فناوری و کاربرد مسئولانه دانش
در قرآن، «فناوری» به معنای اصطلاحی و امروزیِ آن مطرح نشده است؛ بنابراین نباید مفاهیم جدیدی مانند هوش مصنوعی، فناوری دیجیتال یا مهندسی را به‌صورت مستقیم به آیات نسبت داد. بااین‌حال، قرآن درباره توانایی انسان در شناخت، ساختن و به‌کارگیری ابزار، بهره‌برداری از امکانات طبیعت، آبادانی زمین و مسئولیت او در برابر پیامدهای قدرت و عمل اصول روشنی ارائه می‌کند. از کنار هم گذاشتن این اصول می‌توان چارچوبی قرآنی برای «کاربرد مسئولانه دانش و فناوری» به دست آورد: توانایی فنی باید در خدمت خیر و آبادانی باشد، با فساد و زیان همراه نشود، از اسراف و تجاوز به حدود پرهیز کند و در جهت منافع واقعی انسان و جامعه به کار رود.
۱. بهره‌گیری از دانش برای ساخت ابزار و حفاظت
«وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ لِتُحْصِنَكُم مِّن بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاكِرُونَ»
«و ساختن زره را به او آموختیم تا شما را از آسیب و خطر جنگتان حفظ کند؛ پس آیا سپاسگزارید؟»
انبیاء: ۸۰
باید: دانش فنی و ابزار را برای حفاظت از انسان و کاهش آسیب به کار گرفت.
نباید: توانایی فنی را بدون توجه به هدف و پیامد آن به کار برد.
توضیح: این آیه از روشن‌ترین نمونه‌های قرآنی درباره دانش کاربردی و ساخت ابزار است. خداوند آموزش ساخت زره را نعمتی معرفی می‌کند که کارکرد آن حفاظت است. بنابراین ارزش فناوری تنها در پیچیدگی آن نیست؛ کارکرد و غایت آن نیز اهمیت دارد.
۲. بهره‌برداری از دانش و امکانات طبیعی
«وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ»
«و آهن را برای او نرم کردیم؛ [و گفتیم:] زره‌های کامل بساز و در بافتن حلقه‌ها اندازه و تناسب را رعایت کن.»
سبأ: ۱۰–۱۱
باید: مواد و امکانات طبیعی را با مهارت، دقت و رعایت اندازه و تناسب به کار گرفت.
نباید: در ساخت و تولید، بدون محاسبه و معیار فنی عمل کرد.
توضیح: در داستان داوود(ع)، قرآن میان ماده طبیعی، دانش فنی و مهارت ساخت ارتباط برقرار می‌کند. تعبیر «وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ» نیز بر دقت در ساخت و رعایت تناسب دلالت دارد؛ بنابراین کاربرد دانش فنی، صرف قدرت نیست و به مهارت و اندازه‌شناسی نیاز دارد.
۳. تبدیل دانش به آبادانی زمین
«هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا»
«او شما را از زمین پدید آورد و شما را به آبادانی آن گماشت.»
هود: ۶۱
باید: دانش و فناوری را در جهت آبادانی، عمران و بهبود شرایط زندگی به کار گرفت.
نباید: پیشرفت فنی را مستقل از مسئولیت انسان نسبت به زمین و جامعه تلقی کرد.
توضیح: تعبیر «استعمرکم فیها» در این آیه با مفهوم آبادانی و عمران زمین ارتباط دارد. بنابراین در یک خوانش اخلاقی ـ تمدنی، توانایی انسان در تصرف و ساختن باید با مسئولیت آبادکنندگی همراه باشد.
۴. پرهیز از تبدیل توانایی به فساد
«وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ»
«و در زمین در پی فساد مباش؛ زیرا خداوند مفسدان را دوست ندارد.»
قصص: ۷۷
باید: کاربرد دانش و قدرت فنی را با پیامدهای اجتماعی و محیطی آن ارزیابی کرد.
