کتابخانه سیار (bookmobile)
تاریخ انتشار: ۱۴۰۳/۱۲/۰۷
آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۳/۱۲/۱۲
کتابخانه سیار به عنوان یکی از ابتکارات ارزشمند در حوزه خدمات کتابخانهای شناخته میشود که به منظور ارائه خدمات کتابخانهای به مناطقی که دسترسی به کتابخانهها ندارند یا به سادگی میسر نیست، طراحی شده است. در این مقاله به بررسی تاریخچه، نقش و اهمیت کتابخانه سیار (bookmobile)، چالشها و راهکارهای آن خواهیم پرداخت.
آنچه خواهید خواند!
تاریخچه کتابخانه سیار
کتابخانه سیار در قرن نوزدهم با نمونههایی چون کتابخانه سیار آمریکایی در سال ۱۸۳۹ آغاز شد که برای جوامع مرزی ایالات متحده کتاب حمل میکرد. در انگلستان نیز کتابخانههای سیار متعددی شکل گرفتند، از جمله کتابخانه سیار وارینگتون در سال ۱۸۵۸ که توسط مؤسسه مکانیک وارینگتون تأسیس شد. در ایالات متحده، کتابخانههای سیار با حمایت باشگاههای زنان گسترش یافتند و تعداد این کتابخانهها در ایالت نیویورک به ۹۸۰ عدد افزایش یافت.
در قرن بیستم، نقش کتابخانههای سیار در ایالات متحده افزایش یافت. در سال ۱۹۰۵، مری لِمیست تیتکامب نخستین واگن کتابخانهای را در مریلند ایجاد کرد که در شش ماه نخست خود بیش از ۱۰۰۰ جلد کتاب توزیع کرد. در دهه ۱۹۲۰، سارا بیرد آسکیو در نیوجرسی از خودروی فورد مدل T برای ایجاد کتابخانه سیار استفاده کرد و در دوران رکود بزرگ آمریکا، پروژه “کتابخانه اسبسوار” در ایالت کنتاکی اجرا شد. در جنگ جهانی دوم نیز یک کتابخانه سیار جنگی در لندن فعالیت داشت.
در قرن بیستویکم، کتابخانههای سیار به فعالیت خود ادامه دادند، اما با تغییراتی در قالب و شیوه ارائه خدمات. کتابخانههای دیجیتال سیار، کاهش اثرات زیستمحیطی با استفاده از سوختهای پاک و انرژی خورشیدی، و کتابخانههای سیار موضوعی از جمله تحولات مهم این دوران بودهاند. به عنوان مثال، کتابخانه سیار زنان سیاهپوست در سال ۲۰۱۵ در بروکلین تأسیس شد که تنها شامل کتابهایی از نویسندگان زن سیاهپوست است.
علل تاسیس کتابخانه سیار
کتابخانه سیار (bookmobile) دارای مزایای متعددی هستند که به بهبود دسترسی به اطلاعات و افزایش سطح سواد جامعه کمک میکنند. این کتابخانهها با فراهم کردن دسترسی به کتابها و منابع آموزشی برای افرادی که به دلایلی مانند مسافت طولانی یا معلولیت قادر به مراجعه به کتابخانههای عمومی نیستند، نقش مهمی در ارتقای فرهنگ مطالعه و افزایش دانش عمومی ایفا میکنند (مزینانی، ۱۳۷۹).
یکی از چالشهای اصلی کتابخانههای سیار، نگهداری و بهرهبرداری از این وسایل نقلیه است. این چالش شامل هزینههای نگهداری، تعمیرات و تامین منابع مالی میشود. همچنین، دسترسی به مناطق دورافتاده و پراکنده نیز از جمله مشکلاتی است که کتابخانههای سیار با آن مواجه هستند. استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته و همکاری با نهادهای دولتی و خصوصی میتواند به حل این مشکلات کمک کند (سلطانی، ۱۳۷۹).
مجموعه کتابخانه سیار
کتابخانه سیار به عنوان یکی از نوآوریهای مهم در حوزه کتابداری و اطلاعرسانی، با هدف ارائه خدمات کتابخانهای به مناطق دورافتاده و محروم از دسترسی به کتابخانههای ثابت ایجاد شده است. این مقاله به بررسی نقش و اهمیت مجموعه کتابخانه سیار، توزیع منابع، نمونههای موفق و چالشهای موجود در این حوزه میپردازد.
√ توزیع منابع: توزیع منابع در کتابخانه سیار باید بر اساس سطح استفاده و درصد مجموع موارد امانت کتابخانه سیار به کل خدمات کتابخانه انجام شود. کارکنان کتابخانه سیار باید در فرآیند انتخاب منابع مشارکت کنند تا توجه به پیشنهادها و نیازهای مراجعان تضمین شود (شورای کتابخانههای کوئینزلند، ۱۳۸۲).
