در نگاه قرآن، زندگی انسان از شناخت درست خداوند آغاز می‌شود؛ زیرا تصور انسان از خدا، مبنای فهم او از جهان، خویشتن، هدف زندگی و جایگاه انسان در هستی است. قرآن خدا را یگانه، بی‌همتا، دانا، توانا، مالک و احاطه‌کننده بر هستی معرفی می‌کند و انسان را موجودی نیازمند و وابسته به او می‌داند. ازاین‌رو، «توحید و شناخت خدا» صرفاً یک بحث اعتقادی نیست، بلکه زیربنای نوع نگاه انسان به همه عرصه‌های زندگی است. در این شاخه، ده اصل بنیادین از محتوای قرآن استخراج شده است که از یگانگی خدا و راه‌های شناخت او آغاز می‌شود و به شناخت صفات و حاکمیت الهی، نیازمندی انسان و بازگشت همه امور به خدا می‌رسد؛ در شاخه‌های بعدی، آثار عملی این خداشناسی مانند عبادت، توکل، توبه، شکر، صبر و خوف و رجا به‌صورت مستقل بررسی خواهد شد.

۱. یکتایی خدا
«قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»
«بگو: اوست خدای یگانه.»
اخلاص: ۱
باید: خدا را یگانه و بی‌همتا دانست.
نباید: برای خدا شریک، همتا یا رقیب قائل شد.
توضیح: توحید، بنیاد خداشناسی قرآنی است. خداوند در این سوره به‌عنوان یگانه و بی‌همتا معرفی می‌شود و هرگونه شریک و همتایی برای او نفی می‌گردد.

۲. اندیشیدن در آفرینش
«إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ... لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ»
«همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین ... نشانه‌هایی برای خردمندان است.»
آل‌عمران: ۱۹۰
باید: در آفرینش و نظام جهان تأمل کرد و نشانه‌های خدا را شناخت.
نباید: جهان آفرینش را بی‌معنا و جدا از نشانه‌های الهی نگریست.
توضیح: قرآن طبیعت را مجموعه‌ای از «آیات» معرفی می‌کند. مشاهده جهان هنگامی به خداشناسی می‌انجامد که با تفکر و تعقل همراه باشد.

۳. تنزیه خدا از همانندی
«لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ»
«هیچ چیزی مانند او نیست.»
شوری: ۱۱
باید: خدا را فراتر از هرگونه همانندی با مخلوقات شناخت.
نباید: خدا را به موجودات یا ویژگی‌های انسانی و مادی تشبیه کرد.
توضیح: قرآن در کنار معرفی صفات الهی، بر بی‌مانندی مطلق خداوند تأکید می‌کند. بنابراین خداشناسی قرآنی هم شناخت صفات است و هم پرهیز از تشبیه.

۴. شناخت خدا با اسماء نیکو
«وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا»
«و نام‌های نیکو از آنِ خداست؛ پس او را با آنها بخوانید.»
اعراف: ۱۸۰
باید: خدا را بر اساس اسماء و صفاتی که خود معرفی کرده است شناخت.
نباید: نام‌ها و صفات ناروا یا بی‌پایه به خدا نسبت داد.
توضیح: قرآن بخشی از شناخت خدا را از طریق اسماء و صفات او ارائه می‌کند؛ مانند رحمان، رحیم، علیم، حکیم و غفور. معیار خداشناسی باید معرفی الهی باشد، نه تصورات خودساخته.

۵. علم فراگیر خدا
«وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ»
«و خداوند به هر چیزی داناست.»
بقره: ۲۸۲
باید: خدا را نسبت به آشکار و پنهان و همه امور هستی دانا دانست.
نباید: چیزی را خارج از علم و آگاهی خدا تصور کرد.
توضیح: علم الهی در قرآن فراگیر و نامحدود است. هیچ امر آشکار یا پنهانی از علم خدا خارج نیست و این باور، یکی از پایه‌های مسئولیت انسان در برابر اوست.

۶. قدرت فراگیر خدا
«إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»
«همانا خداوند بر هر چیزی تواناست.»
بقره: ۲۰
باید: قدرت نهایی و فراگیر را از آنِ خدا دانست.
نباید: قدرت موجودات را مستقل و بی‌نیاز از خدا تصور کرد.
توضیح: قرآن قدرت خداوند را بر همه امور جاری می‌داند. قدرت انسان و دیگر موجودات محدود و وابسته است و نمی‌تواند در برابر قدرت الهی استقلال مطلق داشته باشد.

۷. مالکیت و فرمانروایی خدا
«وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»
«فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست.»
آل‌عمران: ۱۸۹
باید: مالکیت و فرمانروایی نهایی جهان را از آنِ خدا دانست.
نباید: مالکیت، قدرت یا حاکمیت انسان را مطلق و مستقل تصور کرد.
توضیح: قرآن مالکیت حقیقی و فرمانروایی نهایی جهان را به خداوند نسبت می‌دهد. انسان ممکن است در چارچوب زندگی دنیوی مالک چیزی باشد، اما مالکیت او مطلق و مستقل نیست.

۸. احاطه و همراهی خدا
«وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ»
«و هر جا باشید، او با شماست.»
حدید: ۴
باید: خدا را نسبت به انسان حاضر و بر احوال او احاطه‌مند دانست.
نباید: خود را در جهانی بی‌حضور و بی‌نظارت الهی تصور کرد.
توضیح: قرآن از «معیت» خداوند با انسان سخن می‌گوید. این معیت را نباید به معنای جسمانیت یا حلول دانست؛ بلکه ناظر به احاطه و حضور الهی است.

۹. نیازمندی انسان به خدا
«أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ»
«شما نیازمندان به خدایید و خداوند همان بی‌نیازِ ستوده است.»
فاطر: ۱۵
باید: انسان را موجودی نیازمند و وابسته به خدا بشناسد.
نباید: خود را در برابر خدا مستقل و بی‌نیاز تصور کرد.
توضیح: قرآن نسبت بنیادی انسان و خدا را با دو مفهوم «فقر» و «غنا» بیان می‌کند. انسان در اصل وجود و همه شئون خود نیازمند است و خداوند بی‌نیاز مطلق است.

۱۰. بازگشت همه امور به خدا
«أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ»
«آگاه باشید که همه امور به سوی خدا بازمی‌گردد.»
شوری: ۵۳
باید: زندگی و جهان را در افق بازگشت نهایی به خدا فهم کرد.
نباید: جهان و زندگی انسان را مستقل از خدا و فرجام الهی تصور کرد.
توضیح: خداشناسی قرآنی تنها شناخت مبدأ نیست؛ فرجام نیز به خدا بازمی‌گردد. انسان باید زندگی خود را در چارچوب این مبدأ و مقصد الهی معنا کند.