واژه نامه علم اطلاعات
تاریخ انتشار: ۱۴۰۳/۱۲/۱۳
آخرین بروزرسانی: ۱۴۰۳/۱۲/۲۲
کتاب “واژه نامه علم اطلاعات” نوشته حمید محسنی و منتشر شده توسط نشر کتابدار، یک مرجع جامع و مهم در زمینه علم اطلاعات و دانششناسی است. این کتاب با ارائه تعریفات دقیق و کامل از مفاهیم و اصطلاحات مرتبط با این حوزه، به پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان به علم اطلاعات کمک میکند تا بهراحتی با اصطلاحات پیچیده و تخصصی آشنا شوند. “واژهنامه علم اطلاعات” با رویکردی علمی و دقیق تدوین شده و میتواند بهعنوان یک ابزار ارزشمند در مطالعات و پژوهشهای علمی مورد استفاده قرار گیرد. این واژه نامه حدود ۱۱۰۰۰ مدخل دارد؛ به شکلی که در برابر هر اصطلاح تنها معادل فارسی آن قرار داده شده است بدون هیچگونه توضیحی و له ترتیب الفبای انگلیسی ردیف شدهاند.
شناسنامه کتاب:
عنوان: واژه نامه علم اطلاعات
نویسنده: حمید محسنی
ناشر: کتابدار
نوبت چاپ: دوم ۱۳۹۲
تعداد صفحات: ۲۱۸ صفحه
شماره کتابشناسی ملی: ۳۷۶۷۰۳۴
درآمد کتاب:
پیش از دو دهه تالیف ترجمه ویرایش و انتشار در حوزه تخصصی علم اطلاعات و کتابداری زمینه ای را فراهم کرده است تا چنین جارتی را به خرج دهم. شاید اگر مسائلی اقتضا نمی کرد به این سمت گرایش نمی یافتم و همان کتابهایی را در دستور کار نشر قرار می دادم که قبلا منتشر شده بود به خصوص کتاب واژه نامه علم کتابداری و اطلاع رسانی” اثر دکتر فاطمه اسدی کرگانی و ویرایش عبدالحسین آذرنگ همین هم قرارمان بود؛ سال ها پیش جلساتی را با دکتر اسدی کرگانی برای ویرایش کتاب فوق برگزار کردم. اما درست چند هفته بعد دکتر اسدی از این دیار عزیمت کرد و تا این مدت نیز امیدی به ادامه کار ایشان در این زمینه نبود. به ناچار اندوخته های خودم و همه مترجمان و مولفان دیگر را دست مایه کار قرار دادم و در برنامه ای بلند مدت این مجموعه واژگان را گردآوری کردم که می بینید. گرچه سالهای زیادی در کار جمع آوری و تدوین این اثر بودم اما آن را تنها محصول کار خودم نمی دانم. این را از این جهت نمیگویم که از خود سلب مسئولیت کنم، بلکه واقعیت همین است. که گفتم: واژه نامه محصول تلاش علمی و ادبی سالیان متمادی یک فرهنگ و تمدن است نه من و فردی دیگر (البته برجستگی تلاش و هوشمندی و واژه سازی افرادی مثل آذرنگ و باطنی بیفزاییم یا برعکس متفاوت است. با این وجود سرجمع بضاعت فعلی همه ما همین است. اما می توانیم بر آن بهترین واژه نامه های عمومی و تخصصی فارسی عاری از خطا نیست. همین طور است بهترین مقاله ها و کتابهای ترجمه شده از مترجمان ورزیده بخش زیادی از این ایرادها به دلیل ناتوانی نسبی همه زبان ها از جمله فارسی در انتقال مفاهیم از زبانی به زبان دیگر است؛ برخی از واژه ها برابر مفهومی ندارند و تعداد زیادی از برابرها نیز نمی توانند همه آن مفاهیم را منتقبل کنند. زیرا زبان و واژه ها به شدت متاثر از زیست بوم فرهنگی و اجتماعی است و عملا انتقال روح نهفته در بسیاری از واژه ها ناممکن یا دشوار و ناقص خواهد بود. اما همه اینها دلیلی نخواهد بود تا از انتقال دانش از زبانی دیگر و دشواری راه هراس داشته باشیم و به دلیل نقص موجود دست از تلاش برداریم قطعا هر چه کوشش ما در انتقال مفاهیم بیشتر باشد دشواری راه نیز کمتر خواهد شد. تلاش جامعه ایرانی و فارسی زبان برای تولید علم و دانش بومی نیز این دشواری را کمتر و کمتر خواهد کرد. به دلیل همین تلاش و تجربه است که برخی از افراد می توانند بهتر ترجمه یا تالیف کنند. مجموع توان زبان فارسی در انتقال مفاهیم نیز به مجموعه همین کوشش ها بستگی دارد. نقصان موجود نیز بیشتر به همین ناتوانی ما در زایش و تولید علمی و استفاده نارسا از توانایی های زبان بر میگردد و کمتر به خود زبان فارسی؛ وگرنه در حوزه هایی که تولیدات علمی برجسته ای داریم مشکلات سوی دیگر برای ترجمه بیشتر است.
