کتاب تهذیب اخلاق نوشته‌ی محیی‌الدین ابن عربی و با ترجمه‌ی زاهد ویسی، اثری کوتاه اما تأمل‌برانگیز درباره‌ی اخلاق، تربیت نفس و مسیر رسیدن انسان به کمال است که توسط انتشارات جامی منتشر شده است. ابن عربی در این کتاب به بررسی خُلق‌های پسندیده و ناپسند می‌پردازد و نشان می‌دهد که برای مهار تمایلات و رفتارهای نادرست انسان، تنها شناخت خوبی و بدی کافی نیست؛ بلکه جامعه به قانون، شریعت و حاکمانی نیاز دارد که بتوانند از گسترش ستم و فساد جلوگیری کنند و انسان را به اعتدال بازگردانند. تهذیب اخلاق در واقع تلاشی است برای پاسخ‌دادن به یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌های اخلاقی: انسان چگونه می‌تواند بر خصلت‌های ناپسند خود غلبه کند و به انسانی بهتر تبدیل شود؟ این کتاب در ۹۶ صفحه منتشر شده و ترجمه‌ی فارسی آن نخستین‌بار در سال ۱۳۸۸ به چاپ رسیده است (ابن عربی، ۱۳۸۸).
آنچه خواهید خواند!
شناسنامه کتاب تهذیب اخلاق
نویسنده: محیی الدین ابن عربی
مترجم: زاهد ویسی
انتشارات: جامی
قطع: رقعی
تعداد صفحه: 96
خرید این اثر ارزشمند از فروشگاه ایران کتاب!
آشنایی با محی الدین ابن عربی
محیی‌الدین محمد بن علی بن محمد بن عربی حاتمی طائی، مشهور به ابن عربی، از مهم‌ترین متفکران عرفان و اندیشه‌ی اسلامی در قرون میانه است. او در سال ۵۶۰ق/۱۱۶۵م در شهر مرسیه در اندلس به دنیا آمد و در خانواده‌ای وابسته به طبقه‌ی اداری آن زمان رشد کرد. خانواده‌ی او بعدها به اشبیلیه رفتند و ابن عربی در آنجا آموزش‌های رایج ادبی و علمی زمان خود را فراگرفت. زندگی فکری او از دوران جوانی با تجربه‌های دینی و عرفانی عمیقی پیوند خورد و بعدها به یکی از گسترده‌ترین و پیچیده‌ترین نظام‌های فکری در تاریخ عرفان اسلامی تبدیل شد (Chittick, ۲۰۱۷).
ابن عربی در جوانی با شماری از عالمان و اندیشمندان برجسته‌ی اندلس ارتباط داشت. مشهورترین دیدار او، ملاقات با ابن رشد، فیلسوف بزرگ اندلسی، بود که در حدود سال ۱۱۸۰ میلادی و در دوران نوجوانی ابن عربی رخ داد. این دیدار بعدها در روایت‌های مربوط به زندگی او اهمیت نمادین پیدا کرد، زیرا ابن عربی نماینده‌ی نوعی معرفت شهودی و عرفانی دانسته شد و ابن رشد نماینده‌ی سنت فلسفی و عقلانی؛ هرچند نباید این روایت را بیش از حد ساده‌سازی کرد. اندیشه‌ی ابن عربی در حوزه‌های گوناگونی مانند تفسیر قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه، کلام، فلسفه و عرفان گسترده بود و او معمولاً این دانش‌ها را در چارچوبی تلفیقی و به‌هم‌پیوسته بررسی می‌کرد.