نباید: هر آنچه از نظر فنی ممکن است، صرفاً به دلیل امکان‌پذیری انجام شود.
توضیح: این اصل برای اخلاق فناوری بسیار مهم است: امکان انجام یک کار، به‌خودی‌خود مجوز اخلاقی انجام آن نیست. فناوری باید در چارچوب خیر و پرهیز از فساد به کار رود.
۵. استفاده از امکانات برای خیر و پرهیز از فساد
«وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ»
«با آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده، نیکی کن و در زمین در پی فساد مباش.»
قصص: ۷۷
باید: امکانات و توانایی‌های مادی را در مسیر خیر و بهبود زندگی به کار گرفت.
نباید: پیشرفت و توانمندی مادی را بهانه‌ای برای فساد، سلطه یا آسیب به دیگران کرد.
توضیح: این آیه چارچوبی متوازن ارائه می‌کند: بهره‌گیری از دنیا نفی نمی‌شود؛ بلکه بهره‌گیری باید با احسان و پرهیز از فساد همراه باشد. این اصل برای ارزیابی اخلاقی فناوری بسیار مناسب است.
۶. رعایت توازن و پرهیز از اختلال در نظام
«وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ»
«و آسمان را برافراشت و میزان را قرار داد، تا در میزان تجاوز نکنید؛ و وزن را با عدالت برپا دارید و در سنجش کم نگذارید.»
رحمن: ۷–۹
باید: در بهره‌گیری از منابع و قدرت فنی، توازن، عدالت و اندازه را رعایت کرد.
نباید: توسعه یک حوزه را به قیمت برهم زدن تعادل و تضییع حقوق دیگران دنبال کرد.
توضیح: «میزان» در این آیات در سیاقی گسترده با نظم و عدالت ارتباط دارد. بنابراین می‌توان از آن یک اصل کلان برای توسعه متوازن و مسئولانه استخراج کرد، هرچند آیه مستقیماً درباره فناوری سخن نمی‌گوید.
۷. پرهیز از اسراف در مصرف منابع
«وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»
«بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید؛ زیرا او اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.»
اعراف: ۳۱
باید: در مصرف منابع و امکانات، به اندازه و نیاز واقعی توجه کرد.
نباید: افزایش توان فنی و تولید را با مصرف بی‌حدوحصر منابع یکی دانست.
توضیح: موضوع مستقیم آیه خوردن و آشامیدن و اسراف است؛ اما اصل نهی از اسراف دامنه‌ای فراتر دارد و در اخلاق مصرف و بهره‌برداری از منابع قابل استفاده است. بنابراین توسعه فناوری باید با مسئله مصرف منابع نیز سنجیده شود.
۸. توجه به سود و زیان واقعی
«يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا»
«درباره شراب و قمار از تو می‌پرسند؛ بگو در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است، ولی گناهشان از سودشان بزرگ‌تر است.»
بقره: ۲۱۹
باید: در ارزیابی یک ابزار یا فعالیت، مجموع منافع و زیان‌های آن را سنجید.
نباید: صرف وجود منفعت را دلیل کافی برای مطلوبیت یک فناوری یا کاربرد بدانیم.
توضیح: این آیه مستقیماً درباره فناوری نیست؛ اما یک معیار مهم ارزیابی اخلاقی ارائه می‌کند: وجود منفعت، به‌تنهایی کافی نیست؛ باید منفعت و زیان را با هم سنجید و نسبت آنها را ارزیابی کرد. این اصل در ارزیابی فناوری‌های پرخطر اهمیت ویژه‌ای دارد.
۹. استفاده از توانایی در جهت خیر
«وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»
«در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تجاوز همکاری نکنید.»
مائده: ۲
باید: دانش و فناوری را در همکاری برای خیر عمومی و رفع نیازهای انسانی به کار گرفت.
نباید: توانایی فنی را وسیله‌ای برای گناه، تجاوز، آسیب‌رسانی یا تضییع حقوق دیگران کرد.