برای مدخل یابی و گردآوری واژه ها و عبارتها ابتدا واژه نامه های تخصصی این حوزه به زبان فارسی بررسی و ارزیابی شد و از مدخل های مورد نیاز فیش برداری شد. سپس بسیاری از کتاب ها و مقاله های فارسی علم اطلاعات و زمینه های مرتبط بررسی و واژه های جدید جمع آوری شد. در مرحله بعد از تعدادی از واژه نامه های تخصصی انگلیسی به انگلیسی، مدخل های مورد نیاز یادداشت شد. در نهایت واژه های موجود در دهها کتاب جدید و تخصصی انگلیسی زبان و حتی بسیاری از نرم افزارها و سایت های اینترنتی انگلیسی زبان بررسی و واژه های تازه جمع آوری شد. برابر فارسی واژه ها نیز با همین فرایند انتخاب شد. بسیاری از معادل های مناسب در همان مرحله مدخل یابی جمع آوری ارزیابی و بر اساس نیازهای تخصصی حوزه علم اطلاعات ضبط شد برابرهای نادرست یا گاه غیر مرتبط با توجه به نیازهای حوزه حذف شد و در صورت نیاز برابرهای جدید به آن اضافه شد برابر فارسی واژه های جدید نیز تا حد ممکن با توجه به برابرهای موجود در واژه نامه ها و کتاب ها و مقاله های فارسی انتخاب شد. تا حد ممکن از برابرسازی غیر ضروری اجتناب شد. البته همه جا نگاه انتقادی به واژه ها وجود داشت و در موارد زیادی معادلهای زیادی حذف و برابرهای فارسی جدید به آن اضافه شد. و در نهایت واژه ها بر اساس اهمیت و تناسب بیشتر با مفهوم ترتیب شد.
استفاده از این واژه نامه به دلیل القبایی بودن دشوار نیست. اما برای کم شدن حجم کتاب از علامت اسلش یا کج خط (۱) برای حذف واژه ها استفاده شد. مثلا عبارت کاوش / جستجوی در ونخطی / پیوسته باید این گونه نوشته می شد. کاوش در ونخطی جستجوی درون خطی کاوش پیوسته جستجوی پیوسته از علامت پرانتز نیز در مواردی برای حذف کلمات استفاده شد. مثلا صحافی کردن) میتواند این گونه نوشته می شد. “صحافی، صحافی کردن” همان گونه که قبلا ذکر شد از واژه نامه ها و کتابها و مقاله های فارسی و غیر فارسی زیادی استفاده شد که تعدادی از مهم ترین آنها را فهرست کردم. یقینا بدون استفاده از این مجموعه کار جمع آوری مدخلها و برابرها طولانی تر می شد. همین طور این واژه نامه را مدیون تلاش بسیاری از مترجمان و ویراستاران دقیق در چندین دهه می دانم که برخی از آنها شاید تنها یک کتاب یا مقاله و تعدادی نیز چندین اثر منتشر ساختند. بی تردید بسیاری از واژه های خوش ساخت این واژه نامه محصول تجربه سالیان سال همین افراد و متخصصان زبان و ادبیات و رنج ساعت ها نکته بینی بر روی برخی از همین کلمه هاست. به همین دلیل دوست داشتم این واژه نامه را به همه أنها بخصوص عبدالحسین آذرنگ و محمدرضا باطنی تقدیم کنم. اما بدون تعارف، دیدم که این اثر قابل آنها را ندارد.
منابع تدوین واژه نامه:
√ اسدی کرگانی، فاطمه، واژه نامه علوم کتابداری و اطلاع رسانی ویراسته عبدالحسین آذرنگ، تهران: کتابدار، ۱۳۸۰
√ باطنی، محمدرضا؛ فرهنگ معاصر پویا انگلیسی فارسی. تهران: فرهنگ معاصر ۱۳۸۵
√ تهوری، زهرا. واژه نامه پایه کتابداری اطلاع رسانی و فناوری اطلاعات به راهنمایی رحمت الله فتاحی. تهران: کتابدار ۱۳۸۴
√ سلطانی پوری و راستین فروردین. دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی تهران فرهنگ معاصر، ۱۳۷۹
√ کینن استلا. فرهنگ فشرده علوم کتابداری و اطلاع رسانی، ترجمه و تدوین فاطمه اسدی کرگانی؛ ویراسته عبدالحسین آذرنگ. تهران: کتابدار ۱۳۷۸
√ محمدی فر، محمدرضا. واژه نامه کامپیوتر. تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۸۴
√ هاشمی، ابوالفضل. واژگان کتابداری و اطلاع رسانی زیر نظر رحمت الله فتاحی. تهران: دبیزش ۱۳۷۹
√ International Encyclopedia of Information and Library Science, Edited by John Feather and Paul Sturges. London: Routhledge, 1997.
√ ODLIS (Online Dictionary of Library and Information Science).
√ Prytherch, Ray. Harrod’s Librarian’ Glossary. London: Gower, 1995.
√ Swaminathan, K. L. N. Dictionary of Library Science. New Delhi. K. S. Paperback.
