کتاب باورهای عامیانه مردم ایران

انسان را در خود دارد با تحول باورها فرهنگ نیز گرایش و سمت وسوی دیگری به خود میگیرد؛ بنابراین با شناخت تحولات رخ داده در باورهای اقوام به فرهنگ آن قوم میتوان پی برد این شناخت ما را به دیگر تحولات اجتماعی اعتقادی سیاسی و فکری رهنمون خواهد کرد. این پژوهش با توجه به چنین ضرورتی انجام شد یکجا کردن باورهای مشترک قومی راه مطالعه را بر ما آسان و امکان مطالعات تطبیقی را ممکن می‌سازد. در این نوشتار با کتاب باورهای عامیانه مردم ایران آشنا خواهیم شد. برای نگارش این کتاب از حدود 1000 منبع استفاده شده است.

[su_label type=”important”]شناسنامه کتاب:[/su_label]

عنوان: باورهای عامیانه مردم ایران

نویسنده: دکتر حسن ذوالفقاری

ناشر: نشر چشمه

نوبت چاپ: نهم 1402

تعداد صفحات: 1163 صفحه

شماره کتابشناسی ملی: ۳۶۲۷۹۳۹

[su_label type=”important”]مقدمه کتاب:[/su_label]

کتاب باورهای عامیانه مردم شامل ۶۵۰ مدخل و یازده هزار باور و بسامد رواج آن در مناطق مختلف ایران است. مؤلف کوشیده تا آنجا که ممکن باشد بازتاب باورهای عامه را در شعر شاعران امثال فارسی، سفرنامه ها متون ادبی خواب نامه ها و تمامی آثار مربوط به فرهنگ مردم جست و جو کند و نشان دهد. همچنین ذیل هر عنوان با دسته بندی و طبقه بندی باورها کوشیده نظمی منطقی به باورهای هر مدخل دهد. برای نشان دادن گستره جغرافیایی باورها و منطقه رخداد آن نام شهر یا منطقه آمده است. منابع این کتاب شامل بیش از هزار کتاب و مقاله و پایان نامه است.

باورهای هر قوم با فرهنگ آن قوم ارتباط مستقیم دارد باورها بنیادی ترین مبانی جهان بینی انسان را در خود دارد. با تحول باورها، فرهنگ نیز گرایش و سمت و سوی دیگری به خود می گیرد؛ بنابراین با شناخت تحولات رخ داده در باورهای اقوام به فرهنگ آن قوم میتوان پی برد. این شناخت ما را به دیگر تحولات اجتماعی، اعتقادی سیاسی و فکری رهنمون خواهد کرد باورداشتهای اقوام با توجه به شیوه زندگی برخاسته از عمق فکر و ذهن آن قوم است مطالعه و امعان نظر در این باورها به ما کمک می کند تا ببینیم کدام یک از این باورها حاوی دستوری بهداشتی اخلاقی و انسانی است. مطالعه دقیق تر این باورها به ما می گوید حتا در افراطی ترین این باورها رمزورازی نهفته است که شاید به دلیل فراموشی فلسفه وجودی آنها، اکنون آن باورها را جزو خرافات به شمار می آوریم. آنچه امروز آن را خرافات و موهومات میدانیم جزئی از مسلمات و اعتقادات نیاکان ما بوده است. این باورها طی زمانهای دراز دگرگون شده و شکل های تحریف شده ای از آن به دست ما رسیده است. بیشتر آنها نیز برخاسته از فقدان دانش و بینش کافی مردمان گذشته بوده است. این پژوهش با توجه به چنین ضرورتی انجام شد. یک جا کردن باورهای مشترک قومی راه مطالعه را بر ما آسان و امکان مطالعات تطبیقی را ممکن می سازد از گذشته تا امروز صدها کتاب در این حوزه نگاشته شده که حاوی اطلاعات ذی قیمتی است. کتابهای این حوزه شامل دو بخش است:
اول کتاب هایی که جمع آوری باورها و خرافات است. شاید قدیمی ترین کتاب درباره اخلاق و رسوم و عادات و باورهای زنان در ایران عقاید انا معروف به کلثوم نه نوشته آقا جمال خوانساری (فوت ۱۱۲۵ ق.) باشد. کلثوم ننه اثری طنز آمیز و انتقادی است که به شیوه رساله های عملیه در نقد آداب و عقاید و رفتار زنان خرافی نوشته شده است. این کتاب قدیم ترین سند مکتوب درباره اخلاق و آداب و رسوم و باورهای زنان عامی ایران است که در دوره صفویه و در زمان شاه سلیمان صفوی نوشته شده است. جز این در کتب تاریخ و متون ادبی و دیوان شاعران به ده ها باور بر می خوریم بر اینها باید متون مربوط به نجوم و طب و کانی شناسی و کتب عجایب و غرایب و تاریخ و جغرافیا و سفرنامه ها و خواب نامه ها و کتب ادویه و گیاهشناسی را افزود که در لا به لای مطالب خود به باورهای مختلف مردم اشاره کرده اند.