توضیح: آیه میان همکاری در خیر و همکاری در گناه و تجاوز مرز روشنی می‌گذارد. در حوزه فناوری، این اصل می‌تواند درباره مسئولیت مشترک دانشمندان، مهندسان، مدیران و نهادهای استفاده‌کننده از فناوری معنا پیدا کند.
۱۰. بهره‌گیری از امکانات همراه با شکر و مسئولیت
«وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ»
«و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه را از سوی خود برای شما مسخّر کرد.»
جاثیه: ۱۳
باید: امکانات جهان را فرصت و مسئولیتی برای بهره‌برداری خردمندانه و خیرخواهانه دانست.
نباید: «تسخیر» را به معنای مجوز بهره‌برداری بی‌حد و آسیب‌رسان از طبیعت تلقی کرد.
توضیح: آیه از فراهم شدن امکانات جهان برای انسان سخن می‌گوید و در پایان می‌فرماید «إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»؛ یعنی بهره‌مندی باید با تفکر همراه باشد. این نکته برای فناوری بسیار اساسی است: قدرت تصرف باید با قدرت تشخیص و مسئولیت اخلاقی همراه شود.
جمع‌بندی
از مجموع این آیات می‌توان یک چارچوب نسبتاً دقیق برای کاربرد مسئولانه دانش و فناوری استخراج کرد:
دانش باید به توانایی مفید تبدیل شود؛ توانایی باید در خدمت آبادانی و خیر قرار گیرد؛ امکان فنی به‌تنهایی مجوز اخلاقی نیست؛ منافع و زیان‌ها باید سنجیده شوند؛ از اسراف و برهم‌زدن توازن پرهیز شود؛ و فناوری نباید به ابزار فساد، تجاوز و آسیب تبدیل گردد.
در نتیجه، از منظر قرآن، سؤال اساسی درباره یک فناوری فقط این نیست که «آیا می‌توانیم آن را بسازیم؟» بلکه باید پرسید: «برای چه می‌سازیم؟ چه کسی از آن بهره می‌برد؟ چه کسی ممکن است آسیب ببیند؟ آیا به آبادانی می‌انجامد یا فساد؟ و آیا منفعت آن بر زیانش غلبه دارد؟» این بخش آخر، استنباط اخلاقی از مجموعه آیات است، نه اینکه قرآن چنین پرسش‌هایی را عیناً با اصطلاح «فناوری» مطرح کرده باشد.
۱. بهره‌گیری از دانش برای ساخت ابزار و حفاظت
«وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ لِتُحْصِنَكُم مِّن بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاكِرُونَ»
«و ساختن زره را به او آموختیم تا شما را از آسیب و خطر جنگتان حفظ کند؛ پس آیا سپاسگزارید؟»
انبیاء: ۸۰
باید: دانش فنی و ابزار را برای حفاظت از انسان و کاهش آسیب به کار گرفت.
نباید: توانایی فنی را بدون توجه به هدف و پیامد آن به کار برد.
توضیح: این آیه از روشن‌ترین نمونه‌های قرآنی درباره دانش کاربردی و ساخت ابزار است. خداوند آموزش ساخت زره را نعمتی معرفی می‌کند که کارکرد آن حفاظت است. بنابراین ارزش فناوری تنها در پیچیدگی آن نیست؛ کارکرد و غایت آن نیز اهمیت دارد.
۲. بهره‌برداری از دانش و امکانات طبیعی
«وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ»
«و آهن را برای او نرم کردیم؛ [و گفتیم:] زره‌های کامل بساز و در بافتن حلقه‌ها اندازه و تناسب را رعایت کن.»
سبأ: ۱۰–۱۱
باید: مواد و امکانات طبیعی را با مهارت، دقت و رعایت اندازه و تناسب به کار گرفت.
نباید: در ساخت و تولید، بدون محاسبه و معیار فنی عمل کرد.
