DOI نشانگر دیجیتالی شی
علم اطلاعات

DOI نشانگر دیجیتالی شی

اجازه دهید برای بیان اینکه DOI نشانگر دیجیتالی شی، مثال ساده‌ای را بزنیم. تصور کنید شما در یک محله زندگی کنید که 10 نفر در آن زندگی می‌کنند، برای شناختن آنها از نام یا نام خانوادگی آنها استفاده خواهید. اگر شخص دیگری در یک روستای 1000 نفر زندگی کند نیز همین کار را می‌کند اما با کمی مشکل، زیرا برخی از افراد نام و حتی نام خانوادگی مشترک دارند؛ در این حالت، مجبور خواهید شد از نام پدر آنها برای شناسایی استفاده کنید.

تا اینجا و با این حجم از افراد مشکل خاصی پیش نخواهد آمد اما اگر تعداد به 100 میلیون نفر یا 8 میلیارد نفر برسد دیگه راهی برای نامیدن آن افراد نداریم. در این حالت معمولاً در کشورهای از شماره ملی یا شناسنامه و در سطح بین‌المللی از شماره گذرنامه افراد استفاده خواهند کرد. زیرا ممکن است اسامی تکراری باشند اما هرگز اعداد تکراری نخواهند بود. به عبارت دیگر، هر عدد تنها نماینده یک نفر است.


استانداردسازی نشانگر

سازمان بین‌المللی استاندارد (International Organization for Standardization) موسوم به ایزو ISO متشکل از سازمان‌های ملی استاندارد کشورهاست که در سطح بین‌الملل اقدام به استانداردسازی و تدوین استانداردها در تمامی جوانب زندگی انسانها و سازمانها می‌نماید. این سازمان مهم در 23 فوریه 1947 میلادی در ژنو سوئیس پایه‌گذاری شد.

عموماً بر اساس مطالعات گروه‌های کاری در این سازمان و یا پیشنهاد اعضاء، استانداردهایی برای تمامی امور زندگی انسانها وضع و به اعضای آن ابلاغ می‌شود. از ایران نیز مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی کشور از سال 1339 خورشیدی به عضویت این سازمان در آمده است.

ISO 26324

سازمان بین‌المللی استاندارد (ایزو) در 1 می 2012 میلادی، استانداردی را تحت عنوان ISO 26324:2012 منتشر نمود. این استاندارد که در کمیته فنی این سازمان (ISO/TC 46/SC 9) در قالب راهنمایی 17 صفحه‌ای منتشر شده بود که هم اکنون نیز کاربرد دارد. استاندارد ISO 26324:2012، نحوه، شرایط و اجزای کاربردی تعریف نشانگر دیجیتالی شی را استانداردسازی کرده است.

در قالب این استاندارد، هر شی اعم از فیزیکی یا دیجیتالی می‌تواند نشانگری را دریافت کند که برابر با نام آن محسوب شده و برای تمایز با سایر موارد بکار رود. این نشانگر کاملاً یکتا و منحصر بفرد خواهد بود؛ سازمان بین‌المللی استاندارد تمامی روند ایجاد آن را استانداردسازی کرده اما در مورد فناوری بخصوصی برای ایجاد این نشانگرها محدودیت قرار نداده است.


بنیاد بین‌المللی DOI

در سال 1996 میلادی پیشنهادی از سوی سه انجمن بین‌الملل نشر مبنی بر ایجاد زیرساخت لازم برای نشر دیجیتال ارائه شد. در این پیشنهاد آورده شده بود که بارکدهای آنالوگ یا URL ها نمی‌توانند ساختارهایی باثبات برای ارائه خدمات نشر دیجیتال باشند لذا نیاز به ایجاد زیرساختاری جدید در این حوزه است. بر این مبنا در سال 2000 میلادی بنیادی با نام International DOI Foundation (IDF) ایجاد شد. این مجموعه، موسسه‌ای غیرانتفاعی برای مدیریت و سازماندهی امور مربوط به ثبت و اشاعه نشانگر دیجیتالی شی (DOI) در سطح بین‌المللی است. سازمان بین‌المللی استاندارد (ایزو) نیز این بنیاد را به عنوان متولی امور مربوط به استاندارد ISO 26324:2012 می‌داند. این بنیاد با تشکیل فدراسیون آژانس‌های ثبت نشانگر دیجتالی شی ( federation of Registration Agencies) اقدام به ارائه خدمات گسترده در سطح جهانی نموده است.

doi logo

در زمان نگارش این مطلب ده آژانس عضو این فدراسیون هستند که اقدام به ثبت DOI می‌کنند. این ده مرکز عبارتند از Airiti – Crossref – CNKI – DataCite – EIDR – ISTIC & Wanfang Data – JaLC – KiSTi – mEDRA و OP (Publications Office of the European Union). در بین این مراکز کراسرف Crossref  از شهرت بسیار زیادی برخوردار است.