[su_label type=”important”]چیستی باورها:[/su_label]

باورها چهار چوب و اصول راهنمای زندگی هستند که مفهوم و جهت گیری های زندگی را شکل می دهند. فیلترهایی از پیش تنظیم و تعیین شده برای دریافت ها و برداشت های انسان از زندگی و دنیا هستند؛ هم دنیای بیرونی و هم درونی، باورها به مثابه دستورات درونی هستند که به مغز دستور می دهند چگونه زندگی و رفتار کند؛

بنابراین کسانی که باور و اعتقادی ندارند در زندگی همواره احساس عجز و ناتوانی میکنند. نقش در طول تاریخ، آدمی برای باورها و اسطوره هایش احترام زیادی قائل بوده است. ادیان و مذاهب : مهمی در پشتیبانی و ترویج باورها دارند. اغلب دانشمندان فلاسفه و سیاستمداران از حضور باورهایی که موجب ایجاد ارزش های اجتماعی و راستی و صداقت میشوند حمایت میکنند. داستایفسکی به انسان هشدار می دهد: «کسانی که باورهای مذهبی را رد میکنند زمین را از خون آبیاری خواهند کرد.
از نگاهی دیگر باور شکلی عمومی از تفکر علمی و دینی است که از زمانهای گذشته مورد پذیرش جوامع بوده است». نوع انسان در طول تاریخ توجه خاصی به باورها و افکار اسطوره ای داشته است. اغلب دانشمندان، سیاستمداران، فلاسفه و حتا کسانی که به خدا اعتقاد ندارند از این تفکر حمایت می کنند، که بعضی از باورها موجبات ایجاد و شناخت حقیقت را فراهم می کنند.
باورها موضوعاتی ذهنی و بی روح نیستند بلکه مفاهیمی هستند که با احساسات خودآگاه یا ناخودآگاه انسان در هم بافته شده اند. اگر در باور انسان چالش و تردید ایجاد شود همواره احساس خطر می کند و در برابر اتفاقات پیش بینی نشده واکنشهای نامناسب نشان میدهد تحقیقات نشان داده است اطلاعاتی که انسان از محیط دریافت می کند از صافی باورهایش میگذرد و این باورهای اوست که تعیین می کنند کدام اطلاعات وارد و ثبت و کدام حذف شود.

[su_label type=”important”]خاستگاه باورها:[/su_label]

باورها حاصل شنیده های ماست و چیزهایی هستند که از زمان کودکی و حتی پیش از آن از دیگران شنیده ایم و از منابعی چون محیط ،وقایع دانش تجربیات پیشین تصورات و غیره دریافت کرده ایم و به مرور در ذهن و نهاد ما شکل واقعی یافته و به حقیقت تبدیل شده اند.

بسیاری از آنها نتیجه تجربیات و استدلال منطقی آدمی است هر چند در نگاه اول چگونگی پیدایش آنها معلوم نیست. عوامل مؤثر در شکل گیری ایجاد و رواج باورها را میتوان در دو گروه عوامل درونی و بیرونی دسته بندی کرد.

