کارکردهای کتابخانه عمومی

بر اساس بیانیه فدراسیون بین‌المللی انجمن‌ها و مؤسسات کتابداری (IFLA)، کتابخانه عمومی یک نهاد اساسی در جوامع دانشی است که نقش محوری در آموزش، فرهنگ، یادگیری مادام‌العمر و اطلاعات دارد. کارکردهای کتابخانه عمومی  در این نوشتار فهرست کرده‌ایم.

ایفلا (فدراسیون بین‌المللی انجمن‌ها و مؤسسات کتابداری) به عنوان مرجع تخصصی و جهانی در حوزه کتابخانه‌ها با انتشار بیانیه نسبت به تشریح کامل تعاریف، کارکردها و همچنین اصول فعالیت این مراکز خط مشی و نقشه راه را مشخص کرده است. بیانیه ایفلا-یونسکو ۲۰۲۲ به عنوان آخرین نسخه از سری بیانیه ایفلا (IFLA Manifesto)، کارکردهای کتابخانه عمومی را به وضوح مشخص کرده است. حجم این بیانیه سه صفحه بیشتر نیست اما مفاهیم اساسی و مهمی را مطرح کرده است که در ادامه این کارکردها را از متن مربوطه استخراج و ضمن دسته بندی به تشریح هر کدام پرداخته‌ایم.

√ دسترسی آزاد و برابر به اطلاعات

کتابخانه عمومی باید اطلاعات و دانش را بدون محدودیت‌های تجاری، فناورانه و قانونی در اختیار عموم مردم قرار دهد.

خدمات آن باید برای همه اقشار جامعه، فارغ از سن، جنسیت، قومیت، مذهب، زبان و طبقه اجتماعی در دسترس باشد.

√ پایگاه محلی اطلاعات و دانش

کتابخانه عمومی دروازه‌ای محلی به دانش است و نقش اساسی در ایجاد جوامع دانشی سالم دارد.

علاوه بر ارائه اطلاعات، فضایی برای خلق، تولید و به اشتراک‌گذاری دانش فراهم می‌کند.

√ حمایت از یادگیری مادام‌العمر و تصمیم‌گیری مستقل

با تأمین منابع متنوع، کتابخانه عمومی از تحصیل، خودآموزی، و ارتقای مهارت‌های فردی و اجتماعی حمایت می‌کند.

کاربران را برای تصمیم‌گیری آگاهانه و ایفای نقش فعال در جامعه دموکراتیک توانمند می‌سازد.

√ ترویج مشارکت مدنی و توسعه فرهنگی

کتابخانه‌ها بسترهایی برای گفت‌وگو، تعامل اجتماعی و مشارکت مدنی فراهم می‌کنند.

به عنوان سازندگان اجتماع، به نیازهای محلی توجه کرده و خدمات خود را مطابق با آن‌ها طراحی می‌کنند.

√ حفظ تنوع فرهنگی و زبانی

منابع و خدمات کتابخانه عمومی باید تنوع فرهنگی و زبانی جامعه را منعکس کنند.

علاوه بر کتاب‌ها و رسانه‌های سنتی، از فناوری‌های مدرن و محتوای چندرسانه‌ای بهره ببرند.

√ عدم سانسور و آزادی در دسترسی به اطلاعات

مجموعه‌ها و منابع نباید تحت سانسور ایدئولوژیک، سیاسی، مذهبی یا فشارهای تجاری قرار بگیرند.

کتابخانه عمومی باید فضایی برای آزاداندیشی و دسترسی بدون تبعیض به اندیشه‌ها و اطلاعات فراهم کند.

√ ارائه خدمات ویژه به گروه‌های خاص

برای افراد دارای نیازهای خاص مانند نابینایان، کم‌بینایان، بیماران، زندانیان، اقلیت‌های زبانی و افراد کم‌سواد دیجیتالی، باید خدمات و منابع ویژه‌ای در نظر گرفته شود.

√ پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی همه گروه‌های سنی

مجموعه‌های کتابخانه باید نیازهای کودکان، نوجوانان، بزرگسالان و سالمندان را پوشش دهند.

علاوه بر کتاب‌های سنتی، استفاده از رسانه‌های دیجیتال و فناوری‌های نوین ضروری است.

√ انعکاس تغییرات اجتماعی و حفظ میراث فرهنگی

کتابخانه عمومی علاوه بر ارائه اطلاعات جدید، باید حافظ میراث فرهنگی، تاریخی و تلاش‌های انسانی باشد.

منابع باید هم تغییرات اجتماعی روز را پوشش دهند و هم تاریخ و ادبیات غنی گذشته را حفظ کنند.

√ ایفای نقش در توسعه پایدار و رفاه اجتماعی

کتابخانه‌های عمومی نه‌تنها مراکز دانش، بلکه عوامل توسعه پایدار هستند.

آن‌ها می‌توانند آرامش فردی و رفاه اجتماعی را از طریق افزایش آگاهی عمومی و ارتقای سطح دانش جامعه تقویت کنند.

جمع بندی

کتابخانه عمومی بیش از یک محل نگهداری کتاب است؛ این نهاد یک مرکز فعال یادگیری، تبادل فرهنگی و مشارکت اجتماعی است که با حمایت از دسترسی آزاد به دانش و اطلاعات، ایجاد فرصت‌های یادگیری برای همه، و حفظ تنوع فرهنگی و زبانی، نقشی حیاتی در توسعه فردی و اجتماعی ایفا می‌کند.