی. (۱۳۹۴، ۱۹ اسفند). مفاخر و مشاهیر ایران؛ مایۀ افتخار جهانیان (۸۲). https://parstoday.ir/fa/radio/parstoday-i351693