[su_label type=”important”]انواع باورها:[/su_label]

≡ انواع باورها از منظر فردی و اجتماعی
از این منظر باورها را به دو گروه میتوان تقسیم کرد باورهای فردی که زبانهای رفتاری آن به طور مستقیم با خود فرد بر میگردد و برخاسته از عقاید فردی است و رواج اجتماعی ندارد و باورهایی که جنبه اجتماع دارند افکار مرسوم و احساسات غیر منطقی که گروه زیادی در جامعه به آنها اعتقاد دارند و بدان پایند هستند.
≡ انواع باورها از منظر ریخت شناسی
به عقیده تی. اس. نولسون، اشکال عمده باورها عبارت اند از:
√ اعتقاد به این که اگر به عمل خاصی اقدام شود نتیجه خوبی در برنخواهد داشت.
√ اجرای مراسم خاصی که نتایج دلخواه به بار خواهد آورد.
√ ذکر علائم خاصی که به اعتقاد بیان کننده آنها باعث حوادثی نیک یا بد خواهد شد.
≡ انواع باورها از منظر فلسفه پیدایش و ماهیت آن
قلی زاده از این منظر باورها را در هفت گروه قرار میدهد:
√ خرافه های تلقینی که همان خرافه های فردی هستند و افراد برای خود ساخته و به خود تلقین میکنند.
√ خرافه های تدافعی که برای جلوگیری از آسیب رسیدن ساخته شده اند؛ مثل پاره کردن لباس برای جلوگیری از چشم زخم.
√ خرافه های فرافکنانه که مقصر ساختگی می سازد؛ مثل تخم مرغ شکستن
√ خرافه های ذوقی مثل فال حافظ.
√ خرافه های تسکینی مثل خرافه هایی که بیماران برای بازیافتن سلامتیشان به کار میبرند یا بخت گشایی.
√ خرافه های تسخیری مثل اعتقاد به اشباح یا غول و جن.
√ خرافه های بدلی که جایگزین اعتقادات دینی میشود و در اذهان می‌نشیند.

[su_label type=”important”]باورها در وجود انسان:[/su_label]

آدمی در دنیای باورهایش زندگی میکند رفتار کردار و پندار و نیز آداب و رسومش تحت تأثیر باورهایی است که در ذهن و ضمیر او جای گرفته اند به گفته آنتوان چخوف انسان برابر است با اعتقادات و باورهایش». باورها مجموعه ای از ذهنیات و پندارهایی هستند که آدمی آنها را حقیقت می انگارد. پذیرفتن که فرد به حقیقی یا واقعی بودن بعضی چیزها دارد. و حقیقت دانستن امر و موضوعی است هم در تفکر و اندیشه و هم در احساس اعتماد و احساسی است دارد و در حقیقت هرگونه درک شناخت و احساسی است که انسان آن را خودآگاهانه یا ناخود آگاهانه درست میداند بسیاری از اجتماعات بشری به حکم اجبار به پدیده های خاصی اعتقاد می ورزند و خود را به انجام وظایفی در قبال آن مکلف میدانند.

[su_label type=”important”]روش کار:[/su_label]

ابتدا کتاب شناسی کتاب باورهای عامیانه مردم را فراهم و تمامی منابع مکتوب فرهنگ عامه اعم از کتاب و مقاله را گردآوری کردیم. این کتاب شناسی شامل بیش از هزار کتاب و مقاله و پایان نامه می شود. با تهیه منابع، نرم افزاری تهیه کردیم تا با توجه به گستردگی کار تحقیق از این طریق به انجام رسد. تمامی باورها با توجه به کلیدواژه های اصلی در بانک اطلاعاتی ذخیره و در پایان کار از میان هزاران بـاور گردآمده از مناطق مختلف ایران، تنها یازده هزار باور مشترک در ذیل ۶۵۰ مدخل باقی ماند. این تعداد با ادغام عناوین و در همکرد باورها فراهم آمد.
√ کوشیده ایم تا آنجا که ممکن باشد بازتاب باورهای عامه را در شعر شاعران، امثال فارسی سفرنامه ها متون ادبی و تمامی آثار مربوط به فرهنگ مردم جست وجو کرده و نشان دهیم. این گونه معلوم می شود آن چه که امروز در مناطق مختلف ایران رواج دارد قرنها پیش باوری رایج میان مردم بوده است.
√ ذیل هر عنوان با دسته بندی و طبقه بندی باورها کوشیدیم نظمی منطقی به باورهای هر مدخل بدهیم.
√برخی باورها به ناگزیر در دو و گاه سه مدخل تکرار شده اند؛ زیرا در آن باور به دو یا چند کلیدواژه اصلی اشاره شده بود.
√ به دلیل ارجاعات فراوان و برای کم کردن حجم کتاب ناگزیر ارجاعات درون متنی و کوتاه شد. ارجاعات بر اساس نام مؤلف است مگر در مورد باورهایی که به شهرستانها تعلق دارد. برای نشان دادن گستره جغرافیایی باورها و منطقه رخداد آن به جای ارجاع به مؤلف تنها به نام شهر یا منطقه ارجاع دادیم که مؤلف و نام کتاب را میتوان در منابع پایانی در بخش کوتاه نوشت آن یافت.
√ نمایه ای موضوعی شامل بیش از ده هزار عنوان تهیه کردیم تا امکان دسترسی جزئی تر به باورها نیز فراهم آید.