توضیح: در داستان داوود(ع)، قرآن میان ماده طبیعی، دانش فنی و مهارت ساخت ارتباط برقرار می‌کند. تعبیر «وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ» نیز بر دقت در ساخت و رعایت تناسب دلالت دارد؛ بنابراین کاربرد دانش فنی، صرف قدرت نیست و به مهارت و اندازه‌شناسی نیاز دارد.
۳. تبدیل دانش به آبادانی زمین
«هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا»
«او شما را از زمین پدید آورد و شما را به آبادانی آن گماشت.»
هود: ۶۱
باید: دانش و فناوری را در جهت آبادانی، عمران و بهبود شرایط زندگی به کار گرفت.
نباید: پیشرفت فنی را مستقل از مسئولیت انسان نسبت به زمین و جامعه تلقی کرد.
توضیح: تعبیر «استعمرکم فیها» در این آیه با مفهوم آبادانی و عمران زمین ارتباط دارد. بنابراین در یک خوانش اخلاقی ـ تمدنی، توانایی انسان در تصرف و ساختن باید با مسئولیت آبادکنندگی همراه باشد.
۴. پرهیز از تبدیل توانایی به فساد
«وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ»
«و در زمین در پی فساد مباش؛ زیرا خداوند مفسدان را دوست ندارد.»
قصص: ۷۷
باید: کاربرد دانش و قدرت فنی را با پیامدهای اجتماعی و محیطی آن ارزیابی کرد.
نباید: هر آنچه از نظر فنی ممکن است، صرفاً به دلیل امکان‌پذیری انجام شود.
توضیح: این اصل برای اخلاق فناوری بسیار مهم است: امکان انجام یک کار، به‌خودی‌خود مجوز اخلاقی انجام آن نیست. فناوری باید در چارچوب خیر و پرهیز از فساد به کار رود.
۵. استفاده از امکانات برای خیر و پرهیز از فساد
«وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ»
«با آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بجوی و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده، نیکی کن و در زمین در پی فساد مباش.»
قصص: ۷۷
باید: امکانات و توانایی‌های مادی را در مسیر خیر و بهبود زندگی به کار گرفت.
نباید: پیشرفت و توانمندی مادی را بهانه‌ای برای فساد، سلطه یا آسیب به دیگران کرد.
توضیح: این آیه چارچوبی متوازن ارائه می‌کند: بهره‌گیری از دنیا نفی نمی‌شود؛ بلکه بهره‌گیری باید با احسان و پرهیز از فساد همراه باشد. این اصل برای ارزیابی اخلاقی فناوری بسیار مناسب است.
۶. رعایت توازن و پرهیز از اختلال در نظام
«وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ»
«و آسمان را برافراشت و میزان را قرار داد، تا در میزان تجاوز نکنید؛ و وزن را با عدالت برپا دارید و در سنجش کم نگذارید.»
رحمن: ۷–۹
باید: در بهره‌گیری از منابع و قدرت فنی، توازن، عدالت و اندازه را رعایت کرد.
نباید: توسعه یک حوزه را به قیمت برهم زدن تعادل و تضییع حقوق دیگران دنبال کرد.
توضیح: «میزان» در این آیات در سیاقی گسترده با نظم و عدالت ارتباط دارد. بنابراین می‌توان از آن یک اصل کلان برای توسعه متوازن و مسئولانه استخراج کرد، هرچند آیه مستقیماً درباره فناوری سخن نمی‌گوید.
۷. پرهیز از اسراف در مصرف منابع
«وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»
«بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید؛ زیرا او اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.»
اعراف: ۳۱
باید: در مصرف منابع و امکانات، به اندازه و نیاز واقعی توجه کرد.
نباید: افزایش توان فنی و تولید را با مصرف بی‌حدوحصر منابع یکی دانست.