آمار DOI نشانگر دیجیتالی شی

  • اولین استقرار در سال 1998 میلادی و ارائه خدمات از سال 2000 میلادی
  • قابل استفاده توسط بیش از 5000 ناشر، مراکز داده، استودیو فیلم
  • 257 میلیون DOI ثبت شده در سطح جهان تاکنون
  • 150 هزار پیشوند اسمی DOI در سیستم جامع DOI
  • انجام 5 میلیارد جستجو در سال بر مبنای DOI
  • دارای بیش از 29 میلیون لینک ShortDOI

مواردکاربرد DOI


موارد استفاده از DOI

علیرغم اینکه بر اساس توصیف ارائه شده در استاندارد ISO 26324:2012 که توسط سازمان بین‌المللی استاندارد منتشر شده است، استفاده از نشانگر دیجیتالی شی برای تمامی اقلام فیزیکی و دیجیتالی قابل استفاده است، اما معمولاً از این نشانگر بیشتر در موارد زیر استفاده می‌شود:

  • منابع دانشگاهی (Scholarly materials): در کتابها، مقالات پژوهشی، کتابهای الکترونیکی توسط کنسرسیوم کراسرف Crooref که متشکل از 3000 ناشر بین‌المللی است، استفاده می‌شود. موسسه Airiti نیز که در چین تایپه قرار دارد، ژورنال‌های الکترونیکی دانشگاهی کشور چین و تایوان را بر این اساس نشانه‌دار می‌کند. در ژاپن نیز Japan Link Center (JaLC) نشریات دانشگاهی ژاپنی را بر این اساس متمایز می‌سازد.
  • مراکز مجموعه داده (dataset) پژوهشی نیز توسط مجموعه DataCite کنسرسیومی از کتابخانه‌های تحقیقاتی، ارائه دهندگان اطلاعات فنی و مراکز داده علمی، از DOI نشانگر دیجیتالی شی استفاده می‌نمایند.
  • مراکز دولتی و بین‌المللی شاخص در حیطه متمایز سازی منابع

آناتومی DOI نشانگر دیجیتالی شی

نشانگر دیجیتالی شی در واقع رشته‌ای منحصر از کاراکترهای الفبایی-عددی است که دارای دو قسمت است: یک پیشوند (prefix) + یک پسوند (suffix). به عنوان مثال نشانگر زیر را در نظر بگیرید:

10.1000/abc

در اینجا 10.1000 پیشوند (prefix) محسوب می‌شود و abc پسوند (suffix) است. در حالت جزئی تر بایستی بدانیم که کارکترهای 10 نشان دهنده این رشته به عنوان DOI هست. کاراکترهای 1000 نشان دهنده ناشر می‌باشد و abc شی دیجیتال را متمایز می‌کند.

نکته: نشانگرهای DOI هرگز از میان نمی‌روند و حتی در صورتی که آن شی دیگر در دسترس نباشد، از سوی ثبت کننده پیغامی مبنی بر عدم وجود نمایش داده خواهد شد.

ضمناً بخش پسوند می‌تواند با سایر نشانگرهای استاندارد مانند شاپا (ISSN) یا شابک (ISBN) تلفیق نیز بشود، در نتیجه DOI همچنان امکان استفاده از نشانگرهای موجود را نیز خواهد داد. بخش پسوند توسط ناشر (ثبت کننده) registrant تعیین می‌گردد. بخش پسوند بایستی کاملاً شفاف و راحت باشد زیرا بارها توسط کاربران نهایی در زمان جستجو و یافتن آن شی مورد استفاده قرار می‌گیرند.


روش ثبت DOI

جهت اخذ نشانگر دیجیتالی شی بایستی به یکی از آژانس‌های ثبت کننده موسوم به Registration Agencies (RAs) تقاضا داده شود. هزینه پرداختی برای آن بسته به نوع شی و نوع ثبت کننده متفاوت است. پس از ثبت آنها، به طور مادام العمر و منحصر بفرد در دسترس قرار خواهند گرفت. در روند ثبت توصیه می‌شود از کاراکترهای زیر در بخش پسوند استفاده نشود.

کارکترهای توصیه نشده DOI نشانگر دیجیتالی شی

در روند ثبت بایستی به نکات زیر توجه شود:

  • بخش پسوند بایستی توسط متقاضی تعیین گردد.
  • بخش پسوند بایستی غیرتکراری بوده و به حروف کوچک و بزرگ حساس نباشد.
  • کارکترهای UTF-8 نیاز به کددهی دارند.
  • زمانی که از کد DOI درون یک URL استفاده می‌کنید اگر شلامل کاراکترهایی باشد که در ساختار نحوی URL ها معنای خاصی داشته باشند، بایستی آنها را به صورت کدهای شانزدهی (hexadecimal) کددهی کنید.

استناددهی DOI نشانگر دیجیتالی شی

استناددهی به نشانگر دیجیتالی شی طوری انجام می‌شود که منبع مربوطه در بستر وب به شکل مادام العمر در دسترس قرار داشته باشد. در زیر مثالی از استناددهی به DOI در قالب ابر لینک (hyperlink) HTML را ملاحظه می‌کنید:

یک URL صحیح برای استناددهی به منبعی که دارای DOI است:

https://doi.org/10.1000/abc

کد HTML برای دسترسی به استناددهی بالا:

doi:10.1000/abc

مرورگر شما این کد را به صورت زیر نمایش خواهد داد:

doi:10.1000/abc

نکته: در سبک استناددهی انجمن روانشناسان آمریکا موسوم به APA ویرایش هفتم، بایستی اگر کتاب، نشریه، گزارش یا هر منبعی دیگری دارای DOI باشد، بایستی حتماً در فهرست منابع آورده شود. قالب این استناد به صورت https://doi.org/xxxxxx خواهد بود (مثلاً https://doi.org/10.7748/phc.2016.e1162) در این حالت بجای https از پروتکل http نیز می‌توان استفاده کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.