[su_label type=”important”]برش‌هایی از کتاب:[/su_label]

در ادامه برش‌هایی از کتاب باورهای عامیانه مردم ایران را جهت آشنایی خوانندگان درج کرده‌ایم:

کتاب
مردم می گویند اگر کتاب شخصی باز بماند و خودش برود شیطان آن را میخواند و صاحب کتاب تنبل می شود. (لنگرود) اطلاعات ۲۹۶۶) بعضی معتقدند هر کس بیش از حد کتاب بخواند از دین خارج می شود. (آمره ای (۱۶۵) و نیز میگویند هنگام خواب زیر سرت کتاب نگذار خواب های بد می بینی (تبریزی (۶۱)
خواب دیدن کتاب اگر کسی در خواب بیند کتابی میخواند دلیل که راه دین گزیند و کارهای بسته بر وی گشاده شود. اگر بیند کتاب اخبار بر حدیث میخواند دلیل که مقرب پادشاه شود، اگر بیند کتاب فقه می خواند دلیل که از ناکردنی بازایستد. اگر بیند اصول میخواند دلیل که به کاری مشغول شود و فایده دینی یابد. اگر دید کتاب قصص میخواند دلیل که به قصه های انبیا و اولیا حریص بود. اگر بیند کتاب ملوک و سلاطین میخواند دلیل ملامت است. اگر دید حکمت میخواند دلیل که قرآن خواند. اگر دید نحو می خواند، دلیل به شغل دنیایی مشغول شود. ابراهیم کرمانی گوید: اگر کتاب شعر می خواند، دلیل
که کاری کند و مردمان او را ملامت نمایند. اگر دید کتاب حساب میخواند، دلیل که همواره اندوهگین شود. اگر افسانه و مضاحک میخواند دلیل که غیبت مردم کند و رسوا شود.» (تفلیسی، ص. ۳۳۶)

ظرف
در قبالا ظرف به مفهوم گنج است. به دست آوردن ظرف تصرف یک گنج است و شکستن ظرف نابود کردن سهوی گنج درون آن است. (شوالیه، ج ۴، صص ۲۳۵ و (۲۳۶) صبح زود که از خانه بیرون می آیند اگر ظرف خالی در دست کسی ببینند بد است. (هدایت (۷۹) و اگر کسی برای کسب یا انجام کاری از خانه بیرون برود و یک نفر با ظرفی خالی با او برخورد کند در آن روز هر کاری بکند دست خالی به خانه باز خواهد گشت. (تالشی (۲۰۳)
زمانی که مواد خوراک «کوکو» را در ظرفی مخلوط میکنند و برای برشته کردن در تابه می ریزند، ظرف خالی را روی زمین نمیگذارند؛ زیرا بر این باور دارند که با این کار مرغان خانه از تخم کردن باز می مانند. لذا اول کمی آب در ظرف میریزند بعد آن را بر زمین می نهند گیلانی (۲۶۷ اهالی بیرجند بر این باورند که غذا خوردن در ظرف سفالی عقل را کم میکند. (بیرجندی (۶۴۶)

خط کشیدن جای قدمهای چشم زننده: جای قدمهای کسی که قدرت چشم زخم داشته، با کارد می بریدند یا بر روی آن با کارد خط میکشیدند یا آن که انگشت به خاک ته کفش تعریف کننده زده، روی ناف خود می مالیدند. یا اسفند دود میکردند و سیاهی آن را به پیشانی کسی که تصور می کردند چشم خورده است می مالیدند. (هدایت (۸۶)

اگر دیدگاه یا پرسشی در خصوص کتاب باورهای عامیانه مردم دارید از طریق فرم بخش تماس با ما در میان بگذارید.