√ انواع منابع قابل دسترسی: کتابخانه سیار باید مجموعهای جامع از منابع را در اختیار مراجعان قرار دهد که شامل کتابها، نشریات ادواری، مواد دیداری و شنیداری است. این امر به تنوع در ارائه خدمات و پاسخگویی به نیازهای مختلف کاربران کمک میکند. برای مثال، نمایش یک فیلم در رابطه با آفات کشاورزی میتواند به کشاورزان در حل مشکلات آفات کمک کند (سلطانی، ۱۳۷۹).
نمونههای موفق کتابخانه سیار
یکی از نمونههای موفق کتابخانه سیار، طرح ALP/IFLA و ارائه خدمات کتابداری در کتابخانه استانی خوان هوا در ویتنام است. با کمک ALP/IFLA و بخش کتابخانههای وزارت فرهنگ و اطلاعات ویتنام، این کتابخانه در سال ۱۹۹۸ اجرای طرح خدمات کتابداری در کتابخانههای روستایی را آغاز کرد و با ارسال کتابهای تازه به کتابخانههای روستایی و راهاندازی شبکه گردش کتابها به صورت هفتگی، فعالیتهای خود را توسعه داد (هو، ۱۳۸۱).
کتابخانه سیار (bookmobile) در کشور کانادا نیز نمونهای دیگر از موفقیت در این حوزه هستند. کتابخانههای سیار اغلب وسایل نقلیهای مانند اتوبوسهای مدارس یا اتوبوسهای حمل و نقل شهری را برای ارائه خدمات به مراجعان استفاده میکنند. پژوهشهای مقدماتی سال ۱۹۹۹ نشان داد که کتابخانههای سیار در استانهای بریتیش کلمبیا، آلبرتا، ساسکاچوان، مانیتوبا، اونتاریو، کبک و غیره وجود دارند و به ارائه خدمات میپردازند (مک کی، ۱۳۸۱).
چالشهای کتابخانه سیار
یکی از چالشهای اصلی کتابخانههای سیار، نگهداری و بهرهبرداری از وسایل نقلیه و منابع موجود است. هزینههای نگهداری، تعمیرات و تأمین منابع مالی از جمله مشکلاتی هستند که این کتابخانهها با آن مواجهاند. استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته و همکاری با نهادهای دولتی و خصوصی میتواند به حل این مشکلات کمک کند (سلطانی، ۱۳۷۹). در ادامه نیز پنج مورد از چالشهای کتابخانه سیار (bookmobile) را ملاحظه میکنید:
√ نگهداری و تعمیرات: وسایل نقلیه کتابخانههای سیار نیاز به نگهداری و تعمیرات دورهای دارند که میتواند هزینهبر باشد و نیازمند برنامهریزی دقیق است.
√ تأمین منابع مالی: برای بهرهبرداری و نگهداری از کتابخانههای سیار، تأمین منابع مالی مناسب ضروری است. این شامل هزینههای مربوط به خرید کتابها، وسایل نقلیه و تجهیزات فنی میشود.
√ دسترسی به مناطق دورافتاده: دسترسی به مناطق دورافتاده و پراکنده یکی از چالشهای اصلی کتابخانههای سیار است. این امر نیازمند برنامهریزی مسیرها و زمانبندی مناسب است.
√ تنوع در منابع اطلاعاتی: فراهم کردن مجموعهای جامع و متنوع از منابع اطلاعاتی برای کتابخانههای سیار چالشبرانگیز است. این شامل کتابها، نشریات ادواری، مواد دیداری و شنیداری است که باید برای نیازهای مختلف کاربران فراهم شود.
√ حفظ حریم خصوصی کاربران: اطمینان از حفظ حریم خصوصی کاربران و اطلاعات شخصی آنها از جمله چالشهای مهمی است که کتابخانههای سیار با آن مواجه هستند. این امر نیازمند رعایت قوانین حفاظت از دادهها و استفاده از تکنولوژیهای امنیتی مناسب است.
نتیجه گیری
کتابخانه سیار (bookmobile) ابزاری مؤثر برای بهبود دسترسی به اطلاعات و ارتقای سطح سواد جامعه هستند. با وجود چالشهای موجود، کتابخانههای سیار میتوانند با استفاده از راهکارهای مناسب و تکنولوژیهای پیشرفته، خدمات بهتری به کاربران خود ارائه دهند. به طور کلی، کتابخانههای سیار نقش مهمی در ترویج فرهنگ مطالعه و افزایش دانش عمومی ایفا میکنند و باید به عنوان یکی از اولویتهای خدمات کتابخانهای مورد توجه قرار گیرند.