توضیح: موضوع مستقیم آیه خوردن و آشامیدن و اسراف است؛ اما اصل نهی از اسراف دامنه‌ای فراتر دارد و در اخلاق مصرف و بهره‌برداری از منابع قابل استفاده است. بنابراین توسعه فناوری باید با مسئله مصرف منابع نیز سنجیده شود.
۸. توجه به سود و زیان واقعی
«يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا»
«درباره شراب و قمار از تو می‌پرسند؛ بگو در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است، ولی گناهشان از سودشان بزرگ‌تر است.»
بقره: ۲۱۹
باید: در ارزیابی یک ابزار یا فعالیت، مجموع منافع و زیان‌های آن را سنجید.
نباید: صرف وجود منفعت را دلیل کافی برای مطلوبیت یک فناوری یا کاربرد بدانیم.
توضیح: این آیه مستقیماً درباره فناوری نیست؛ اما یک معیار مهم ارزیابی اخلاقی ارائه می‌کند: وجود منفعت، به‌تنهایی کافی نیست؛ باید منفعت و زیان را با هم سنجید و نسبت آنها را ارزیابی کرد. این اصل در ارزیابی فناوری‌های پرخطر اهمیت ویژه‌ای دارد.
۹. استفاده از توانایی در جهت خیر
«وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»
«در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تجاوز همکاری نکنید.»
مائده: ۲
باید: دانش و فناوری را در همکاری برای خیر عمومی و رفع نیازهای انسانی به کار گرفت.
نباید: توانایی فنی را وسیله‌ای برای گناه، تجاوز، آسیب‌رسانی یا تضییع حقوق دیگران کرد.
توضیح: آیه میان همکاری در خیر و همکاری در گناه و تجاوز مرز روشنی می‌گذارد. در حوزه فناوری، این اصل می‌تواند درباره مسئولیت مشترک دانشمندان، مهندسان، مدیران و نهادهای استفاده‌کننده از فناوری معنا پیدا کند.
۱۰. بهره‌گیری از امکانات همراه با شکر و مسئولیت
«وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ»
«و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه را از سوی خود برای شما مسخّر کرد.»
جاثیه: ۱۳
باید: امکانات جهان را فرصت و مسئولیتی برای بهره‌برداری خردمندانه و خیرخواهانه دانست.
نباید: «تسخیر» را به معنای مجوز بهره‌برداری بی‌حد و آسیب‌رسان از طبیعت تلقی کرد.
توضیح: آیه از فراهم شدن امکانات جهان برای انسان سخن می‌گوید و در پایان می‌فرماید «إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»؛ یعنی بهره‌مندی باید با تفکر همراه باشد. این نکته برای فناوری بسیار اساسی است: قدرت تصرف باید با قدرت تشخیص و مسئولیت اخلاقی همراه شود.
جمع‌بندی
از مجموع این آیات می‌توان یک چارچوب نسبتاً دقیق برای کاربرد مسئولانه دانش و فناوری استخراج کرد:
دانش باید به توانایی مفید تبدیل شود؛ توانایی باید در خدمت آبادانی و خیر قرار گیرد؛ امکان فنی به‌تنهایی مجوز اخلاقی نیست؛ منافع و زیان‌ها باید سنجیده شوند؛ از اسراف و برهم‌زدن توازن پرهیز شود؛ و فناوری نباید به ابزار فساد، تجاوز و آسیب تبدیل گردد.
در نتیجه، از منظر قرآن، سؤال اساسی درباره یک فناوری فقط این نیست که «آیا می‌توانیم آن را بسازیم؟» بلکه باید پرسید: «برای چه می‌سازیم؟ چه کسی از آن بهره می‌برد؟ چه کسی ممکن است آسیب ببیند؟ آیا به آبادانی می‌انجامد یا فساد؟ و آیا منفعت آن بر زیانش غلبه دارد؟» این بخش آخر، استنباط اخلاقی از مجموعه آیات است، نه اینکه قرآن چنین پرسش‌هایی را عیناً با اصطلاح «فناوری» مطرح کرده باشد.