ابن عربی در سال ۵۹۸ق/۱۲۰۱م اندلس را ترک کرد و سفر طولانی خود را به سوی شرق جهان اسلام آغاز کرد. او در طول این سفرها از مناطق و شهرهای مختلفی در شمال آفریقا، مصر، حجاز، عراق و آناتولی دیدن کرد و با عالمان و عارفان بسیاری دیدار داشت. سرانجام در سال ۶۲۰ق/۱۲۲۳م در دمشق اقامت گزید و تا پایان عمر در همان شهر ماند. ابن عربی در دمشق به نوشتن، تدریس و تربیت شاگردان ادامه داد و در سال ۶۳۸ق/۱۲۴۰م درگذشت. بخش مهمی از شهرت و نفوذ او در قرن‌های بعد، حاصل همین آثار و شاگردانی بود که اندیشه‌های او را شرح و گسترش دادند.
از میان آثار فراوانی که به ابن عربی نسبت داده شده، دو اثر بیش از همه شهرت دارند: «الفتوحات المکیه» یا فتوحات مکیه و «فصوص‌الحکم». فتوحات مکیه اثری بسیار گسترده است که موضوعاتی مانند عرفان، معرفت، عبادت، انسان، جهان و رابطه‌ی انسان با خدا را دربرمی‌گیرد. فصوص‌الحکم نیز اثری فشرده‌تر درباره‌ی حکمت پیامبران و مراتب معرفت است. ابن عربی بعدها تأثیر بسیار گسترده‌ای بر عرفان نظری اسلامی گذاشت و اندیشه‌هایش در سنت‌های مختلف فکری و عرفانی مورد شرح، تفسیر و گاه نقد قرار گرفت. اصطلاح «وحدت وجود» نیز در تاریخ اندیشه‌ی اسلامی به‌شدت با نام او پیوند خورده است، هرچند پژوهشگران تأکید می‌کنند که برای فهم دقیق ابن عربی باید میان اصطلاحات و صورت‌بندی‌های خود او و تفسیرهای بعدی پیروان و شارحانش تفاوت گذاشت.
مسئله‌ی تربیت انسان و اصلاح اخلاق نیز در اندیشه‌ی ابن عربی جایگاه مهمی دارد.
اهمیت ابن عربی فقط در تجربه‌های عرفانی یا مباحث پیچیده‌ی هستی‌شناختی او خلاصه نمی‌شود؛ مسئله‌ی تربیت انسان و اصلاح اخلاق نیز در اندیشه‌ی او جایگاه مهمی دارد. از این منظر، کتاب تهذیب اخلاق نوشته‌ی ابن عربی و ترجمه‌ی زاهد ویسی، برای شناخت وجه عملی‌تر اندیشه‌ی او اهمیت دارد. این کتاب به مسئله‌ی خُلق‌های ناپسند، ضرورت اصلاح رفتار و راه‌های حرکت انسان به سوی کمال اخلاقی می‌پردازد و نشان می‌دهد که در نگاه ابن عربی، شناخت حقیقت بدون تغییر در شخصیت و رفتار انسان کامل نمی‌شود (ابن عربی، ۱۳۸۸). به همین دلیل، تهذیب اخلاق را می‌توان اثری دانست که از سطح مباحث انتزاعی عرفان فاصله می‌گیرد و مستقیماً با مسئله‌ای روزمره و انسانی روبه‌رو می‌شود: انسان چگونه می‌تواند خودش را اصلاح کند؟
خلاصه کتاب تهذیب اخلاق
کتاب تهذیب اخلاق نوشته‌ی محیی‌الدین ابن عربی، از مسئله‌ای بنیادی آغاز می‌کند: انسان چگونه می‌تواند از خُلق‌های ناپسند فاصله بگیرد و به فضیلت‌های اخلاقی برسد؟ ابن عربی اخلاق را موضوعی صرفاً نظری نمی‌داند، بلکه آن را با رفتار واقعی انسان و کیفیت زندگی فردی و اجتماعی او پیوند می‌دهد. در این نگاه، انسان در معرض نیروها و تمایلاتی قرار دارد که اگر مهار نشوند، می‌توانند به ظلم، فساد و تباهی فرد و جامعه منجر شوند. بنابراین، تهذیب اخلاق فقط اصلاح چند رفتار ظاهری نیست؛ بلکه فرایندی است که در آن انسان باید با شناخت ضعف‌های خود، بر تمایلات نادرست غلبه کند و شخصیت خود را به سوی اعتدال و کمال سوق دهد (ابن عربی، ۱۳۸۸).
