اصطلاح‌نامه ایرانداک
علم اطلاعات

اصطلاح‌نامه ایرانداک

در نوشته امروز به یکی از ابزارهای مهم پژوهشی خواهیم پرداخت. اصطلاح‌نامه یا در معادل انگلیسی آن Thesaurus در واقعی نوعی اثر مرجع محسوب می‌شود که واژگان را گروه بندی کرده است؛ البته این گروه بندی با روشی که واژه نامه‌ها استفاده می‌شود به طور ماهوی تفاوت دارد؛ در ادامه ضمن توضیح کامل این ابزار به طور اختصاصی به آموزش کار با اصطلاح‌نامه ایرانداک خواهیم پرداخت. به کلیه دانشجویان، اعضای هیئت علمی و پژوهشگران پیشنهاد می‌شود در ذیل بحث روش تحقيق به این حیطه نیز توجه داشته باشند.


اصطلاح‌نامه چیست؟

واژه اصطلاح‌نامه در معادل انگلیسی خود یعنی Thesaurus ریشه در واژه‌ای لاتین به نام thēsaurus دارد و آن نیز از واژه‌ای یونانی به نام thēsauros به معنای محل ذخیره گرفته شده است. این واژه ریشه شناسی خیلی کاملی ندارد. تا اوایل قرن نوزدهم میلادی آن را با واژه نامه و دایره المعارف یکی می‌دانستند اما بعد از اینکه Peter Mark Roget در سال 1852 میلادی تعریف زیر را برای آن ارائه نمود، از واژه نامه و دایره المعارف تفکیک شد.

“collection of words arranged according to sense”

مجموعه‌ای از واژگان که بر اساس معنای خود مرتب شده‌اند.

در تصویر زیر، روابط معنایی در اصطلاح‌نامه‌ها به طور دقیق و با ذکر مثال آورده شده است:

روابط معنايي در اصطلاح نامه ها

به طور مختصر در بالا اشاره کردیم که اصطلاح‌نامه (Thesaurus) اثری مرجع برای یافتن واژگان بر اساس روابط معنایی آنها. در این تعریف دو سه نکته اساسی وجود دارد:

1 – اصطلاح‌نامه یک اثر مرجع است.

2 – اصطلاح‌نامه به دسته بندی واژگان می‌پردازد.

3 – اصطلاح‌نامه روابط معنایی را مدنظر دارد.

بر این اساس قطعاً اولین پرسشی مطرح می‌شود این خواهد بود که “اصطلاح‌نامه با فرهنگ واژگان (Dictionary) چه تفاوت‌هایی دارد؟ در ادامه این بحث به طرح چنین تفاوتی خواهیم پرداخت اما در حال حاضر به تشریح ابعاد مختلف اصطلاح‌نامه‌ها می‌پردازیم.


تفاوت اصطلاح‌نامه و واژه نامه

همانطور که اشاره شد، بعد از سال 1852 میلادی، میان فرهنگ واژگان از یک سو و اصطلاح‌نامه از سوی دیگر تمایز قائل شدند. در شکل زیر تفاوت این منبع مرجع مشخص شده است.

مقایسه واژه نامه و اصطلاح نامه


اصطلاح‌نامه ایرانداک

در تعریفی که پایگاه اطلاع رسانی اصطلاح‌نامه‌های علمی و فنی ایرانداک ارائه کرده است، اصطلاح‌نامه به این صورت تعریف شده می‌شود:

اصطلاح‌نامه گنجینه‌ای از واژه‌هاست كه افزون بر نظم الفبایی مانند فرهنگ‌ها، دارای سامانِ شبکه‌ای و مفهومی میان واژه‌های یک یا چند رشته از دانش بشری است. این سامانِ مفهومی با چند گونه پیوند میان واژه‌ها؛ در سازمان‌دهی و بازیابی اطلاعات، واکاوی اطلاعات و علم‌سنجی، برنامه‌ریزی آموزشی، و مانند آنها کاربردهای بسیار دارد و در ساخت آنتولوژی (هستان‌شناسی) به مثابه ابزاری برای وب معنایی، پیش‌نیازی کلیدی و بی‌مانند است. در اصطلاح‌نامه‌ها، واژه‌ها ساختار می‌یابند و مفهوم‌ها با اصطلاح‌ها بیان و به گونه‌ای چیده می‌شوند که پیوند میان آنها، آشکار و روشن و اصطلاح‌های مرجح با سرمدخل‌هایی برای مترادف‌ها یا شبه‌مترادف‌ها همراه باشند.

ایرانداک در سال 1350خورشیدی روند تهیه اصطلاح‌نامه را با نگارش یک دستنامه آغاز نمود؛ در سال 1375 خورشیدی با ارائه نخستین نمونه با نام «نظام مبادله اطلاعات علمی‌فنی (نما)» وارد این عرصه علمی شد. در فاصله سالهای 1376 تا 1386 نیز با تهیه اصطلاح‌نامه‌ای حاوی 100 هزار اصطلاح در حوزه‌های علم و فناوری نقش خود را به شکل برجسته‌تری ایفا نمود.

از سال 1398 خورشیدی نیز عملاً با ترجمه نرم افزار منبع باز (open source) اسکاسموس (Skosmos) نسخه دوم اصطلاح‌نامه خود را در اختیار پژوهشگران کشور قرار دارد که هم اکنون 16 حوزه دانشگاهی را پوشش می‌دهد.


کاربرد پژوهشی اصطلاح‌نامه

بر اساس آنچه ایرانداک (irandoc) اشاره کرده است، از اصطلاح‌نامه به شکل زیر در امور علمی و دانشگاهی استفاده می‌شود:

  • گزینش اصطلاح یا عبارت یکسان برای بازنمایی یک موضوع
  • امکان یکدست کردن مدخل‌ها در نمایه سازی
  • گزینش اصطلاح صحیح برای یک مفهوم علمی

روش کار

حالا که با معنای اصطلاح‌نامه، تاریخچه و کاربرد آن آشنا شدید، بیش از پیش به ارزش این منبع مرجع پی برده‌اید. استفاده از این اصطلاح‌نامه به راحتی کلیک بر روی دکمه زیر امکانپذیر می‌شود.

ورود به اصطلاح‌نامه ایرانداک

پس از ورود به این پایگاه، با نوار جستجویی به شکل زیر روبرو خواهید شد:

نوار جستجوی اصطلاح نامه ایرانداک

در کادر سفید رنگ بایستی اصطلاح مدنظر خود را انتخاب کنید. در کادر کشویی با نام “در همه” اصطلاح نامه علمی و فنی مدنظر را انتخاب کنید. سپس دکمه جست‌و‌جو را فشار دهید.

جستجو در این پایگاه بر اساس پیشوند است، یعنی در صورتی که اصطلاح “کتابخانه عمومی” را جستجو کنید، اصطلاحاتی بازیابی خواهد شد که با این عبارت آغاز شوند. اگر قصد دارید حالت پسوندی نیز لحاظ شود بایستی این اصطلاح را به صورت زیر وارد کنید:

*کتابخانه

در این حالت تمام اصطلاحاتی بازیابی خواهد که این عبارت را در ابتدا، میان یا انتهای خود دارد. در لیست باز شده با کلیک بر روی هر نتیجه، شرح کاملی از اصطلاح مرجع، رشته مربوطه، معادل انگلیسی، مفهوم عام و مفاهیم وابسته بازیابی خواهد شد. در سمت راست صفحه نتایج نیز دو حالت “ترتیب الفبایی” و ترتیب سلسله مراتبی” قابل انتخاب است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.