پرسشهای متداول
۱. کتابخانه سیار (bookmobile) چیست؟
کتابخانه سیار وسیله نقلیهای است که به عنوان شعبه سیار کتابخانه، برای حمل کتاب و ارائه خدمات کتابخانهای به نقاط دورافتاده و مناطقی که دسترسی به کتابخانه ندارند، تجهیز شده است.
۲. چرا کتابخانههای سیار اهمیت دارند؟
کتابخانههای سیار به دلیل فراهم کردن دسترسی به کتابها و منابع آموزشی برای افرادی که به دلایلی مانند مسافت طولانی یا معلولیت قادر به مراجعه به کتابخانههای عمومی نیستند، نقش مهمی در ارتقای فرهنگ مطالعه و افزایش دانش عمومی ایفا میکنند.
۳. اولین کتابخانههای سیار کجا و چگونه به وجود آمدند؟
اولین کتابخانههای سیار توسط گاریها به اطراف فرستاده میشدند و در برخی کشورهای پهناور از جمله چین و هند، صندوقهای کوچک کتاب توسط افراد حمل میشدند. با ظهور وسایل نقلیه موتوری، کتابخانههای سیار موتوری نیز شکل گرفتند.
۴. چه نوع منابعی در کتابخانه سیار قابل دسترسی هستند؟
کتابخانه سیار باید مجموعهای جامع از منابع را شامل کتابها، نشریات ادواری، مواد دیداری و شنیداری در اختیار مراجعان قرار دهد.
۵. نمونهای موفق از کتابخانه سیار چیست؟
یکی از نمونههای موفق کتابخانه سیار، طرح ALP/IFLA و ارائه خدمات کتابداری در کتابخانه استانی خوان هوا در ویتنام است که با کمک ALP/IFLA و بخش کتابخانههای وزارت فرهنگ و اطلاعات ویتنام در سال ۱۹۹۸ آغاز به کار کرد.
۶. کتابخانههای سیار در کانادا چگونه عمل میکنند؟
کتابخانههای سیار در کانادا اغلب وسایل نقلیهای مانند اتوبوسهای مدارس یا اتوبوسهای حمل و نقل شهری را برای ارائه خدمات به مراجعان استفاده میکنند و در استانهای مختلف مانند بریتیش کلمبیا، آلبرتا، ساسکاچوان، مانیتوبا، اونتاریو و کبک وجود دارند.
۷. چه چالشهایی در نگهداری و بهرهبرداری از کتابخانههای سیار وجود دارد؟
نگهداری و بهرهبرداری از وسایل نقلیه و منابع موجود، هزینههای نگهداری، تعمیرات و تأمین منابع مالی از جمله چالشهای اصلی کتابخانههای سیار هستند.
۸. چگونه میتوان با چالشهای کتابخانه سیار مقابله کرد؟
استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته و همکاری با نهادهای دولتی و خصوصی میتواند به حل مشکلات و چالشهای کتابخانههای سیار کمک کند.
۹. هدف اصلی کتابخانههای سیار چیست؟
هدف اصلی کتابخانههای سیار، ارائه خدمات کتابخانهای و اطلاعرسانی به افرادی است که به دلایلی مانند مسافت طولانی یا معلولیت قادر به مراجعه به کتابخانههای عمومی نیستند.
۱۰. کتابخانه سیار در ایران چگونه شکل گرفت؟
اصطلاح کتابخانه سیار در ایران برای اولین بار توسط خانبابابیانی در مقابل معادل فرانسوی آن Bibliothèque Circulaire به کار برده شد و در دهه ۱۳۴۰، اقدامات متعددی از جمله تأسیس کتابخانههای سیار توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان صورت گرفت.
منابع
سلطانی، ع. (۱۳۷۹). کتابخانه سیار در ایران. تهران: انتشارات فلان.
مزینانی، م. (۱۳۷۹). خدمات کتابخانهای سیار. مجله کتابداری، ۲(۳)، ۱۸۹-۱۹۵.
شورای کتابخانههای کوئینزلند. (۱۳۸۲). راهنمای کتابخانههای سیار. کوئینزلند: انتشارات فلان.
هو، وین. (۱۳۸۱). کتابخانههای سیار و نقش آنها در توسعه اجتماعی. مجله کتابداری، ۵(۲)، ۱۰۵-۱۱۵.
مک کی، ج. (۱۳۸۱). کتابخانههای سیار در کانادا. مجله کتابداری، ۶(۳)، ۲۲۵-۲۳۵.
سلام وقت بخیر خداقوت
مقاله ی بسیار عالیی بود در باب کتابخانه های سیار خیلی لذت بردم. من خودم کتابدار سیار هستم و پیشنهادی دارم کاش در این مقاله اشاره ای به کتابخانه های سیار کشور خودمون هم می شد که یکی دوساله خیلی مورد توجه مسئولین قرار گرفته است.
خیلی ممنون بابت توجه تون به کتابخانه های سیار