در ادامه، کتاب بر این نکته تأکید می‌کند که اصلاح اخلاقی انسان همیشه در خلأ و به‌صورت فردی اتفاق نمی‌افتد. جامعه برای جلوگیری از گسترش ظلم و فساد، به قانون و نظمی نیاز دارد که رفتار انسان‌ها را تنظیم کند. از این منظر، شریعت و حکومت می‌توانند در ایجاد نظم اخلاقی و اجتماعی نقش داشته باشند؛ زیرا همه‌ی انسان‌ها به یک اندازه قادر نیستند امیال و خشم و زیاده‌خواهی خود را کنترل کنند. بااین‌حال، مسئله‌ی اصلی همچنان خود انسان است: اگر فرد از درون اصلاح نشود، قانون بیرونی به‌تنهایی نمی‌تواند او را به انسانی اخلاقی تبدیل کند. بنابراین، کتاب میان اصلاح درونی انسان و نظم بیرونی جامعه ارتباط برقرار می‌کند و اخلاق را هم مسئله‌ای شخصی و هم موضوعی اجتماعی می‌داند.
در نهایت، تهذیب اخلاق را می‌توان دعوتی به خودشناسی، کنترل نفس و حرکت تدریجی به سوی کمال دانست. ابن عربی نشان می‌دهد که انسان برای بهترشدن، باید ابتدا ضعف‌ها و خصلت‌های ناپسند خود را بشناسد و سپس با تمرین، مراقبت و انتخاب‌های درست، آن‌ها را اصلاح کند. ارزش کتاب در این است که اخلاق را نه مجموعه‌ای از توصیه‌های خشک و انتزاعی، بلکه مسیری عملی برای تغییر انسان می‌بیند؛ مسیری که از شناخت آغاز می‌شود و با اصلاح رفتار ادامه پیدا می‌کند. به همین دلیل، کتاب تهذیب اخلاق همچنان می‌تواند برای خواننده‌ی امروز نیز قابل تأمل باشد؛ زیرا پرسش اصلی آن، یعنی اینکه چگونه می‌توان بر ضعف‌های خود غلبه کرد و انسان بهتری شد، محدود به زمان و دوره‌ای خاص نیست.
برداشت شخصی من
چیزی که از «تهذیب اخلاق» برایم مهم بود، اینه که اخلاق رو نباید فقط توی حرف‌ها و توصیه‌های قشنگ جست‌وجو کرد. آدم ممکنه خیلی چیزها بدونه، زیاد کتاب بخونه و درباره‌ی درست و غلط حرف بزنه، اما وقتی عصبانی می‌شه یا با دیگران روبه‌رو می‌شه، تازه معلوم می‌شه چقدر به اون حرف‌ها عمل می‌کنه. به نظرم اخلاق بیشتر از هر چیز، تمرین روزمره‌ست؛ اینکه آدم قبل از قضاوت‌کردن کمی مکث کنه، زود واکنش نشون نده و هر بار سعی کنه کمتر اسیر خشم و خودخواهی بشه. «تهذیب اخلاق» برای من از همین جهت کتاب مهمیه؛ چون یادآوری می‌کنه تغییر آدم از حرف‌زدن درباره‌ی اخلاق شروع نمی‌شه، از رفتارهای کوچیک و روزمره شروع می‌شه و اخلاق عملی بیشتر از اخلاق نظری مهمه.
منابع
Chittick, W. C. (2017). Ibn ʿArabī. In The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2017 ed.). Stanford University.
ابن عربی، محیی‌الدین. (۱۳۸۸). تهذیب اخلاق (ز. ویسی، مترجم). تهران: نشر جامی.
دیدگاه‌ها